Ermənistan, müstəqillik əldə etdikdən bu yana ən kritik siyasi və hüquqi mərhələlərdən birinə yaxınlaşır. Yeni konstitusiya layihəsinin hazırlanması ilk baxışda texniki islahat prosesi kimi görünə bilər, lakin bu inkişaf əslində daha geniş geosiyasi və strateji transformasiyanın göstəricisidir. Cənubi Qafqazda son illərdə baş verən hadisələr, xüsusilə II Qarabağ müharibəsindən sonra formalaşan yeni güc balansı, region ölkələrini təkcə hərbi və ya diplomatik deyil, eyni zamanda hüquqi və institusional səviyyədə də yenidən qurulmağa məcbur edir. Bu baxımdan konstitusiya dəyişikliyi yalnız daxili siyasi tənzimləmə deyil; eyni zamanda xarici siyasət hədəflərinin və regional inteqrasiya vizyonunun əksidir.

2020-ci ildən sonrakı dövrdə Azərbaycanın sahədə əldə etdiyi hərbi və siyasi üstünlük Cənubi Qafqazda status-kvonu köklü şəkildə dəyişdirib. Bu yeni reallıq Ermənistan üçün təkcə təhlükəsizlik problemi deyil, eyni zamanda siyasi və idarəetmə böhranı kimi də ortaya çıxıb. Mövcud konstitusion quruluş və siyasi ritorika yeni dövrün tələblərinə cavab verməkdə çətinlik çəkərkən, islahat zərurəti qaçılmaz hala gəlib. Bu səbəbdən hazırlanan yeni konstitusiya layihəsi yalnız bir mətn deyil, Ermənistanın gələcəyə yönəlik istiqamətini müəyyən edəcək yol xəritəsidir.

Məhz bu nöqtədə vacib bir məqamı xüsusi vurğulamaq lazımdır. Ermənistan Konstitusiyasının preambulası Ermənistanın Müstəqillik Bəyannaməsinə açıq istinad edir. Həmin bəyannamədə yer alan bəzi ifadələr tarixən həm Azərbaycan, həm də Türkiyə baxımından mübahisəli hesab olunur və ərazi bütövlüyü kontekstində problemli elementlər ehtiva edir. Bu səbəbdən məsələ yalnız konstitusiya mətninin texniki məzmunu deyil, eyni zamanda onun dayandığı qurucu istinadların yenidən nəzərdən keçirilib-keçirilməyəcəyidir.

Xüsusilə Qarabağ ətrafında formalaşan tarixi narrativlər və hüquqi istinadlar Ermənistanın xarici siyasətdə manevr imkanlarını məhdudlaşdıran amillər kimi önə çıxır. Yeni konstitusiyada bu cür dolaylı və ya birbaşa istinadların necə tənzimlənəcəyi yalnız daxili hüquq baxımından deyil, regional sülh baxımından da həlledici olacaqdır. Bu nöqtədə konstitusiya keçmişin yükündən azad olmaq və yeni diplomatik dil formalaşdırmaq üçün bir fürsət təqdim edir.

Digər tərəfdən konstitusiya dəyişikliyi Ermənistanın demokratikləşmə və institusionallaşma prosesi baxımından da mühüm mərhələdir. Ədliyyə naziri Srbuhi Qalyanın vurğuladığı kimi, yeni layihədə insan, vətəndaş və xalq mərkəzli yanaşma əsas götürülür; hakimiyyət bölgüsü, məhkəmə müstəqilliyi və parlament nəzarət mexanizmlərinin gücləndirilməsi hədəflənir. Bu isə yalnız daxili siyasi sabitlik deyil, beynəlxalq səviyyədə etibarlılıq baxımından da əhəmiyyətli qazanc ola bilər.

Lakin konstitusiya islahatının ən kritik tərəfi onun xarici siyasətlə birbaşa əlaqəsində üzə çıxır. Ermənistanın Türkiyə ilə normallaşma prosesi və Azərbaycanla dayanıqlı sülhə nail olmaq cəhdləri böyük ölçüdə bu islahatın məzmunu və ruhu ilə bağlıdır. Bu səbəbdən konstitusiya dəyişikliyi yalnız hüquqi mətnin yenilənməsi deyil, həm də regional sülh və əməkdaşlığın önünü aça biləcək strateji addımdır.

Müstəqillik bəyannaməsinə istinad və hüquqi ziddiyyət problemi

Ermənistanda konstitusiya müzakirələrinin ən kritik və çox vaxt diqqətdən kənarda qalan tərəfi, konstitusiyanın Ermənistanın Müstəqillik Bəyannaməsinə etdiyi istinaddır. Bu istinad texniki xarakter daşımır; əksinə, dövlətin qurucu ideologiyasının və xarici siyasət yanaşmasının bir ifadəsidir.

Müstəqillik Bəyannaməsində yer alan bəzi müddəalar, xüsusilə “tarixi Ermənistan” diskursu çərçivəsində, bu gün Türkiyə və Azərbaycanın sərhədləri daxilində olan bəzi ərazilərlə bağlı dolayı və ya açıq istinadlar ehtiva edir. Bu vəziyyət həmin ölkələr tərəfindən Ermənistanın rəsmi sənədlərində örtülü ərazi iddiası kimi qiymətləndirilir.

Bu cür istinadların konstitusiya səviyyəsində saxlanılması sülh prosesi üçün ciddi etimad problemi yaradır. Çünki bir dövlətin konstitusiyası yalnız daxili hüquqi çərçivə deyil, eyni zamanda onun xarici siyasət niyyətlərini də əks etdirən əsas sənəddir. Bu səbəbdən Azərbaycan Ermənistanın mövcud konstitusion çərçivəsini potensial revizionizm riski kimi qiymətləndirir.

Eyni vəziyyət Türkiyə üçün də keçərlidir. Bu amil normallaşma prosesinin qarşısında psixoloji və siyasi maneə yaradır. Diplomatik münasibətlərin qurulması və sərhədlərin açılması kimi addımlar qarşılıqlı etimada əsaslanır. Lakin konstitusion səviyyədə bu cür istinadların davam etməsi etimadın formalaşmasını çətinləşdirir.

Bu baxımdan yeni konstitusiya layihəsinin ən mühüm sınaqlarından biri məhz bu istinadın necə tənzimlənəcəyidir. Əgər yeni mətn bu istinadı aradan qaldırarsa və ya yenidən şərh edərsə, bu, regional sülh baxımından son dərəcə güclü mesaj olacaqdır.

Əks halda konstitusiya dəyişikliyi yalnız daxili islahatlarla məhdudlaşan və xarici siyasətdə gözlənilən təsiri yaratmayan bir proses olaraq qala bilər. Buna görə də real transformasiya üçün qurucu istinadların da yenidən nəzərdən keçirilməsi vacibdir.

Azərbaycanla sülh prosesində Konstitusiyanın rolu

Ermənistanın konstitusiya islahatı prosesi Azərbaycanla aparılan sülh danışıqları baxımından həlledici əhəmiyyətə malikdir. Xüsusilə II Qarabağ müharibəsindən sonra yaranmış yeni status-kvo tərəflər arasında dayanıqlı sülh müqaviləsinin imzalanmasını zəruri etmişdir. Lakin bu prosesin qarşısındakı əsas maneələrdən biri qarşılıqlı etimad çatışmazlığıdır.

Azərbaycan baxımından Ermənistanın konstitusion və hüquqi çərçivəsi potensial risk faktoru kimi qiymətləndirilir. Xüsusilə Müstəqillik Bəyannaməsinə istinad və oradakı ifadələr Bakının ən həssas yanaşdığı məsələlərdəndir. Bu səbəbdən yeni konstitusiya həmin qeyri-müəyyənlikləri aradan qaldıracaq alət kimi görülür.

Konstitusiya dəyişikliyi ilə Ermənistanın mövcud sərhədləri açıq və birmənalı şəkildə tanıması, eləcə də revizionist ritorikadan uzaqlaşması sülh prosesini sürətləndirə bilər. Bu, yalnız diplomatik danışıqları asanlaşdırmaz, həm də sahədə gərginliyin azalmasına töhfə verər.

Bununla yanaşı, konstitusiya islahatı sülh müqaviləsinin dayanıqlılığı baxımından da mühümdür. Hüquqi əsası zəif olan sülh uzunmüddətli perspektivdə kövrək qalır. Bu səbəbdən konstitusiya sülhün institusional təminatı rolunu oynaya bilər.

Lakin bu prosesdə daxili ictimai rəy də həlledici olacaqdır. Ermənistanda milliyyətçi dairələrin konstitusiya dəyişikliyinə reaksiyası islahatın siyasi dəyərini birbaşa müəyyən edəcək. Buna görə hökumət bu prosesi son dərəcə həssas şəkildə idarə etməlidir.

Türkiyə ilə normallaşma prosesində Konstitusiya faktoru

Ermənistanın Türkiyə ilə normallaşma prosesi böyük ölçüdə Azərbaycanla münasibətlərin dinamikasına bağlı şəkildə inkişaf edir. Bu kontekstdə konstitusiya dəyişikliyi dolayı, lakin son dərəcə mühüm rol oynayır.

Türkiyə Ermənistanla münasibətlərin normallaşmasını regional sülh və sabitlik çərçivəsində qiymətləndirir. Bu səbəbdən Ermənistanın konstitusion səviyyədə atacağı addımlar Ankaranın prosesə yanaşmasına birbaşa təsir göstərə bilər. Xüsusilə Müstəqillik Bəyannaməsinə istinadın aradan qaldırılması və ya yenidən şərh edilməsi Türkiyə üçün ciddi etimad artırıcı addım olacaqdır.

Konstitusiya dəyişikliyi ilə Ermənistanın daha realist və uzlaşmacı xarici siyasət kursu seçməsi Türkiyə ilə münasibətlərin önünü aça bilər. Bu isə təkcə iki ölkə arasındakı münasibətləri deyil, eyni zamanda regional ticarət və nəqliyyat şəbəkələrini də müsbət istiqamətdə təsirləndirər.

Zəngəzur xətti kimi layihələr Türkiyə–Ermənistan normallaşmasının iqtisadi ölçüsünü təşkil edir. Konstitusion islahatlar bu cür layihələrin qarşısındakı siyasi maneələrin aradan qaldırılmasına töhfə verə bilər.

Lakin bu mərhələdə də qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması əsas şərtdir. Türkiyə üçün konstitusiya dəyişikliyi niyyət bəyanatı kimi qəbul oluna bilər, lakin konkret addımlar bu prosesin davamlılığı baxımından həlledici olacaqdır.

Nəticə: Hüquqi islahatdan geosiyasi transformasiyaya

Ermənistanın yeni konstitusiya prosesi sadə hüquqi islahatdan çox daha geniş məna daşıyır. Bu proses ölkənin daxili siyasi sistemini yenidən formalaşdırmaqla yanaşı, onun xarici siyasət istiqamətlərini də müəyyən edir. Xüsusilə Cənubi Qafqazda yaranmış yeni geosiyasi reallıq Ermənistanı daha rasional və uyğunlaşan siyasət yürütməyə vadar edir.

Lakin bu transformasiyanın qarşısındakı əsas sınaq, konstitusiyanın qurucu istinadları ilə üzləşmək iradəsinin olub-olmamasıdır. Müstəqillik Bəyannaməsinə istinad və oradakı mübahisəli müddəalar yalnız keçmişin mirası deyil, həm də bugünkü sülh prosesinin qarşısında konkret maneədir.

Əgər Ermənistan bu konstitusion çərçivəni yenidən müəyyən edər və qonşu dövlətlərin ərazi bütövlüyü ilə bağlı bütün şübhələri aradan qaldıracaq açıq hüquqi baza formalaşdırarsa, bu addım Cənubi Qafqazda yeni mərhələnin başlanğıcı ola bilər. Bu, yalnız Azərbaycanla sülhün deyil, həm də Türkiyə ilə normallaşmanın önünü açacaqdır.

Əks halda konstitusiya dəyişikliyi yalnız daxili islahatlarla məhdudlaşan və regional təsiri zəif olan təşəbbüs kimi qalacaq. Bu isə mövcud kövrək balansın davam etməsinə səbəb ola bilər.

Nəticə etibarilə, Ermənistanın konstitusiya astanasında verdiyi qərar təkcə öz gələcəyini deyil, bütün Cənubi Qafqazın taleyini müəyyən edə biləcək potensiala malikdir. Bu proses ya regionda davamlı sülhün hüquqi təməlini formalaşdıracaq, ya da qaçırılmış tarixi fürsət kimi yadda qalacaqdır.

Mehmet Gökhan Özçubukçu

Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) sədri /

Beynəlxalq Münasibətlər üzrə mütəxəssis

Xüsusi olaraq “Xalq Cəbhəsi” üçün