Beynəlxalq münasibətlərin sabitliyi yalnız dövlətlər arasında razılaşmaların mövcudluğundan deyil, həm də həmin razılaşmaların hamıya eyni qaydada tətbiq olunmasından asılıdır. Beynəlxalq hüquq güclü və zəif dövlətlər üçün fərqli meyarlarla işlədikdə onun etibarlılığı sarsılır, münaqişələrin dinc yolla həllinə inam azalır. Prezident İlham Əliyevin VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumundakı çıxışında bu məsələ xüsusi yer tutur. Çıxışın əsas xəttlərindən biri Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası təcrübəsi, beynəlxalq təşkilatların qərarlarının icrası və ikili standartlara qarşı mübarizədir.
Azərbaycanın müstəqillik tarixinin mühüm hissəsi ərazi bütövlüyünün bərpası məqsədi ilə bağlı olub. Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, uzun illər davam edən danışıqlar gözlənilən nəticəni verməyib. Danışıqlar prosesinin münaqişəni həll etmək əvəzinə dondurulmasına xidmət etdiyi barədə fikir çıxışın mühüm siyasi qiymətləndirmələrindən biridir. Bu vəziyyətin davam etməsi Azərbaycanın ərazilərinin işğal altında qalması, yüz minlərlə insanın doğma yurdlarından didərgin düşməsi və insan hüquqlarının pozulması ilə müşayiət olunub. Belə bir şəraitdə diplomatik prosesin səmərəsizliyi məsələnin həlli üçün yeni yanaşma tələb edirdi.
Çıxışda Azərbaycanın özünümüdafiə hüququna istinad etməsi beynəlxalq hüququn prinsipləri ilə əlaqələndirilir. Prezident BMT Nizamnaməsinin 51-ci maddəsini xatırladaraq Azərbaycanın özünü müdafiə etmək hüququndan istifadə etdiyini bildirib. Bu mövqeyə görə, uzunmüddətli danışıqlar nəticə vermədikdə dövlət öz ərazi bütövlüyünü bərpa etmək və vətəndaşlarının hüquqlarını qorumaq məsələsini həll etməli idi. 2020-ci ildə baş vermiş İkinci Qarabağ müharibəsi və 2023-cü ildə keçirilmiş antiterror əməliyyatı nəticəsində Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam bərpa etdiyini bəyan edir.
Prezidentin çıxışında BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi dörd qətnamə ayrıca vurğulanır. Həmin qətnamələr Ermənistan qoşunlarının Azərbaycan ərazilərindən çıxarılmasını tələb etsə də, uzun müddət icra olunmayıb. Bu fakt beynəlxalq təşkilatların qərarlarının hüquqi və siyasi əhəmiyyəti ilə onların faktiki icrası arasında boşluq yarandığını göstərən nümunə kimi təqdim edilir. Əgər beynəlxalq qurumların qərarları icra olunmursa, onların çəkisi və gələcək münaqişələrin qarşısını almaq imkanları zəifləyir. Buna görə də Prezident BMT sistemində islahatlar barədə danışarkən qətnamələrin icra mexanizminin gücləndirilməsini əsas məsələlərdən biri hesab edir.
Beynəlxalq hüququn effektivliyi yalnız sənədlərin qəbul edilməsi ilə ölçülə bilməz. Qərarların icrasına dair aydın və ardıcıl mexanizmlər olmadıqda, beynəlxalq norma siyasi iradədən asılı vəziyyətə düşür. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Ermənistanın işğalına görə sanksiyaların tətbiq olunmaması, başqa hallarda isə geniş sanksiya tədbirlərinin görülməsi ikili standartların təzahürü kimi qiymətləndirilir. Bu yanaşma beynəlxalq münasibətlərdə eyni davranışa fərqli reaksiyaların verilməsi problemini gündəmə gətirir. Ədalətin qorunması üçün qiymətləndirmə siyasi yaxınlıqdan deyil, konkret faktlardan və ümumi hüquqi meyarlardan çıxış etməlidir.
İkili standartlar mövzusu çıxışda yalnız münaqişə və sanksiyalar məsələsi ilə məhdudlaşmır. Prezident İlham Əliyev müstəqil dövlətlərə kənardan necə yaşamaq, hansı qərarları qəbul etmək və hansı siyasəti yürütmək barədə göstəriş vermək yanaşmasını da tənqid edir. Dövlətlərin suveren bərabərliyi onların daxili işlərinə hörmətlə yanaşılmasını tələb edir. Başqa ölkələrə münasibətdə mənəvi üstünlük nümayiş etdirmək, öz təcrübəsini hamı üçün yeganə düzgün model kimi təqdim etmək qarşılıqlı etimadı zəiflədir. Beynəlxalq əməkdaşlıq yalnız tərəflər bir-birinin suverenliyini qəbul etdikdə dayanıqlı ola bilər.
Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı mövqeyə əsasən, Azərbaycan digər dövlətlərin daxili işlərinə müdaxilə etməməyə və eyni münasibəti özünə qarşı da gözləməyə çalışır. Bu yanaşma xarici siyasətdə müstəqillik və qarşılıqlı hörmət prinsipini önə çəkir. Suverenlik təkcə sərhədlərin toxunulmazlığı deyil; o, həm də dövlətin öz inkişaf yolunu müəyyənləşdirmək, milli maraqlarını qorumaq və beynəlxalq tərəfdaşlarla bərabərhüquqlu münasibətlər qurmaq imkanını ehtiva edir. İkili standartların aradan qaldırılması bu baxımdan yalnız bir ölkənin marağı deyil, beynəlxalq sistemin bütövlüyü üçün vacib məsələdir.
Çıxışda işğal dövrünün humanitar nəticələrinə də toxunulur. Prezident İlham Əliyev Ermənistanın Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisinin təxminən 20 faizini işğal etdiyini, bir milyon azərbaycanlının tarixi torpaqlarından didərgin salındığını və Qarabağda 65 məscid də daxil olmaqla dini və tarixi abidələrin dağıdıldığını bildirib. Bu faktlar yalnız ərazi mübahisəsinin deyil, insanların yaşamaq hüququ, mədəni irs və kollektiv yaddaşla bağlı ağır nəticələrin də mövcud olduğunu göstərir. Beynəlxalq hüququn müdafiəsi insan hüquqlarının və mədəni irsin qorunması ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır.
Azərbaycanın mövqeyinə görə, ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra növbəti mərhələ sonsuz qarşıdurma deyil, sülhün qurulması olmalıdır. Prezident İlham Əliyev bildirib ki, Azərbaycan Ermənistana sülh təklif edib və qisas siyasətini davam etdirmək niyyətində deyil. Çıxışda “qisası döyüş meydanında almaq” fikri müharibədən sonrakı siyasi məsuliyyətin ifadəsi kimi təqdim olunur: hərbi nəticədən sonra yeni qarşıdurmalar yaratmamaq, lazımi məqamda dayanmaq və sülhə imkan vermək vacibdir. Müharibəyə başlamaq asan, onu bitirmək isə çətindir. Bu səbəbdən qələbədən sonrakı davranış da sülhün gələcəyi üçün əhəmiyyətlidir.
Ötən ilin avqustunda Vaşinqtonda, Ağ Evdə ABŞ Prezidentinin iştirakı ilə sülh sazişi layihəsinin paraflanması və üçtərəfli Bəyannamənin imzalanması çıxışda müsbət dəyişiklik kimi qeyd olunur. Burada paraflanmış sənədlə yekun imzalanmış saziş arasında fərq qorunmalıdır; Prezident İlham Əliyevin çıxışında da sənədin sülh sazişinin yekun imzası deyil, paraflanması olduğu aydın şəkildə bildirilir. Bu mərhələ Cənubi Qafqazda yeni siyasi reallığın formalaşması istiqamətində addım kimi təqdim edilir. Sülhün davamlılığı isə sənədlərin icrasından, qarşılıqlı öhdəliklərə əməl edilməsindən və etimadın tədricən bərpasından asılı olacaq.
Nəticə etibarilə, Prezident İlham Əliyevin çıxışında beynəlxalq hüquqla bağlı səslənən mesajlar üç əsas məsələyə yönəlir: qəbul olunmuş qərarlar icra edilməli, bütün dövlətlərə eyni meyarlar tətbiq olunmalı və suverenliyə hörmət göstərilməlidir. Bu prinsiplər yalnız Azərbaycanın təcrübəsi baxımından deyil, ümumilikdə beynəlxalq sistemin etibarlılığı üçün vacibdir. Əgər hüquqi normalar ardıcıl tətbiq olunarsa, dövlətlərin dinc həll yollarına inamı güclənər. Əks halda, selektiv yanaşmalar münaqişələrin uzanmasına və beynəlxalq institutlara etimadın azalmasına səbəb ola bilər. Ədalət yalnız bəyan edilməməli, praktikada da təmin olunmalıdır.

Şahin Seyidzadə
Milli Məclisin deputatı