“Arzuolunmaz bir hərəkət ilk dəfə baş verdikdə onu təsadüf və ya qəza kimi qiymətləndirmək mümkündür. İkinci dəfə təkrarlanması artıq səhv ehtimalını gündəmə gətirir. Lakin eyni davranışın üçüncü dəfə davam etməsi bunun təsadüfi deyil, şüurlu və stratejik bir seçim olduğunu göstərir. Bu kontekstdə İranın Türkiyə ilə bağlı son addımlarının getdikcə daha təhlükəli bir istiqamət aldığı müşahidə olunur. Martın 4-də İranın Tehran və Məşhəd şəhərləri arasında yerləşən Damğandan Türkiyəyə doğru ballistik raket atıldı. Ballistik raket İraq və Suriya üzərindən keçdi, Antalya sahillərində NATO təhlükəsizliyi üçün yerləşdirilən ABŞ gəmisi tərəfindən vuruldu və onun bir hissəsi Hatayın Dörtyol bölgəsindəki yay kurortunun yaxınlığındakı süni gölə düşdü. Trayektoriyaya baxanda hədəf ölkə aydın oldu. Bəs siyasi tarixinin ən zəif dövrünü yaşayan İran niyə belə bir mühitdə Türkiyəni çatışmaya salmağa çalışır? Hadisədən sonra İranın Türkiyədəki səfiri Xarici İşlər Nazirliyinə çağırıldı və lazımi xəbərdarlıqlar edildi. İranın xarici işlər naziri raketdən xəbərsiz olduqlarını bildirdi. Ankara bu açıqlamanı əsas götürərək gərginliyi artırmamağa çalışdı”.

Bu fikirləri xalqcebhesi.az-a açıqlamasında siyasi şərhçi Anar Əli deyib.

Siyasi şərhçi əlavə edib ki, lakin bir neçə səbəbdən Ankara raketin İran tərəfindən atılmış ola biləcəyini qiymətləndirir: “Birincisi, İranın artıq mərkəzi komandanlıq sistemi yoxdur. Qeyd etmək lazımdır ki, İran Mozaika Müdafiə Sisteminə keçib. Bu hərbi doktrina ilə ölkə 31 Sepah Komandanlığına bölünüb və hər bir Sepah Komandanlığı geniş səlahiyyətlərə malikdir. Başqa sözlə, ölkənin hərbi cəhətdən mərkəzləşdirilmiş idarəetmə sistemi əvəzinə yarı-muxtar idarəetmə sisteminə malik olduğunu görürük. Belə bir mühitdə, radikal sayıla biləcək Sepah daxilindəki bir qrupun münaqişəni mümkün qədər region ölkələrinə yaymaq istədiyi aydındır. Ordu daxilindəki bu "nizamsız" qrupların Türkiyə və Azərbaycan kimi İrana dost ölkələri bu münaqişəyə cəlb etmək istəyi İran üçün daha çox mənfi nəticələrə səbəb ola biləcək riskli bir yanaşmadır. Digər tərəfdən, İranın içindəki bir qrup siyasi ve hərbi elitanın müharibəni bölgənin digər ölkələrinə genişlətmək istəyində olduğu görünür. Bu, Ankara üçün yeni və kritik qiymətləndirmələrə səbəb olacaq bir ehtimaldır”.

A.Əli qeyd edib ki, bütün bu ehtimalların müzakirə olunduğu bir mühitdə, 9 martda İrandan Türkiyəyə doğru başqa bir raket atıldı: “Bu dəfə də raket NATO hava hücumu müdafiə sistemi tərəfindən Qaziantəpin Şahinbey rayonu üzərindən atılan önləyici raketlə zərərsizləşdirildi. Birinci raketdən fərqi bu raketin birbaşa Türkiyə hava məkanında vurulması idi. Bu diqqətsizliyin, bəsirətsizliyin və Türkiyəyə qarşı bu pis niyyətin səbəbi nə ola bilər? İran rəhbərliyi belə bir vəziyyətdə NATO üzvü olan bir ölkəni niyə münaqişəyə cəlb etmək istəsin? Digər tərəfdən, Sepah daxilindəki bu müharibə tərəfdarı qruplar müharibəni Qərb bloku ilə yaxşı münasibətləri olan ölkələrə, əsasən Körfəz dövlətlərinə, eləcə də Türkiyə və Azərbaycana genişləndirməklə bu müharibənin region üçün nə qədər baha başa gəldiyini və dağıdıcı olduğunu nümayiş etdirməyə çalışırlar. Lakin İran üçün son dərəcə riskli xarakter daşıyan bu strateji ‘qumar’, uzunmüddətli perspektivdə Tehranın region ölkələri ilə münasibətlərini normallaşdırmaq imkanlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdıra və müharibədən sonrakı dövrdə İranın regional diplomatik manevr imkanlarını daralda bilər. Bu hadisələrin ardıcıllığı Ankara üçün artıq təkcə texniki və ya təsadüfi təhlükəsizlik məsələsi deyil, daha geniş strateji çərçivədə qiymətləndirilməli olan bir məsələdir. Çünki iki dəfə təkrarlanan belə bir hadisə təsadüf kimi izah edilə bilməz. Əksinə, bu hadisələr İran daxilində qərarvermə mexanizmlərinin nə qədər parçalandığını və bəzi qrupların regionda gərginliyi qəsdən artırmağa çalışdığını göstərir. Türkiyə üçün əsas sual artıq “raket niyə atıldı?” deyil, “bu addımlar hansı strateji hesablamanın nəticəsidir?” sualıdır. Ankara İranla münasibətlərində mümkün qədər balanslı siyasət yürüdüb. Suriya məsələsi başda olmaqla bir çox sahədə rəqabət olsa da, enerji, ticarət və regional sabitlik kimi mövzularda əməkdaşlıq kanalları açıq saxlanılıb. Lakin Türkiyə hava məkanına doğru iki dəfə ballistik raketin yönəlməsi bu balans siyasətini ciddi şəkildə sınağa çəkir. NATO üzvü olan Türkiyəyə qarşı belə riskli addımların atılması yalnız Ankara ilə Tehran arasında deyil, eyni zamanda NATO ilə İran arasında da təhlükəli gərginlik potensialı yaradır”.

Onun sözlərinə görə, digər tərəfdən, İran daxilindəki radikal hərbi qrupların hesablaması çox güman ki, fərqlidir: “Onlar düşünə bilər ki, müharibənin coğrafiyasını genişləndirmək və region ölkələrini bu qarşıdurmaya dolayı şəkildə cəlb etmək Qərb üzərində təzyiq yarada bilər. Lakin bu yanaşma strateji baxımdan son dərəcə risklidir. Çünki Türkiyə kimi hərbi və siyasi baxımdan güclü bir aktorun bu gərginliyin mərkəzinə çəkilməsi regionda nəzarətdən çıxan yeni bir təhlükəsizlik böhranına səbəb ola bilər. Bununla yanaşı, İranın daxili siyasi vəziyyəti də bu hadisələrin arxa planını anlamaq üçün vacibdir. Uzun müddətdir iqtisadi sanksiyalar, daxili sosial narazılıq və regional təzyiqlərlə üzləşən İran rəhbərliyi daxilində müxtəlif güc mərkəzlərinin mövcudluğu artıq açıq şəkildə hiss olunur. Mərkəzləşdirilmiş qərarvermə sisteminin zəiflədiyi belə bir şəraitdə bəzi hərbi qrupların daha aqressiv addımlar atması ehtimalı artır. Bu isə region üçün proqnozlaşdırılması çətin olan təhlükəsizlik mühitinin formalaşmasına gətirib çıxarır. Ankara üçün isə prioritet məsələ bu gərginliyin nəzarət altında saxlanılmasıdır. Türkiyə həm NATO üzvü kimi kollektiv təhlükəsizlik öhdəliklərinə malikdir, həm də region ölkəsi kimi genişmiqyaslı müharibənin bölgəyə yayılmasının qarşısını almaqda maraqlıdır. Bu səbəbdən Türkiyənin reaksiyası iki istiqamətdə formalaşacaq: bir tərəfdən diplomatik kanallar vasitəsilə Tehran üzərində təzyiq artırılacaq, digər tərəfdən isə hava hücumundan müdafiə sistemləri və regional təhlükəsizlik mexanizmləri daha da gücləndiriləcək. Lakin burada İran üçün də mühüm bir strateji seçim ortaya çıxır. Əgər Tehran region ölkələri ilə münasibətlərini gələcəkdə normallaşdırmaq və iqtisadi əməkdaşlıq imkanlarını qorumaq istəyirsə, bu cür təhlükəli eskalasiyaların qarşısını almaq məcburiyyətindədir. Əks halda, bu gün “taktiki risk” kimi görünən addımlar sabah İranın regional təcridini daha da dərinləşdirə bilər”.

O həmçinin deyib ki, bu səbəbdən məsələ artıq sadəcə bir raketin haradan atıldığı ilə bağlı texniki müzakirə deyil: “Məsələ İran daxilində hansı qüvvələrin regionu daha böyük bir qarşıdurmaya sürükləməyə çalışdığıdır. Türkiyəyə doğru iki dəfə raket atılması təsadüf kimi qəbul edilə bilməz. Əgər belə hadisələr təkrarlanarsa, bu artıq “qəza” və ya “səhv” kimi izah oluna bilməz – bu, açıq şəkildə bir siyasi və strateji seçim demək olacaq. Tehran isə anlamalıdır ki, regionu qeyri-sabitliyə sürükləmək üzərindən qurulan heç bir strategiya uzunmüddətli qazanc gətirmir. Əksinə, belə addımlar İranı daha böyük təcridə, daha ağır təhlükəsizlik risklərinə və öz sərhədlərinə qədər uzanan yeni gərginliklərə aparır. Region artıq belə riskli “strateji qumar”ların nəticələrini daşıyacaq qədər sabit deyil. Bu səbəbdən İran qarşısında seçim çox aydındır: ya regionda məsuliyyətli aktor kimi davranmaq, ya da özünün yaratdığı gərginliyin ilk və ən ağır nəticələri ilə üzləşmək”.

Röya İsrafilova