Cənubi Qafqazda son illərdə baş verən proseslər klassik diplomatik danışıqların hüdudlarını aşaraq iqtisadi və logistika sahələrində konkret transformasiyalar yaratmağa başlayıb. Türkiyə ilə Ermənistan arasında quru ticarətinin birbaşa həyata keçirilməsi istiqamətində atılan addımlar hələ tam mənada sərhədlərin açıldığı bir mərhələyə işarə etməsə də, siyasi durğunluğun iqtisadi axın vasitəsilə yumşaldıldığı yeni bir prosesi təmsil edir. Bu inkişaf simvolik jestdən daha çox, regional ticarətin yenidən strukturlaşdırılmasına yönəlmiş praqmatik addım kimi qiymətləndirilməlidir. Diplomatiya əksər hallarda siyasi mətnlər və lider görüşləri üzərindən irəliləyir; lakin Cənubi Qafqazda artıq iqtisadi təmasların diplomatik prosesi stimullaşdırdığı bir mərhələyə daxil olunduğu müşahidə edilir.

Bu kontekstdə iqtisadi münasibətlərin başlanması, qarşılıqlı asılılıq yaratmaq potensialı baxımından klassik təhlükəsizlik mərkəzli yanaşmaların yerini geo-iqtisadi məntiqin tutduğunu göstərir. Sərhəd keçid məntəqələrinin texniki olaraq bağlı qalması ilə ticarətin faktiki şəkildə başlaması arasındakı hibrid vəziyyət, regionun yeni siyasət formalaşdırma üsulunu ortaya qoyur. Bu model siyasi həll tam başa çatmadan iqtisadi təmasların qurula biləcəyini göstərir və tərəflərin geri dönüşü çətin olan inteqrasiya prosesinə qədəm qoyduğunu düşündürür.

Cənubi Qafqazın tarixi həssaslığı nəzərə alındıqda, iqtisadi inteqrasiyanın sabitlik yaradan mexanizm kimi dəyərləndirilməsi diqqətəlayiqdir. Nəqliyyat şəbəkələrinin açılması, ticarət həcminin artması və qarşılıqlı iqtisadi maraqların formalaşması uzunmüddətli perspektivdə münaqişə xərclərini yüksəldən bir balans yarada bilər. Bu səbəbdən diplomatik normallaşmadan iqtisadi açılışa keçid təkcə iki ölkə arasındakı münasibətlərə deyil, bütövlükdə regional nizamın formalaşmasına təsir göstərmək potensialına malikdir.

Türkiyə–Ermənistan quru ticarətinin başlanması: Strateji mənası

Türkiyə ilə Ermənistan arasında quru ticarətinin birbaşa həyata keçirilməsi texniki tənzimləmə kimi görünsə də, regional güc balansı baxımından strateji nəticələr doğura biləcək bir addımdır. Uzun illər Gürcüstan üzərindən dolayı formada həyata keçirilən ticarət fəaliyyətlərinin hüquqi və logistika baxımından sadələşdirilməsi xərcləri azaldaraq ticarət həcminin artması potensialını yaradır. Bu vəziyyət iki ölkə arasında iqtisadi təmasların artmasına və özəl sektor səviyyəsində yeni əlaqələrin qurulmasına zəmin hazırlayacaqdır.

Bu inkişafın ən diqqətçəkən tərəfi siyasi fikir ayrılıqları tam şəkildə həll edilməmişkən iqtisadi əməkdaşlığın başlanmasıdır. Bu isə iqtisadi rasional yanaşma ilə siyasi ehtiyatların bir-birindən ayrıldığı yeni bir yanaşmanı əks etdirir. Xüsusilə qlobal ticarət şəbəkələrinin yenidən formalaşdığı bir dövrdə tərəflərin logistika üstünlüyü əldə etmək motivasiyası siyasi mübahisələri arxa plana keçirə bilir.

Türkiyə baxımından bu addım Orta Dəhliz strategiyasının cənub qolunun gücləndirilməsi deməkdir. Ermənistan üçün isə iqtisadi izolyasiyanın azalması və alternativ ticarət kanallarına çıxışın təmin edilməsi mümkün ola bilər. Lakin bu prosesin davamlılığı və genişlənməsi böyük ölçüdə Azərbaycanla aparılan sülh prosesinin gedişatından və regional təhlükəsizlik balansından asılı olacaqdır.

Gürcüstanın balans strategiyası: Tranzit mərkəz mövqeyini qoruma axtarışı

Gürcüstanın xarici işlər naziri Maka Botçorişvilinin yeni nəqliyyat xətlərinin Gürcüstan üçün təhdid deyil, tamamlayıcı element olduğu barədə açıqlamaları regiondakı geo-iqtisadi transformasiyanın mühüm göstəricisidir. Gürcüstan uzun illərdir Cənubi Qafqazın əsas tranzit mərkəzi kimi mövqelənmiş və Qara dəniz limanları ilə dəmir yolu infrastrukturu sayəsində Şərq–Qərb ticarətinin başlıca keçid nöqtəsinə çevrilmişdir. Bu səbəbdən yeni marşrutların işə düşməsi ilk baxışda rəqabət təsəvvürü yarada bilər.

Lakin Gürcüstanın son bəyanatları artan yük həcmi fonunda tək bir xəttin kifayət etməyəcəyinə dair anlayışın formalaşdığını göstərir. Qlobal ticarətdə alternativ marşrutlara tələbat artdıqca çoxşaxəli dəhliz sisteminin regional tutumu artıracağı düşünülür. Bu yanaşma sıfır cəmlı rəqabət əvəzinə tamamlayıcı inteqrasiya anlayışının ön plana çıxdığını nümayiş etdirir.

Gürcüstanın bu mövqeyi diplomatik gərginliyi azaldan və regional əməkdaşlığı təşviq edən diskurs formalaşdırır. Eyni zamanda Tbilisinin öz tranzit roluna olan inamını əks etdirir. Yeni xətlər istifadəyə verilsə belə, Gürcüstanın coğrafi üstünlüyü və mövcud infrastrukturu onu regional logistika tənliyində əvəzolunmaz etməyə davam edəcəkdir.

Regional transformasiyanın əsas aktoru: Azərbaycan

Cənubi Qafqazda ticarət və logistika balanslarının yenidən formalaşması müzakirə edilərkən prosesin mərkəzində dayanan aktorun Azərbaycan olduğu reallığı nəzərdən qaçırıla bilməz. Türkiyə ilə Ermənistan arasında quru ticarətinin başlanması ilk baxışda iki ölkə arasındakı normallaşma addımı kimi görünsə də, geo-iqtisadi və geosiyasi nəticələri baxımından birbaşa Bakını maraqlandırır. Azərbaycan təkcə coğrafi mövqeyinə görə deyil; enerji infrastrukturu, Orta Dəhlizdəki rolu və Naxçıvan bağlantısı səbəbilə də regional logistika memarlığının əsas dayağıdır. Bu səbəbdən atılan hər yeni addım Bakı üçün həm fürsət, həm də strateji hesablamalar tələb edən inkişafdır.

Azərbaycanın əsas prioritetlərindən biri ölkənin tranzit mərkəz mövqeyinin zəifləməməsi, əksinə daha da güclənməsidir. Xəzər dənizi vasitəsilə Orta Asiyaya uzanan bağlantılar, Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu xətti və enerji boru kəmərləri Azərbaycanı Şərq–Qərb oxunun ayrılmaz elementi halına gətirmişdir. Türkiyə–Ermənistan quru ticarətinin başlanması, əgər Azərbaycanın bu şəbəkə daxilindəki mərkəzi rolunu möhkəmləndirərsə, müsbət qarşılanacaqdır. Lakin yeni marşrutlar Azərbaycanı bypass (sistemin fasiləsiz işləməsi üçün xüsusi ehtiyat marşrut, alternativ marşrut) edən alternativ sistem formalaşdırarsa, Bakının yanaşması daha ehtiyatlı olacaqdır. Deməli məsələ təkcə ticarətin başlaması deyil, onun hansı marşrut üzərindən və hansı iqtisadi paylaşım modeli ilə həyata keçiriləcəyidir.

Naxçıvan faktoru Azərbaycanın strategiyasında xüsusi yer tutur. Naxçıvanın əsas ərazi ilə fasiləsiz və aşağı xərcli bağlantı əldə etməsi təkcə iqtisadi deyil, eyni zamanda siyasi və psixoloji qazanc deməkdir. Türkiyə ilə Ermənistan arasında ticarət keçidlərinin tənzimlənməsi uzunmüddətli perspektivdə Naxçıvan üzərindən keçə biləcək yeni logistika xətlərinin önünü aça bilər. Bu vəziyyət Azərbaycanın daxili bütövlüyü və regional inteqrasiya vizyonu baxımından mühüm mərhələ təşkil edir. Lakin bu bağlantının təhlükəsizlik və suverenlik aspektləri Bakı üçün vazkeçilməzdir; hər hansı beynəlxalq nəzarət və ya idarəetmə mexanizmi Azərbaycanın suverenlik həssasiyyətləri ilə uyğun olmalıdır.

Azərbaycanın strategiyasının ikinci ölçüsü regional güc balansı ilə bağlıdır. Cənubi Qafqaz uzun illər böyük güclərin rəqabət meydanı olmuşdur. Rusiyanın tarixi təsiri, Qərbin artan diplomatik marağı və Türkiyənin regiondakı aktiv rolu tənliyi çoxqatlı etmişdir. Bu şəraitdə Azərbaycan balans siyasəti aparan və öz maraqlarını maksimuma çatdırmağa çalışan aktor kimi önə çıxır. Türkiyə–Ermənistan ticarətində atılan yeni addım Bakının bu balans siyasətini daha diqqətlə aparmasını zəruri edir. Çünki iqtisadi normallaşma prosesi təkcə iki ölkə arasında deyil, bütövlükdə regional güc bölgüsündə təsirlər yarada bilər.

İqtisadi baxımdan Azərbaycan üçün ən mühüm məsələ tranzit gəlirlərinin artırılması və logistika xidmətləri sektorunun genişləndirilməsidir. Yeni ticarət axınları liman idarəçiliyi, anbarlama, gömrük xidmətləri və daşıma şirkətləri üçün yeni imkanlar yarada bilər. Xüsusilə Xəzər keçidli yüklərin Avropaya çatdırılmasında Azərbaycanın rolu artarsa, ölkə həm iqtisadi gəlir əldə edəcək, həm də strateji dəyərini yüksəldəcəkdir. Bu kontekstdə Azərbaycanın hədəfi tək bir xətt üzərindən deyil, çoxsaylı marşrutlar arasında mərkəzi qovşaq nöqtəsi olmaqdır.

Bununla yanaşı, Azərbaycanın strateji hesablamasında risk amilləri də mövcuddur. Prosesin nəzarətsiz irəliləməsi və ya Azərbaycanın təhlükəsizlik gözləntilərinin yetərincə qarşılanmaması daxili siyasətdə tənqidlərə səbəb ola bilər. Eyni zamanda ticarətin başlaması ilə Ermənistanın iqtisadi baxımdan güclənməsi Bakı üçün diqqətlə izlənilməli inkişaf olacaqdır. Azərbaycan iqtisadi inteqrasiyanı dəstəkləyərkən eyni zamanda təhlükəsizlik və siyasi maraqlarını qoruyacaq mexanizmlərin yaradılmasını tələb edəcəkdir.

Azərbaycan mərkəzli yeni logistika nizamının uğuru Bakının prosesə aktiv iştirakından asılıdır. Əgər Azərbaycan infrastruktur yatırımlarını sürətləndirər, tranzit siyasətlərini elastikləşdirər və regional əməkdaşlığı dəstəkləyən çərçivə təqdim edərsə, Cənubi Qafqazda iqtisadi inteqrasiyanın əsas daşıyıcısına çevrilə bilər. Əks halda yeni xətlər fərqli mərkəzlərdə cəmləşə və Azərbaycanın gözlədiyi geo-iqtisadi qazanc məhdud qala bilər.

Nəticə etibarilə Azərbaycan üçün məsələ yalnız Türkiyə–Ermənistan ticarətinin başlanmasından ibarət deyil. Əsas sual bu inkişafın Azərbaycanın regional mövqeyinə necə təsir göstərəcəyidir. Əgər proses düzgün idarə olunarsa, Bakı Cənubi Qafqazda ticarət və logistikanın yenidən formalaşdığı bu mərhələdə mərkəzi aktor mövqeyini daha da möhkəmləndirə bilər. Lakin bu, strateji hesablamaların diqqətlə aparılmasını və iqtisadi qazanc ilə təhlükəsizlik narahatlıqları arasında həssas balansın qurulmasını tələb edir. Bu səbəbdən Azərbaycan yeni dövrün passiv izləyicisi deyil, onun memarlarından biri olmağa çalışır.

Logistika alanslarının yenidən qurulması

Cənubi Qafqazda ticarət və logistika balansları artıq tək bir xətt üzərindən müəyyən edilmir. Çoxşaxəli marşrut məntiqi risklərin bölüşdürülməsi və tutumun artırılması baxımından daha dayanıqlı model təqdim edir. Türkiyə–Ermənistan quru ticarətinin başlanması bu şəbəkə strukturunun cənub qolunu gücləndirmək potensialına malikdir.

Bu transformasiya yalnız iqtisadi deyil, geosiyasi nəticələr də doğuracaqdır. Tranzit yolların şaxələndirilməsi hər hansı bir aktorun təkbaşına dominant olmasını çətinləşdirir və daha balanslı güc bölgüsü yaradır. Bu isə regional sabitlik baxımından müsbət inkişaf kimi qiymətləndirilə bilər.

Lakin yeni logistika nizamının uğuru texniki infrastrukturun modernləşdirilməsi, gömrük prosedurlarının uyğunlaşdırılması və siyasi koordinasiyanın davam etdirilməsindən asılıdır. Əks halda gözləntilərlə praktik tətbiq arasında boşluq yarana bilər.

Nəticə: Cənubi Qafqazda yeni geo-iqtisadi dövrün astanası

Türkiyə–Ermənistan quru ticarətinin başlanması və Gürcüstanın tamamlayıcı yanaşması Cənubi Qafqazda diplomatik diskursun iqtisadi praktikaya çevrildiyini göstərir. Bu inkişaf təkbaşına tarixi problemləri aradan qaldıran qırılma deyil; lakin regional nizamın təhlükəsizlik mərkəzli strukturdən geo-iqtisadi mərkəzli memarlığa doğru təkamül etdiyini nümayiş etdirməsi baxımından kritik əhəmiyyət daşıyır. Artıq regiondakı güc balansı yalnız hərbi potensial və ya siyasi ittifaqlarla deyil, tranzit xətləri, ticarət həcmi və logistika şəbəkələri üzərindən də müəyyən edilir.

Bu yeni tənlikdə Azərbaycanın rolu həlledicidir. Bakı həm coğrafi mövqeyi, həm də enerji və nəqliyyat infrastrukturu sayəsində Cənubi Qafqazdakı iqtisadi inteqrasiyanın mərkəzində dayanır. Türkiyə ilə Ermənistan arasında ticarətin birbaşa həyata keçirilməsi, əgər Azərbaycanın tranzit mərkəz mövqeyini gücləndirən çərçivədə inkişaf edərsə, regional sabitliyi möhkəmləndirə bilər. Lakin Azərbaycanın təhlükəsizlik həssasiyyətləri və iqtisadi paylaşım gözləntiləri nəzərə alınmadan atılan addımlar prosesin kövrəkliyini artıra bilər. Buna görə də yeni logistika nizamının davamlılığı Bakının aktiv iştirakı və razılığı ilə mümkündür.

Cənubi Qafqazda çoxşaxəli marşrut sisteminə keçid sıfır cəmlı rəqabət anlayışını zəiflətmək potensialına malikdir. Tək bir dəhlizin dominantlığına əsaslanan köhnə model yerini bir-birini tamamlayan tranzit şəbəkələrinə verir. Bu transformasiya həm ticarət həcmini artıra, həm də tərəflər arasında iqtisadi qarşılıqlı asılılıq yaradaraq münaqişə riskini azalda bilər. Lakin bu potensialın reallaşması üçün texniki uyğunlaşma, infrastruktur yatırımı və siyasi koordinasiya davamlı şəkildə təmin edilməlidir.

Yaxın perspektivdə müəyyənedici amil diplomatik iradənin iqtisadi inteqrasiya ilə dəstəklənib-dəstəklənməyəcəyidir. Əgər tərəflər qısamüddətli siyasi hesablamalar əvəzinə uzunmüddətli iqtisadi qazancı önə çəkən yanaşma qəbul edərlərsə, Cənubi Qafqaz kövrək rəqabət məkanı olmaqdan çıxaraq strateji ticarət körpüsünə çevrilə bilər. Əks halda atılan addımlar simvolik xarakter daşıya və region yenidən geosiyasi gərginliklərin mərkəzinə qayıda bilər.

Son nəticədə “Diplomatiyadan İqtisadiyyata” keçid təkcə diskurs dəyişimi deyil; regional güc istehsal mexanizminin transformasiyasını ifadə edir. Azərbaycan mərkəzli yeni logistika nizamı düzgün idarə edildiyi təqdirdə Cənubi Qafqazda daha balanslı, daha inteqrasiya olunmuş və daha proqnozlaşdırıla bilən iqtisadi memarlıq formalaşdıra bilər. Bu proses hələ tamamlanmamışdır; lakin region tarixi olaraq ilk dəfə iqtisadi rasional yanaşma ilə geosiyasi hesablamaların eyni istiqamətdə irəliləyə biləcəyi bir mərhələdə dayanır.

Mehmet Gökhan Özçubukçu

Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) sədri, Beynəlxalq Münasibətlər üzrə mütəxəssis (Türkiyə)

Xüsusi olaraq “Xalq Cəbhəsi” üçün