“11 avqust 2026-cı ildə Prezident İlham Əliyevin Naxçıvana səfəri və səfər çərçivəsində verdiyi mesajlar göstərir ki, Naxçıvan məsələsinə artıq yalnız muxtar respublikanın sosial-iqtisadi inkişafı prizmasından baxmaq kifayət deyil. Naxçıvan Azərbaycanın regional bağlantılar, enerji təhlükəsizliyi və yeni nəqliyyat arxitekturası siyasətində getdikcə daha mühüm mövqeyə çıxır. Prezidentin səfər zamanı nəqliyyat, enerji və sənaye layihələrini xüsusi vurğulaması da bunu göstərir. Naxçıvanın xüsusi əhəmiyyəti onun coğrafi mövqeyindən irəli gəlir. Uzun illər blokada şəraitində yaşayan bu ərazi indi Azərbaycan, Türkiyə, İran və Ermənistan arasında nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrin kəsişdiyi məkana çevrilmək potensialına malikdir. Əgər əvvəl Naxçıvanın əsas problemi Azərbaycanın digər əraziləri ilə birbaşa quru bağlantısının olmaması idisə, indi gündəmdə bu coğrafi məhdudiyyətin strateji üstünlüyə çevrilməsi dayanır”.

Bu sözləri xalqcebhesi.az-a açıqlamasında Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli bildirib.

A.Nəsirli diqqətə çatdırıb ki, bu baxımdan TRIPP xüsusi əhəmiyyət daşıyır: “Layihənin reallaşması Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında yeni bağlantının yaradılması ilə yanaşı, Naxçıvanı daha geniş regional nəqliyyat sisteminə daxil edə bilər. Prezident də son müsahibəsində Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında birbaşa əlaqənin təmin edilməsini strateji məqsəd kimi təqdim edib. Burada əsas dəyişiklik Naxçıvanın sadəcə “çıxılmaz coğrafi məkan” olmaqdan çıxaraq tranzit imkanlarından istifadə edən qovşağa çevrilməsidir. TRIPP, Zəngəzur istiqamətində nəqliyyat əlaqələri, Türkiyə ilə bağlantılar və daha geniş mənada Şərq-Qərb marşrutları bir-birini tamamladıqca Naxçıvanın iqtisadi çəkisi artacaq. Bu, xüsusilə Orta Dəhlizin genişləndiyi və Azərbaycan üzərindən Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında daşımaların artdığı bir dövrdə əhəmiyyətlidir. Amma burada mühüm bir məqam var: TRIPP-in elan edilməsi onun bütün komponentlərinin dərhal fəaliyyətə başlayacağı anlamına gəlmir. Real nəticə üçün dəmir yolu və avtomobil yollarının tikintisi, sərhəd və gömrük prosedurlarının uyğunlaşdırılması, logistika mərkəzlərinin yaradılması, rəqəmsal infrastrukturun qurulması və investisiya mexanizmlərinin formalaşdırılması lazımdır. Yəni Naxçıvanın yeni tranzit mərkəzinə çevrilməsi siyasi qərardan daha çox uzunmüddətli infrastruktur və biznes prosesidir”.

Onun sözlərinə görə, İran faktoru da burada xüsusi əhəmiyyət daşıyır: “Naxçıvanın İranla sərhədi onun regional nəqliyyat sistemində mühüm alternativlərdən birinə çevrilməsinə imkan verir. Azərbaycan üçün ən optimal model yalnız bir marşrutdan asılılıq yaratmaq deyil, Türkiyə, İran və gələcəkdə Ermənistan istiqamətlərinin paralel şəkildə iqtisadi imkanlara çevrilməsidir. Bu, Naxçıvanın tranzit dayanıqlığını artırar və onun geosiyasi əhəmiyyətini yüksəldər. Naxçıvanın enerji məsələsində baş verən dəyişiklik isə səfərin iqtisadi tərəfinin ən mühüm istiqamətlərindən biridir. Əgər muxtar respublika əvvəllər enerji təminatında xarici mənbələrdən daha çox asılı idisə, yeni günəş elektrik stansiyaları, enerji infrastrukturu və bərpa olunan enerji layihələri bu asılılığı azaltmağa imkan verir. Növbəti mərhələdə məqsəd yalnız daxili tələbatı ödəmək deyil, artıq enerji potensialının regional enerji sisteminə inteqrasiyasını təmin etmək olacaq. Bu baxımdan “Naxçıvan enerji idxalçısından potensial ixracatçıya çevrilir” yanaşması iqtisadi məntiqə malikdir, lakin bunu artıq başa çatmış proses kimi yox, qarşıdakı illər üçün hədəf kimi qiymətləndirmək daha doğrudur. İxracatçı statusu üçün generasiya güclərinin artırılması ilə yanaşı, enerji şəbəkələrinin gücləndirilməsi, ötürücü xətlərin yaradılması və qonşu enerji sistemləri ilə inteqrasiya tələb olunur”.

Qurum rəhbəri əlavə edib ki, sənaye baxımından da yeni mərhələ gözlənilir: “Nəqliyyat bağlantısının yaxşılaşması Naxçıvanda istehsal olunan məhsulların bazarlara çıxışını asanlaşdıra bilər. Logistika xərclərinin azalması, sənaye parklarının və emal müəssisələrinin inkişafı, kənd təsərrüfatı məhsullarının daha geniş bazarlara çıxarılması Naxçıvan iqtisadiyyatının strukturunu dəyişə bilər. Bu proses baş verərsə, Naxçıvanın iqtisadi modeli yalnız dövlət investisiyalarına deyil, tranzit, sənaye, enerji, logistika və özəl biznes fəaliyyətinə daha çox əsaslanacaq. Prezidentin səfərinin siyasi mesajı da bununla bağlıdır. Naxçıvana yönələn investisiyalar yalnız regional sosial-iqtisadi proqram kimi təqdim olunmur. Naxçıvan Azərbaycanın Türkiyə ilə quru bağlantısının strateji halqası, Şərq-Qərb nəqliyyat xəttinin mümkün qovşağı və Cənubi Qafqazda yeni iqtisadi münasibətlərin formalaşdığı məkan kimi önə çıxır. Son illərdə Prezidentin Naxçıvana səfərləri və burada infrastruktur layihələrinin vurğulanması da bu yanaşmanın ardıcıl xarakter aldığını göstərir. Heydər Əliyevin Naxçıvana münasibəti də bu baxımdan dövlətçilik xəttinin mühüm hissəsidir. Naxçıvanın Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində xüsusi yeri var. İlham Əliyevin son illərdə burada həyata keçirilən layihələrə diqqət yetirməsi isə həmin siyasi xəttin yeni iqtisadi və geosiyasi reallıqlara uyğun davamıdır. Naxçıvanda yeni iş yerlərinin yaranması, qeyri-neft sektorunun genişlənməsi, sənaye istehsalının artması, ixracın yüksəlməsi, enerji təminatının yaxşılaşması və Azərbaycanın əsas hissəsi ilə nəqliyyat əlaqələrinin sürətlənməsi əsas indikatorlar olacaq”.

A.Nəsirli həmçinin qeyd edib ki, ən böyük dəyişiklik isə Naxçıvanın iqtisadi coğrafiyasının dəyişməsi ola bilər: “Əgər nəqliyyat layihələri həyata keçirilərsə, muxtar respublika “blokada şəraitində yaşayan Azərbaycan ərazisi” statusundan “regional əlaqələrin kəsişdiyi Azərbaycan ərazisi” modelinə keçə bilər. Bu, sadəcə terminoloji dəyişiklik deyil. Birinci modeldə dövlət əsasən təminat xərcləri çəkir, ikinci modeldə isə ərazi tranzitdən, logistika xidmətlərindən, istehsaldan və investisiyadan gəlir əldə edə bilər. Bununla belə, gözləntiləri həddindən artıq şişirtmək də düzgün olmaz. TRIPP və digər layihələrin tam reallaşması zaman tələb edir. Regional siyasi münasibətlər, sərhəd məsələləri, İranın mövqeyi, beynəlxalq investorların iştirakı və infrastrukturun maliyyələşdirilməsi kimi amillər prosesin sürətinə təsir göstərə bilər. Real olaraq yaxın illərdə Naxçıvan üçün ən mühüm nəticələr nəqliyyat infrastrukturunun genişlənməsi, enerji müstəqilliyinin möhkəmlənməsi, yeni sənaye və logistika imkanlarının yaranması və Türkiyə ilə iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşməsi ola bilər. Daha uzun perspektivdə isə Naxçıvanın TRIPP və Orta Dəhlizlə əlaqələndirilməsi onun regional tranzit qovşağına çevrilməsi üçün şərait yarada bilər. Bu mənada Prezidentin Naxçıvan səfərinin əsas əhəmiyyəti təkcə yeni obyektlərin açılması və ya sosial-iqtisadi layihələrin təqdim edilməsində deyil. Səfər Naxçıvanın Azərbaycanın gələcək regional iqtisadi strategiyasında hansı rolu oynayacağına dair siyasi xəttin daha aydın ifadəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Əsas məsələ bundan sonra həmin siyasi xəttin konkret dəmir yollarına, enerji güclərinə, zavodlara, logistika mərkəzlərinə, ixrac müqavilələrinə və yeni iş yerlərinə çevrilməsidir”.

Röya İsrafilova