Son dövrlərdə beynəlxalq geosiyasi gərginliklərin artması beynəlxalq ticarət və nəqliyyat sistemində yeni reallıqlar yaradıb. Xüsusilə Yaxın Şərqdə İran, İsrail və ABŞ arasında baş verən qarşıdurma, habelə digər regional münaqişələr ənənəvi marşrutların dayanıqlığını zəiflədən əsas amillərdən biridir. Belə şəraitdə yükdaşımaların gecikməsi və əlavə xərclərin formalaşması qaçılmazdır, buna görə də beynəlxalq ticarət iştirakçıları daha etibarlı və stabilliyi yüksək marşrutlara yönəlməyə çalışır.

Azərbaycan coğrafi mövqeyi baxımından Şərq–Qərb və Şimal–Cənub tranzit dəhlizlərini birləşdirən strateji nəqliyyat qovşağında yerləşir. Xüsusilə Orta Dəhliz vasitəsilə Asiya ilə Avropa arasında yükdaşımaların təşkili getdikcə daha çox diqqət cəlb edir. Azərbaycan üzərindən keçən marşrutlar, xüsusilə də Bakı–Tbilisi–Qars dəmiryolu xətti, beynəlxalq ticarət zəncirlərində alternativ və daha proqnozlaşdırıla bilən variant kimi çıxış edir.

Son illərdə Azərbaycanın tranzit yük həcmi davamlı olaraq artmaqdadır. 2025-ci ildə Şərq - Qərb dəhlizi üzərindən 16,9 milyon ton yük daşınıb, bu da yükdaşımaların dəyərinin əhəmiyyətli dərəcədə artmasını və ölkənin tranzit potensialının genişləndiyini göstərir. Bu artımın əsas səbəbi yalnız coğrafi mövqeyin əlverişliliyi deyil, həm də siyasi sabitlik və institusional imkanlardır. Əlavə olaraq, liman infrastrukturunun modernləşdirilməsi, dəmir yolu və avtomobil yollarının genişləndirilməsi, logistika xidmətlərinin optimallaşdırılması bu tendensiyanı gücləndirib.

Hazırda beynəlxalq nəqliyyat sistemindəki risklər, o cümlədən dəniz blokadaları, terror və münaqişə riskləri, yükdaşımaların qiymətinə təxminən 15–20% əlavə xərclər gətirir. Bu isə ölkələrin tranzit marşrutlarını şaxələndirməsini sürətləndirir və Azərbaycanın rolu daha da aktuallaşır.

Azərbaycanın tranzit imkanlarının genişlənməsinə töhfə verən digər faktorlar arasında rəqəmsal nəqliyyat platformalarının tətbiqi, logistika zəncirinin optimallaşdırılması, sərhəd prosedurlarının sadələşdirilməsi və beynəlxalq standartlara uyğun təhlükəsizlik tədbirləri yer alır. Bu tədbirlər yalnız yükdaşımaların sürətini artırmır, eyni zamanda investorlar və beynəlxalq şirkətlər üçün təhlükəsiz mühit təmin edir.

Azərbaycanın tranzit rolu regional və beynəlxalq iqtisadiyyat üçün strateji əhəmiyyət kəsb edir. Avrasiya Nəqliyyat Şəbəkəsi üzrə planlaşdırılan layihələr, o cümlədən Bakı-Tbilisi-Qars xəttinin genişləndirilməsi, limanların dərinləşdirilməsi və intermodal terminalların artırılması ölkənin yükdaşımalar üzrə tranzit bazar payını artırmağa imkan verəcək. Bu layihələrin həyata keçirilməsi ilə Azərbaycanın tranzit gəlirləri illik 3–3,5 milyard dollar səviyyəsinə yüksələ bilər.

Bununla yanaşı, Azərbaycanın tranzit rolu yalnız iqtisadi fayda ilə məhdudlaşmır. Regionda siyasi sabitlik və etibarlı tərəfdaş imici ölkəyə əlavə diplomatik üstünlüklər qazandırır. beynəlxalq ticarət iştirakçıları, xüsusilə Avropa və Asiya ölkələri, Azərbaycan üzərindən yükdaşımaları artırmaqla həm iqtisadi, həm də strateji riskləri azalda bilirlər.

Ümumiyyətlə, gərgin geosiyasi vəziyyət, beynəlxalq münaqişələr və beynəlxalq ticarət marşrutlarındakı dəyişikliklər Azərbaycanın tranzit imkanlarının genişlənməsinə təkan verir. Mövcud infrastruktur layihələri, logistika optimallaşdırılması və strateji coğrafi mövqe ölkəni regional və beynəlxalq ticarət üçün əlverişli, etibarlı və gələcək perspektivləri güclü bir tranzit mərkəzi kimi mövqeləndirir. Azərbaycan gələcəkdə həm Şərq - Qərb, həm də Şimal - Cənub marşrutlarında yükdaşımaların əsas oyunçularından biri olacaq və bu, ölkənin iqtisadi və strateji əhəmiyyətini daha da yüksəldəcək.

Əli Səlimov, iqtisadçı