Avropa Siyasi Topluluğunun 8-ci Zirvəsinin İrəvanda keçirilməsi, səthdə sadəcə bir ev sahibliyi məsələsi kimi görünsə də, əslində Cənubi Qafqazın geosiyasi yönümünə dair güclü bir bəyanat xarakteri daşıyır. Bu zirvə yalnız Avropa ilə region ölkələrini bir araya gətirən diplomatik platforma deyil, eyni zamanda müharibədən sonrakı nizamın hansı aktorlar tərəfindən və hansı normalar çərçivəsində formalaşacağına dair bir güc nümayişi sahəsidir. Ermənistanın bu zirvəyə ev sahibliyi etməsi, xüsusilə Qarabağ sonrası dövrdə yaşadığı təhlükəsizlik sarsıntılarından sonra xarici siyasət yönümünü yenidən müəyyənləşdirmə axtarışının konkret bir təzahürüdür. Uzun illər ərzində təhlükəsizliyini əsasən Rusiyaya dayandıran bir ölkənin Avropa mərkəzli siyasi platformanın mərkəzinə yerləşməsi, sadə bir diplomatik diversifikasiya deyil, strateji bir yenidən mövqelənmə mənası daşıyır.

Bu kontekstdə zirvənin İrəvanda təşkil edilməsi yalnız Ermənistanın Qərblə münasibətlərini gücləndirmə istəyini deyil, eyni zamanda Avropanın da Cənubi Qafqaza yönəlik artan marağını ortaya qoyur. Avropa, xüsusilə son illərdə enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat xətləri və Rusiyaya alternativ marşrut axtarışları səbəbilə regiona daha çox cəlb olunmağa başlamışdır. Buna görə də İrəvan Zirvəsi tək tərəfli bir istiqamət dəyişikliyinin deyil, qarşılıqlı bir geosiyasi yaxınlaşmanın nəticəsidir. Ermənistan Avropaya yaxınlaşarkən, Avropa da Cənubi Qafqazı daha çox öz strateji məkanına daxil etməyə çalışır. Bu qarşılıqlı dinamika regionun artıq yalnız yerli aktorların rəqabət sahəsi olmaqdan çıxdığını və çoxqatlı bir güc mübarizəsinin mərkəzinə çevrildiyini göstərir.

Lakin bu yeni vəziyyətin mütləq bir qopuş anlamına gəldiyini söyləmək üçün hələ tezdir. Ermənistanda Rusiya hərbi mövcudluğunun davam etməsi, iqtisadi sahələrdə Moskvanın təsirinin sürməsi və təhlükəsizlik asılılığının tam olaraq aradan qalxmaması bu transformasiyanın məhdud və nəzarətli şəkildə irəlilədiyini göstərir. Buna görə də İrəvan Zirvəsi bir qopuşdan daha çox bir keçid mərhələsini təmsil edir. Bu keçid, köhnə təhlükəsizlik paradiqması ilə yeni geosiyasi axtarışların iç-içə keçdiyi, qeyri-müəyyənliklərlə dolu bir prosesdir. Buna görə də zirvə nəticədən çox prosesi ifadə edən bir inkişaf kimi dəyərləndirilməlidir.

Sülh söhbəti və reallıq: Status-kvonun diplomatik quruluşu

Zirvə boyunca həm Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, həm də Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan tərəfindən tez-tez vurğulanan “sülh” ifadəsi, ilk baxışda Cənubi Qafqazda yeni və daha sabit bir dövrə keçid edildiyi təəssüratını gücləndirir. Liderlərin “uzun müddətdir münaqişənin yaşanmaması” və “faktiki bir sabitlik mühitinin formalaşması” istiqamətində səsləndirdikləri fikirlər beynəlxalq ictimaiyyət üçün regionun daha proqnozlaşdırıla bilən hala gəldiyi mesajını daşıyır. Bu diskurs, xüsusilə illərlə davam edən gərginlik və münaqişə tarixi nəzərə alındıqda, diplomatik baxımdan mühüm bir yumşalma meylinə işarə edir.

Bununla belə, bu sülh söylemini yalnız normativ bir uzlaşma dili kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Çünki sahədəki inkişaflar, tərəflər arasında uzunmüddətli danışıqlar nəticəsində formalaşmış klassik bir sülh müqaviləsindən daha çox, münaqişə sonrası yaranmış yeni faktiki vəziyyətin diplomatik müstəvidə tanımlanması prosesinə işarə edir. Qarabağ sonrası dövrdə formalaşan hərbi və siyasi mənzərə regiondakı güc balanslarını yenidən şekilləndirmiş, bu yeni reallıq tərəfləri daha ehtiyatlı və daha praqmatik bir diplomatik dilə yönəltmişdir. Buna görə də sülh söylemi həm bir hədəf bəyanı olmaqla yanaşı, mövcud vəziyyətin beynəlxalq sistem daxilində daha aydın və qəbul edilə bilən bir çərçivəyə oturdulması funksiyasını da yerinə yetirir.

Digər tərəfdən, bu diskursun yalnız siyasi məna daşımadığı, eyni zamanda mühüm iqtisadi və strateji ölçüyə sahib olduğu da görünür. Sülh və sabitlik vurğusu, regionun beynəlxalq investisiya mühitinə daha etibarlı və proqnozlaşdırıla bilən bir məkan kimi təqdim edilməsini hədəfləyir. Xüsusilə enerji xətləri, nəqliyyat dəhlizləri və regional ticarət layihələri baxımından Cənubi Qafqazın daşıdığı potensial bu cür diplomatik söylemlərlə daha cəlbedici hala gətirilməyə çalışılır. Bu çərçivədə sülh söylemi yalnız iki ölkə arasındakı münasibətlərin deyil, eyni zamanda regionun qlobal iqtisadi sistemlə inteqrasiyasının da bir hissəsinə çevrilir.

Bu səbəbdən İrəvan Zirvəsində ön plana çıxan sülh vurğusu təkölçülü bir siyasi ifadə kimi deyil, çoxqatlı bir strateji kommunikasiya vasitəsi kimi dəyərləndirilməlidir. Həm regional aktorların öz mövqelərini yenidən müəyyənləşdirdiyi, həm də beynəlxalq aktorlara yeni bir Cənubi Qafqaz təsəvvürü təqdim etməyə çalışdığı bir çərçivə ortaya çıxır. Bu baxımdan zirvə, sülhün elan edildiyi bir platformadan daha çox, sülhün necə müəyyənləşdiriləcəyi və hansı məna çərçivəsinə yerləşdiriləcəyi ilə bağlı diplomatik bir zəmin funksiyası daşıyır.

Zəngəzur, dəhlizlər və geoiqtisadi rəqabətin yüksəlişi

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin zirvəyə video konfrans vasitəsilə qatılmasına baxmayaraq xüsusilə dəhliz məsələsinə verdiyi vurğu Cənubi Qafqazdakı yeni rəqabətin mahiyyətini açıq şəkildə ortaya qoyur. Müasir dövrdə regiondakı mübarizə klassik hərbi qarşıdurmaların sərhədlərini aşmış, yerini nəqliyyat xətləri, enerji layihələri və ticarət dəhlizləri üzərindən aparılan geoiqtisadi rəqabətə vermişdir. Zəngəzur xətti bu kontekstdə yalnız Azərbaycan üçün Naxçıvan ilə bağlantı anlamı daşımır, eyni zamanda Türkiyənin Mərkəzi Asiya ilə qurmaq istədiyi fasiləsiz əlaqənin də kritik bir hissəsini təşkil edir.

Bu xətt həmçinin Avropa üçün də böyük əhəmiyyət kəsb edir. Rusiyaya alternativ ticarət və enerji marşrutları axtaran Avropa Cənubi Qafqazı bu strategiyanın mühüm bir elementi kimi görür. Buna görə də dəhliz müzakirələri yalnız regional aktorların deyil, qlobal güclərin də iştirak etdiyi çoxqatlı bir rəqabət sahəsi yaradır. Bu rəqabət zahirdə əməkdaşlıq və inteqrasiya diskursu ilə təqdim olunsa da, dərin struktura baxıldıqda maraq toqquşmalarını da özündə ehtiva edir.

Dolayısıyla İrəvan Zirvəsində səsləndirilən bağlantısallıq və əməkdaşlıq vurğuları təkölçülü bir sülh prosesinə işarə etmir. Əksinə bu diskurslar yeni dövrdə rəqabətin fərqli vasitələrlə davam etdiriləcəyini göstərir. Artıq Cənubi Qafqazda müharibə cəbhədə deyil, dəhliz layihələrində, ticarət xətlərində və infrastruktur investisiyalarında aparılır. Bu vəziyyət regiondakı güc mübarizəsinin forma dəyişdiyini, lakin sona çatmadığını açıq şəkildə ortaya qoyur.

Türkiyə–Ermənistan normallaşması: Simvollar, sərhədlər və strateji hesablamalar

Türkiyənin zirvəyə Cevdet Yılmaz vasitəsilə qatılması və bu iştirakın İrəvanda baş tutması regional diplomatiya baxımından mühüm bir dönüş nöqtəsidir. Təxminən iyirmi il sonra Türkiyədən bu səviyyədə bir nümayəndənin Ermənistana getməsi yalnız diplomatik bir jest deyil, eyni zamanda normallaşma prosesinin konkretləşdiyini göstərən bir addımdır. Xüsusilə Ani Körpüsünün bərpası kimi simvolik dəyəri yüksək olan layihələrin gündəmə gətirilməsi, iki ölkə arasındakı tarixi qopuşun yumşaldılması istiqamətində mühüm bir inkişaf kimi qiymətləndirilə bilər.

Lakin bu prosesin sərhədləri də kifayət qədər aydındır. Türkiyə–Ermənistan münasibətlərinin normallaşması birbaşa Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərinin gedişatından asılıdır. Türkiyənin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü məsələsindəki həssaslığı bu prosesin əsas müəyyənedici faktorlarından biridir. Buna görə də Türkiyənin həyata keçirdiyi siyasət müstəqil bir normallaşmadan daha çox, regional balansı nəzərə alan strateji bir yanaşma kimi ön plana çıxır.

Bu çərçivədə Türkiyənin İrəvan Zirvəsində iştirakı yalnız iki ölkə arasındakı münasibətlərin yenidən qurulması baxımından deyil, eyni zamanda Cənubi Qafqazdakı ümumi güc balansının formalaşması baxımından da kritik əhəmiyyət daşıyır. Türkiyə burada həm normallaşan bir aktor, həm də regional nizamın qurucu elementlərindən biri kimi çıxış edir. Bu çoxölçülü rol Türkiyənin regiondakı təsirinin yalnız diplomatik deyil, eyni zamanda strateji səviyyədə də artdığını göstərir.

Paşinyanın Bakı mesajı: Yeni dövrün psixoloji qırılması

Nikol Paşinyanın gələcəkdə 2028-ci ildə Bakıda keçiriləcək zirvəyə qatılma ehtimalını ifadə etməsi İrəvan Zirvəsinin ən diqqətçəkən və strateji mesajlarından biri kimi ön plana çıxır. Bu açıqlama yalnız diplomatik bir arzu və ya niyyət deyil, eyni zamanda müharibədən sonrakı dövrün ən mühüm psixoloji eşiklərindən birinin aşılmağa başladığını göstərir. Uzun illər davam edən münaqişə və qarşılıqlı etimadsızlıq mühitindən sonra belə bir ehtimalın dilə gətirilməsi belə regiondakı zehni transformasiyanın göstəricisi kimi dəyərləndirilə bilər.

Belə bir səfərin həyata keçirilməsi yalnız Azərbaycan–Ermənistan münasibətləri baxımından deyil, bütün Cənubi Qafqaz üçün tarixi bir dönüş nöqtəsi anlamına gələcəkdir. Bu vəziyyət düşmənçilik siyasətinin yerini daha praqmatik və rasional münasibət formasına verdiyini göstərəcək və regional sabitlik baxımından mühüm bir eşik yaradacaqdır. Eyni zamanda bu inkişaf Qarabağ sonrası dövrün faktiki olaraq bağlandığını və yeni bir mərhələnin başlandığını simvolizə edəcəkdir.

Dolayısıyla Paşinyanın bu açıqlaması İrəvan Zirvəsinin yalnız indini deyil, gələcəyi də formalaşdıran bir platforma olduğunu göstərir. Bu zirvə mövcud vəziyyəti təsdiqləməklə kifayətlənmir, eyni zamanda regiondakı aktorların gələcəkdə necə davranacağına dair ipucları da təqdim edir. Bu baxımdan İrəvan Zirvəsi bir nəticə deyil, yeni bir dövrün başlanğıc nöqtəsidir.

Nəticə: Sülhdən kənar bir geosiyasi transformasiya

İrəvanda keçirilən bu zirvə səthdə sülh və əməkdaşlıq diskursları ilə ön plana çıxsa da, dərin struktura baxıldıqda Cənubi Qafqazda yeni bir nizamın formalaşdığını açıq şəkildə ortaya qoyur. Bu yeni nizam klassik hərbi qarşıdurmaların yerini geoiqtisadi rəqabətin aldığı, diplomatik diskursun isə bu prosesi legitimləşdirdiyi bir strukturdan ibarətdir. Sülh anlayışı bu nizamın ən görünən elementi olsa da, sahədə davam edən güc mübarizəsi fərqli vasitələrlə davam etdirilir.

Bu səbəbdən İrəvan Zirvəsini yalnız “sülhün başlanğıcı” kimi qiymətləndirmək kifayət etməz. Daha doğru yanaşma bu zirvəni münaqişənin forma dəyişdirərək davam etdiyi yeni geosiyasi nizamın qurucu anı kimi dəyərləndirməkdir. Cənubi Qafqaz artıq müharibə və sülh ikiliyi ilə izah edilə bilən bir region olmaqdan çıxmış, rəqabət, əməkdaşlıq və strateji balans axtarışının iç-içə keçdiyi mürəkkəb bir struktura çevrilmişdir.

Bu transformasiya prosesi yalnız region ölkələrini deyil, eyni zamanda Avropa, Rusiya və digər qlobal aktorları da birbaşa şəkildə təsir edir. Buna görə də İrəvan Zirvəsi yerli bir hadisədən daha çox, qlobal geosiyasətin yeni dinamikalarını anlamaq baxımından da kritik bir nümunə təşkil edir.

Mehmet Gökhan Özçubukçu –

Beynəlxalq Münasibətlər üzrə mütəxəssis – Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) sədri

Xüsusi olaraq “Xalq Cəbhəsi”

üçün