Vladimir Putinlə Nikol Paşinyan arasında keçirilən son görüş Rusiya–Ermənistan münasibətlərində baş verən dəyişiklikləri aydın şəkildə ortaya qoyur. Əgər əvvəlki mərhələdə bu münasibətlər daha çox strateji müttəfiqlik çərçivəsində qiymətləndirilirdisə, hazırda tərəflər arasında daha mürəkkəb, çoxqatlı və müəyyən mənada ziddiyyətli münasibətlər formalaşır. Görüş zamanı Rusiyanın Ermənistana uzun illər ərzində göstərdiyi iqtisadi və enerji dəstəyinin, xüsusilə qazın aşağı qiymətlərlə satılmasının və reeksport məsələlərinin qabardılması Moskvanın İrəvanın son dövrlərdəki xarici siyasət kursuna münasibətini əks etdirən mühüm siqnal kimi çıxış edir.

Bu görüş yalnız ikitərəfli münasibətlərin müzakirəsi deyil, eyni zamanda, daha geniş geosiyasi kontekstdə baş verən proseslərin tərkib hissəsi kimidir. Ermənistanın son illərdə Qərblə münasibətlərini genişləndirməsi və daha çevik xarici siyasət yürütməsi Rusiyanın diqqətində olan əsas məsələlərdən biridir. Görüşün seçkiqabağı dövrə təsadüf etməsi isə bu dialoqun daxili siyasi proseslərlə sıx bağlı olduğunu göstərir və onu həm xarici, həm də daxili siyasətin kəsişmə nöqtəsinə çevirir.

Ziddiyyət və siyasi mesajlar

Erməni siyasi şərhçi İşxan Verdiyan görüşün xarakterini çoxqatlı və ziddiyyətli kimi qiymətləndirir və bu dialoqun formal diplomatik çərçivəni aşdığını vurğulayır.

O, APA-ya bildirib ki, bu görüş sadəcə rəsmi protokol çərçivəsində aparılan danışıqlar deyildi: “Dialoq zamanı tərəflər bir-birinə açıq şəkildə deyil, lakin kifayət qədər aydın formada siyasi mesajlar ötürdülər. Burada həm ciddi müzakirələr, həm də ritorik səviyyədə incə istehza və eyhamlar müşahidə olunurdu. Bu isə onu göstərir ki, münasibətlər zahirdə sabit görünsə də, dərinlikdə qarşılıqlı narazılıqlar və fikir ayrılıqları mövcuddur. Belə ünsiyyət forması adətən tərəflər arasında gizli gərginliyin olduğunu göstərir və bu, artıq klassik müttəfiqlik modelindən fərqli bir mərhələyə keçidi ifadə edir”.

Verdiyan əlavə edir ki, Paşinyanın çıxışlarında demokratik mühit, söz azadlığı və internet azadlığı kimi mövzuların qabardılması təsadüfi deyil və bu, daha çox Qərbə ünvanlanan siyasi siqnallar kimi qiymətləndirilə bilər. Onun fikrincə, bu yanaşma Ermənistanın özünü daha müstəqil və Qərbə açıq siyasi sistem kimi təqdim etmək cəhdidir.

Eyni zamanda, o qeyd edir ki, Putinin cavab ritorikasında Ermənistanın daxili siyasi proseslərinə toxunulması təsadüfi deyildi: “Bu, dolayısı ilə İrəvana ünvanlanan mesaj idi ki, Moskva Ermənistan daxilində baş verənləri diqqətlə izləyir və bu proseslərə biganə deyil. Bu cür qarşılıqlı yanaşma dialoqu formal müzakirədən çıxararaq siyasi siqnallar mübadiləsinə çevirir”.

Rusiya Federasiyasının I dərəcəli dövlət müşaviri, siyasi elmlər doktoru Tatyana Poloskova isə eyni prosesi daha praqmatik çərçivədə qiymətləndirir və emosional şərhlərdən uzaq durur.

Poloskova APA-ya açıqlamasında bildirib ki, dialoq ümumilikdə sakit və nəzarətli atmosferdə keçib: “Tərəflər arasında açıq qarşıdurma və ya gərginlik müşahidə olunmadı. Əksinə, mövcud fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, qarşılıqlı hörmət çərçivəsində ünsiyyət saxlanıldı. Bu cür görüşlər adətən münasibətlərin qorunmasına, dialoqun davam etməsinə və mümkün böhranların qarşısının alınmasına xidmət edir. Bu baxımdan bu görüşü dramatik dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz”.

Poloskova hesab edir ki, Moskva üçün əsas prioritet münasibətlərin tam şəkildə pozulmaması və Ermənistanla əlaqələrin saxlanılmasıdır.

Seçkiqabağı Ermənistan: daxili siyasi dinamika və təsir faktorları

Görüşün seçkiqabağı dövrdə baş tutması Ermənistanın daxili siyasi mühiti ilə bağlı müzakirələri daha da aktuallaşdırır. Bu mərhələdə xarici aktorların ritorikası və siyasi mesajları daxili siyasi mübarizənin bir hissəsinə çevrilə bilər.

Bu kontekstdə İşxan Verdiyan seçki proseslərinə yanaşmada müşahidə olunan fərqlərə diqqət çəkir və bunu prinsipial məsələ kimi qiymətləndirir:

“Əgər biz seçki proseslərinin legitimliyindən və suverenlik prinsipindən danışırıqsa, bu yanaşma bütün hallarda eyni şəkildə tətbiq olunmalıdır. Məsələn, başqa ölkələrdə seçkilərə xarici müdaxilə cəhdləri ciddi hüquqi və siyasi nəticələr doğurur. Lakin Ermənistan kontekstində bəzən fərqli yanaşmalar müşahidə olunur və bu, istər-istəməz ikili standartlar barədə suallar yaradır. Bu isə onu göstərir ki, region siyasətində bəzən prinsiplərdən daha çox siyasi maraqlar üstün tutulur”.

Verdiyan əlavə edir ki, seçkiqabağı dövrdə belə siqnallar ictimai rəyə təsir göstərmək üçün istifadə oluna bilər və bu, daxili siyasi balansın dəyişməsinə səbəb ola bilər.

Poloskova isə bu məsələyə daha ehtiyatlı yanaşır və Ermənistanın dövlət suverenliyini ön plana çəkir.

O qeyd edib ki, Ermənistan müstəqil dövlətdir və onun siyasi sistemini yalnız öz vətəndaşları müəyyən edir: “Seçkilərdə iştirak hüququ yalnız Ermənistan vətəndaşlarına məxsusdur və bu prinsip dəyişməzdir. Xarici təsir cəhdləri istənilən ölkədə mümkündür, lakin bu, yekun nəticəni müəyyən etmir. Əsas qərar cəmiyyət tərəfindən verilir və bu, dövlətçilik baxımından fundamental əhəmiyyət kəsb edir”.

O həmçinin qeyd edir ki, xarici aktorların açıq şəkildə hansısa siyasi qüvvəni dəstəkləməsi çox vaxt əks effekt verə bilər və bu, həmin qüvvələr üçün əlavə risk yaradır.

Qərb faktoru: yanaşmalar və geosiyasi interpretasiyalar

Ermənistan üzərində təsir imkanları kontekstində Qərb də mühüm rol oynayır. Lakin burada əsas məsələ yanaşmaların vahid olmaması və daha çox praqmatik xarakter daşımasıdır.

İşxan Verdiyan deyir ki, Cənubi Qafqaz kontekstində Qərb ilə Rusiya arasında münasibətlər çox vaxt təqdim olunduğu qədər kəskin qarşıdurma xarakteri daşımır: “Əksinə, bir sıra hallarda onların mövqelərinin üst-üstə düşdüyünü müşahidə etmək mümkündür. Bu, xüsusilə uzun müddət fəaliyyət göstərmiş beynəlxalq mexanizmlərdə özünü göstərib. Bu baxımdan “qarşıdurma” anlayışı bəzən sadələşdirilmiş və ictimai rəy üçün formalaşdırılmış yanaşma kimi görünür”.

Verdiyanın sözlərinə görə, Ermənistan üzərində gedən proseslər daha çox idarə olunan balans və maraqların uzlaşdırılması çərçivəsində baş verir.

Poloskova isə məsələyə fərqli istiqamətdən yanaşaraq Rusiyanın daxili problemlərinə diqqət çəkir: “Regiondakı prosesləri yalnız Qərbin təsiri ilə izah etmək düzgün olmaz. Rusiyanın yaxın xaricdə üzləşdiyi çətinliklərin mühüm hissəsi onun öz daxilindəki problemlərlə bağlıdır. Strateji yanaşmanın yetərincə effektiv olmaması, kadr potensialının zəifləməsi və institusional çatışmazlıqlar bu proseslərə təsir göstərir.

Əgər təsir imkanları zəifləyirsə, bu, yalnız rəqiblərin güclənməsi ilə deyil, həm də daxili resursların əvvəlki səviyyədə olmaması ilə əlaqədardır. Bu baxımdan məsələ daha kompleks yanaşma tələb edir”.

Ermənistanın mövqeyi: geosiyasi platforma və daxili transformasiya

Mövcud şəraitdə Ermənistan həm geosiyasi rəqabətin platforması, həm də daxili transformasiya prosesindən keçən dövlət kimi çıxış edir.

Bu kontekstdə Tatyana Poloskova bildirir ki, müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində bütün dövlətlər müxtəlif vasitələrlə bir-birinin daxili proseslərinə təsir göstərməyə çalışır: “Bu, təsir qruplarının formalaşdırılması, yumşaq güc alətlərinin tətbiqi və müxtəlif siyasi mexanizmlər vasitəsilə həyata keçirilir. Ermənistan da bu baxımdan ümumi tendensiyaların təsiri altında olan ölkələrdən biridir”.

Poloskova əlavə edir ki, Ermənistan daxilində baş verən proseslər yalnız geosiyasi rəqabətlə bağlı deyil, eyni zamanda, daxili elita dəyişikliyi və iqtisadi maraqların yenidən bölüşdürülməsi ilə əlaqəlidir.

Verdiyan isə hesab edir ki, bu proseslərdə daxili faktorların rolu daha böyükdür və xüsusilə əvvəlki siyasi-iqtisadi qrupların təsir imkanlarının zəifləməsi hazırkı dinamikanın əsas səbəblərindən biridir.

Regional kontekst: Azərbaycanın balanslı siyasəti

Bu mürəkkəb geosiyasi şəraitdə Prezident İlham Əliyev tərəfindən həyata keçirilən xarici siyasət kursu regionda fərqli və çoxvektorlu yanaşma kimi diqqət çəkir. Azərbaycan beynəlxalq münasibətlərdə öz mövqeyini qarşıdurma üzərində deyil, balans və milli maraqlar prinsipi əsasında quraraq həm Rusiya, həm də Qərb ilə paralel və praqmatik əlaqələr saxlayır. Bu yanaşma ölkəyə daha geniş manevr imkanları verir və onu regionda daha müstəqil aktora çevirir.

Azərbaycanın enerji və nəqliyyat layihələrində fəal iştirakı onun geosiyasi əhəmiyyətini artırır və bu da xarici siyasətdə əlavə təsir rıçaqları formalaşdırır. Eyni zamanda, Bakı müxtəlif tərəfdaşlarla əməkdaşlıq edərkən hər hansı geosiyasi blokdan asılı vəziyyətə düşməməyə çalışır və qərarlarını əsasən milli maraqlar üzərində qurur.

Bu kontekstdə Ermənistan üçün də oxşar yanaşmanın əhəmiyyəti müzakirə mövzusudur. Mövcud geosiyasi təzyiqlər fonunda balanslı və çoxvektorlu siyasət modelinə keçid, xarici asılılığın azaldılması və qərarvermə müstəqilliyinin gücləndirilməsi baxımından alternativ kimi nəzərdən keçirilə bilər. Bu isə regionda daha sabit və proqnozlaşdırıla bilən siyasi mühitin formalaşmasına töhfə verə bilər.

Nəticə

Putinlə Paşinyan arasında keçirilən görüş Ermənistan ətrafında formalaşan siyasi proseslərin çoxşaxəli və mürəkkəb xarakter daşıdığını göstərir. Bu dialoq bir tərəfdən Rusiya ilə Ermənistan arasında münasibətlərin yeni mərhələyə keçdiyini nümayiş etdirir, digər tərəfdən isə daha geniş geosiyasi kontekstdə baş verən dəyişikliklərin əks-sədası kimi çıxış edir.

Görüşdən çıxan əsas nəticələrdən biri ondan ibarətdir ki, Ermənistan artıq yalnız bir güc mərkəzinin təsir dairəsində olan dövlət kimi deyil, müxtəlif aktorların maraqlarının kəsişdiyi daha mürəkkəb siyasi məkan kimi formalaşır. Bu prosesdə həm xarici təsirlər, həm də daxili siyasi və institusional faktorlar paralel şəkildə rol oynayır.

Bu baxımdan Ermənistanın gələcək siyasi trayektoriyası yalnız geosiyasi rəqabətin istiqaməti ilə deyil, eyni zamanda, ölkə daxilində formalaşan siyasi balans, institutların dayanıqlılığı və cəmiyyətin seçimləri ilə müəyyən olunacaq.