Mayın 10-u müasir Müstəqil Azərbaycanın memarı, xalqımızın xilaskarı Ulu Öndər Heydər Əliyevin anadan olmasının 103-cü ildönümüdür. Heydər Əliyevin zəngin və şərəfli ömür salnaməsi Azərbaycan dövlətinin və xalqının siyasi yaddaşının mühüm tarixi dövrünü əks etdirməklə, müstəqillik düşüncəsi və dövlətçilik irsinin əsasını təşkil edir.

Heydər Əliyev ömrünün hər anının Azərbaycanın milli müqəddəratına həsr etmiş, sarsılmaz inkişafının təmin edilməsi üçün yorulmadan çalışmışdır. Gənc yaşlarından mühüm dövlət postlarında inanılmaz işgüzarlıq və tükənməz enerji ilə çalışan Heydər Əliyev yenilikçi iş üslubu ilə diqqəti cəlb edirdi. Dərin biliyi, geniş dünyagörüşü və fitri istedadı ilə peşəkar bir kadra çevrilən dahi Liderin təhlükəsizlik orqanlarındakı xidmət illəri də karyerasının ən əlamətdar mərhələsi kimi tarixə düşdü.

Ulu Öndərin 1969-cu ildə Azərbaycanın rəhbəri seçilməsi müstəqilliyə gedən işıqlı yolda tarixi mərhələnin başlanğıcını qoydu. Onun rəhbərliyinin birinci dövrü iqtisadi və sosial inkişafla bərabər, milli özünüdərkin oyanışı, Azərbaycanın xarici dövlətlərlə elmi-mədəni və siyasi münasibətlərinin qurulmasında da yeni əsaslı dövrü formalaşdırdı. Həmin illərdə Azərbaycanın milli mənafelərinin qorunmasına yönəlmiş prinsipial qərarlar qəbul edildi, beynəlxalq əlaqələrin istiqamətləri müəyyənləşdi, diplomatik münasibətlərin möhkəm təməlləri qoyuldu, bir sıra ölkələrlə faydalı əməkdaşlıq yaradıldı.

70-ci illərdə xarici ölkələrə Azərbaycanın nümayəndə heyətlərinin göndərilməsi, mədəniyyət, incəsənət, idman tədbirlərində azərbaycanlıların iştirakı, beynəlxalq sərgilərdə tanınmış sənətkarların əsərlərinin nümayiş etdirilməsi və digər mötəbər tədbirlər düşünülmüş xarici siyasət strategiyasının tərkib hissəsi idi. O dövrdə geniş fəaliyyət istiqaməti ilə fərqlənən Xarici Ölkələrlə Dostluq və Mədəni Əlaqələr Cəmiyyəti mədəni-humanitar diplomatiyanın mükəmməl modeli olmaqla, Azərbaycanın xarici ölkələrdəki nüfuzlu təşkilatlarla sıx təmaslarına dərin töhfələr verirdi. 1972-ci ildə Cəmiyyət dünyanın 62 ölkəsinə 19 min nüsxədən çox kitab, jurnal, albom göndərmişdi ki, bu, tarixi hadisə olmaqla Azərbaycan həqiqətlərinin dünyaya çatdırılmasında, milli-ideoloji təşviqatda mühüm rol oynamışdı. Eləcə də digər humanitar xarakterli proqramların ideyası əslində xarici siyasət məfkurəsinə əsaslanırdı.

Həmin mükəmməl siyasi kursun uğurla davam etdrilməsi sayəsində ötən əsrin 70-ci illərində Azərbaycana xarici ölkələrdən gələn dövlət xadimlərinin və hökumət nümayəndə heyətlərinin səfərləri artmışdı. Bu səfərlər beynəlxalq əməkdaşlıq çərçivəsində xarici elmi-mədəni münasibətlərin qurulmasına möhkəm zəmin yaratmaqla, həm də Azərbaycanın dünya birliyində siyasi nüfuzunun artmasına dərin töhfə verirdi. Azərbaycan nümayəndə heyətlərinin xarici ölkələrə səfərləri də ikitərəfli əlaqələrin qurulmasında öz müsbət faydalarını verirdi.

Heydər Əliyev SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini vəzifəsində çalışarkən də Azərbaycanın bir çox ölkə ilə xarici iqtisadi-siyasi münasibətlərinin inkişaf etdirilməsi, mədəni diplomatiyanın daha da genişləndirilməsində fəal iş aparır, müstəqil Azərbaycanın etibarlı xarici siyasət kursunun arxitekturasını inşa edirdi.

Onun Moskvada çalışdığı müddətdə də qazandığı yüksək siyasi nüfuz və etimad sayəsində xarici dövlətlərin tanınmış xadimləri Heydər Əliyevlə yaxından əməkdaşlıq etməyə çalışırdılar. “Kremldəki böyük türk” adlandırılan Heydər Əliyevə dünya dövlətlərinin liderlərinin xüsusi hörməti var idi. Təsadüfi deyildi ki, onun SSRİ-nin ali rəhbərliyinə namizədliyi haqqında söhbətlər yayılırdı. Bütün bunlar Ulu Öndərin beynəlxalq münasibətlər sistemində nəhəng siyasi karyerasını, Liderlik xarizmasını əks etdirirdi.

Məhz həmin illərdə bünövrəsi qoyulmuş möhkəm təməllər müstəqil Azərbaycan dövlətinin gələcək inkişafı və milli ideoloji-siyasi konsepsiyasını təşkil etdi. Ulu Öndər bu barədə danışarkən qeyd edirdi ki, “Azərbaycanın dövlət suverenliyi və iqtisadi müstəqilliyi, sistemli şəkildə artan xarici iqtisadi əlaqələri, dünya iqtisadiyyatına get-gedə daha dərindən inteqrasiya olunması 1970–1985-ci illərdə təməli qoyulmuş potensiala əsaslanır”.

Heydər Əliyevin 90-cı illərdə Azərbaycanın çətin və ağır dövründə doğulub boya-başa çatdığı Naxçıvana gəlişi müstəqilliyə aparan yolda yeni dövrün başlanğıcını qoydu, eyni zamanda, xarici ölkələrlə münasibətlərin sütunları təsis edildi, qonşu dövlətlərlə siyasi-iqtisadi, humanitar bağlantılar yaradıldı.

1991-ci il yanvarın 29-da Naxçıvanda Azərbaycanla Türkiyə arasında əməkdaşlıq haqqında protokol imzalandı, Heydər Əliyevin Naxçıvan MR Ali Məclisinin sədri seçilməsi isə Türkiyə ilə münasibətlərin qurulmasında yeni mərhələnin əsasını qoydu. 1991-ci ilin oktyabrında Araz çayı üzərində müvəqqəti körpünün açılışı, 1992-ci ildə Türkiyə Respublikası ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında Əməkdaşlıq Protokolunun imzalanması, həmin il mayın 28-də Sədərək-Dilucu körpüsünün (Ümid körpüsü) istifadəyə verilməsi ilə Türkiyə-Naxçıvan və ümumilikdə Azərbaycan əlaqələri o dövr üçün ən yüksək səviyyəyə çatdı.

Müstəqil Azərbaycana rəhbərliyinin ilk illərində mövcud olan mürəkkəb ictimai-siyasi və iqtisadi bir şəraitdə xarici ölkələrlə münasibətlərin qurulmasında da Heydər Əliyev faktoru həlledici rol oynadı. O, 1993-cü il oktyabrın 10-da Prezident kimi andiçmə mərasimində qeyd edirdi ki, bizim xarici siyasətimiz dünyanın bütün dövlətləri ilə bərabərhüquqlu, qarşılıqlı surətdə faydalı əlaqələr yaratmaqdan və inkişaf etdirməkdən ibarətdir və xarici siyasətimiz sülhsevər siyasətdir.

Həmin dövrün ən böyük iqtisadi hadisəsi olan “Əsrin Müqaviləsi”nin imzalanması və Xəzər dənizində xarici neft şirkətlərinin çoxhəcmli investisiya qoyuluşlarına dair qərar qəbul etməsi Ulu Öndərə olan dərin etimadın, etibarın və şəxsiyyətinə olan zəmanətin nəticəsi idi. Azərbaycanda çalışmaqda tərəddüd edən bəzi xarici ölkə şirkətləri və transmilli kompaniyalar Heydər Əliyevə olan dərin inamlarına güvənərək burada fəaliyyətə başladılar.

Ümummilli Lider zəngin dövlətçilik təcrübəsinə əsaslanaraq 90-cı illərdə Azərbaycanın yeni rasional xarici siyasət kursunun istiqamətlərini müəyyənləşdirdi. Bu siyasətdə mühüm rol oynayan mükəmməl enerji diplomatiyası ölkəmizin dövlət müstəqilliyinin möhkəmləndirməklə yanaşı, dünya birliyinə inteqrasiyasının təmin olunmasında, beynəlxalq mövqeyinin güclənməsində müstəsna rol oynadı.

Azərbaycan öz əlverişli coğrafi mövqeyindən, təbii ehtiyatlarından, geoiqtisadi potensialından istifadə edərək çoxsaylı dövlət və beynəlxalq qurumlarla əməkdaşlığı gücləndirərək Böyük İpək yolunun bərpası, Avropa-Qafqaz-Asiya, Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərini yaratmaqla regionda liderliyini dərinləşdirdi.

Ulu Öndərin xarici siyasətdə əsas hədəfləri sırasında Azərbaycanı beynəlxalq aləmdəki təcrid vəziyyətindən çıxarmaq, ölkəmiz haqqında yaradılmış mənfi ictimai rəyi dəyişmək, Azərbaycan həqiqətlərini və haqq səsini dünya birliyinə çatdırmaq, ərazi bütövlüyümüzü təmin etmək başlıca yer tuturdu.

1994-cü ilin mayından Ermənistanla atəşkəsə nail olunması, qanunsuz hərbi birləşmələrin ləğvi və möhkəm sabitliyin təmin edilməsi istiqamətində ardıcıl tədbirlərin görülməsi Azərbaycanın siyasi və iqtisadi dayanıqlılığını təmin etdi, nizami və nümunəvi peşəkar ordu quruculuğunda yeni mərhələ açdı.

Beynəlxalq və regional təşkilatlarla sıx əlaqələrin yaradılması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində atılan qətiyyətli addımlardan biri də 1994-cü il mayın 4-də “Sülh naminə tərəfdaşlıq” proqramının çərçivə sənədininin imzalanması oldu. Bu, NATO hərbi strukturları ilə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri arasında əməkdaşlığa əlverişli şərait yaratdı, ordunun maddi-texniki bazasının NATO standartları səviyyəsində yenidən qurulmasına töhfələr verdi. 1996-cı il aprelin 22-də “Avropa Birliyi və onun üzvü olan dövlətlər və Azərbaycan Respublikası arasında Tərəfdaşlıq və Əməkdaşlıq Müqaviləsi”nin imzalanması Avropa İttifaqı institutları ilə əlaqələrinin genişlənməsində, əməkdaşlıq proseslərinin sürtələməsində əhəmiyyətli hüququ baza oldu.

Ulu Öndər Azərbaycanın Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT) ilə əlaqələrinin inkişafında da əvəzsiz xidmətlər göstərmiş, BMT Baş Assambleyasının sessiyalarında və təşkilatın digər yüksəksəviyyəli tədbirlərində iştirak edərək Ermənistanın işğalçılıq siyasətini ifşa etmiş, təcavüzün aradan qaldırılması üçün beynəlxalq səylərin artırılmasına nail olmuşdur. 1996-cı ilin dekabrın 2–3-də Portuqaliyada keçirilən ATƏT-in Zirvə toplantısında münaqişənin həllinin siyasi-hüquqi çərçivəsini müəyyənləşdirən, Azərbaycanın haqlı mövqeyini müdafiə edən sənədin qəbul olunması isə böyük siyasi və diplomatik qələbə kimi yadda qaldı.

Ümumilikdə, Heydər Əliyevin müstəqil Azərbaycan Respublikasına rəhbərliyi dövründə 80-dək ölkənin dövlət və hökumət başçıları ilə keçirdiyi 500-dən çox görüşdə, eləcə də, BMT, ATƏT, Avropa Şurası, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı, Türkdilli ölkələrin dövlət başçılarının Zirvə görüşləri, MDB və digər beynəlxalq və regional təşkilatların tədbirlərində Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi, ikitərəfli və çoxtərəfli əməkdaşlıq proqramları ilə bağlı mühüm məsələlər müzakirə edilib.

Ümummilli Liderin əsasını qoyduğu unikal xarici siyasi kursu Prezident İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirilərək yeni çağırışlar fonunda daha dinamik, çoxşaxəli və milli maraqlara əsaslanmaqla, Azərbaycanın dünya birliyində mövqeyinin güclənməsini təmin etməkdədir.

Heydər Əliyevin xarici siyasət strategiyasında bir nömrəli ümdə vəzifə olan – torpaqların erməni işğalından azad edilməsi, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyin tam təmin olunması arzusu isə Müzəffər Ali Baş Komandan, Prezident İlham Əliyev tərəfindən zərgər dəqiqliyi ilə yerinə yetirildi.

Ramid Namazov

Milli Məclisin deputatı