Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemi dərin geosiyasi transformasiya mərhələsindən keçir. Son illərdə paralel şəkildə baş verən müharibələr və qarşıdurmalar göstərir ki, qlobal təhlükəsizlik mexanizmləri əvvəlki effektivliyini itirib, beynəlxalq hüquq normalarının tətbiqi selektiv xarakter alıb, güc amili isə yenidən əsas müəyyənedici faktora çevrilib. Bu kontekstdə uzanan və nəticəsiz qalan münaqişələr fonunda qısa müddətdə konkret nəticə ilə yekunlaşan hərbi-siyasi proseslər xüsusi analitik əhəmiyyət kəsb edir.

Bu reallıq fonunda ortaya çıxan əsas sual ondan ibarətdir ki, niyə bəzi münaqişələr illərlə davam edir, digərləri isə qısa müddətdə həll olunur. Müşahidələr göstərir ki, burada həlledici faktor yalnız hərbi güc deyil. Əsas rol strateji baxışın dəqiqliyi, siyasi iradənin ardıcıllığı və dövlət siyasətinin uzunmüddətli məqsədlərə xidmət edən şəkildə qurulması ilə bağlıdır.

Ətraflı

Məhz bu kontekstdə Azərbaycanın təcrübəsi ayrıca diqqət çəkir. Çünki qlobal miqyasda münaqişələrin dondurulduğu və ya uzandığı bir dövrdə Azərbaycanın yanaşması fərqli nəticə ortaya qoydu. Bu yanaşma münaqişəni mərhələli şəkildə idarə etmək deyil, onun köklü və qəti həllinə yönəlmiş strategiyanı əks etdirirdi.

Beləliklə, beynəlxalq sistemdə artan qeyri-müəyyənlik fonunda Azərbaycanın əldə etdiyi nəticə göstərir ki, düzgün qurulmuş siyasi xətt, aydın strateji məqsədlər və ardıcıl idarəetmə modeli müasir münaqişələrdə nəticəni müəyyən edən əsas amillər kimi çıxış edir. Bu model bir çox hallarda açıq şəkildə vurğulanmasa da, onun təsiri prosesin bütün mərhələlərində və yekun nəticədə aydın şəkildə hiss olunur.

Uzanan müharibələr və strateji dalan: qlobal təhlükəsizlik böhranı

Rusiya ilə Ukrayna arasında artıq dörd ildən çox davam edən müharibə klassik tükəndirmə strategiyasının müasir versiyasına çevrilib. Bu münaqişə yalnız iki dövlət arasında hərbi qarşıdurma deyil, eyni zamanda, daha geniş geosiyasi rəqabətin tərkib hissəsidir. Müharibənin uzanması göstərir ki, tərəflərdən heç biri həlledici üstünlük əldə etmək iqtidarında deyil, bu isə strateji məqsədlərin ya maksimalist xarakter daşıdığını, ya da real siyasi nəticəyə yönəlmədiyini göstərir.

İnfrastrukturun sistemli şəkildə məhv edilməsi, enerji və logistika zəncirlərinin pozulması, milyonlarla insanın həyatına təsir edən sosial-iqtisadi nəticələr bu müharibənin yalnız regional deyil, qlobal miqyasda təsirlər doğurduğunu sübut edir. Ən təhlükəli məqam isə ondan ibarətdir ki, münaqişənin bitmə perspektivi hələ də qeyri-müəyyən olaraq qalır və bu, beynəlxalq sistemdə uzunmüddətli qeyri-sabitlik yaradır.

Oxşar vəziyyət İranla ABŞ və İsrail arasında davam edən qarşıdurmada da müşahidə olunur. İlkin mərhələdə lokal eskalasiya kimi görünən proses qısa müddətdə daha geniş regional gərginliyə çevrildi. Burada diqqət çəkən əsas məqam tərəflərin birbaşa toqquşmadan yayınaraq dolayı vasitələrlə mübarizəni davam etdirməsidir. Bu isə münaqişəni nə tam müharibə mərhələsinə keçirir, nə də sülh üçün real zəmin yaradır. Nəticədə “nə müharibə, nə sülh” vəziyyəti formalaşır ki, bu da beynəlxalq münasibətlərdə qeyri-müəyyənlik faktorunu daha da gücləndirir.

Bütün bu mənzərə fonunda diqqət çəkən əsas fərq ondan ibarətdir ki, müasir dünyada əksər münaqişələr uzandığı halda, bəzi hallarda tam əks yanaşma da mümkündür. Azərbaycanın təcrübəsi göstərdi ki, düzgün müəyyən edilmiş strateji məqsədlər, ardıcıl siyasi xətt və koordinasiyalı fəaliyyət nəticəsində müharibəni illərlə davam edən prosesə çevirmədən, qısa müddətdə və köklü şəkildə həll etmək mümkündür.

Bu yanaşma faktiki olaraq münaqişənin “idarə olunması” modelindən fərqli olaraq, onun tam və qəti həllinə yönəlmiş strategiyanı ortaya qoydu. Nəticədə yalnız hərbi mərhələdə üstünlük əldə olunmadı, eyni zamanda, uzun illər davam edən problemin struktur əsasları aradan qaldırıldı. Bu isə göstərir ki, müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində belə nəticələr nadir hallarda baş versə də, düzgün qurulmuş siyasi və strateji yanaşma ilə mümkün ola bilər.

Qısa müddətdə əldə olunan nəticə: strateji düşüncənin üstünlüyü

Bu mürəkkəb geosiyasi fon daxilində Azərbaycanın 44 günlük müharibədə əldə etdiyi nəticə tamamilə fərqli yanaşmanın mümkün olduğunu nümayiş etdirir. Münaqişənin cəmi 44 gün ərzində konkret hərbi-siyasi nəticə ilə yekunlaşması təsadüfi deyil, uzun illər ərzində formalaşmış sistemli strategiyanın məntiqi nəticəsidir.

Bu prosesin əsas fərqləndirici xüsusiyyəti məqsədlərin dəqiq müəyyənləşdirilməsi və onların həyata keçirilməsi üçün bütün resursların koordinasiyalı şəkildə səfərbər olunması idi. Müharibə yalnız döyüş meydanında deyil, eyni zamanda, diplomatik, informasiya və siyasi müstəvidə paralel şəkildə aparıldı.

Bu yanaşmanı ümumiləşdirən mövqe dövlət başçısının çıxışlarında da aydın şəkildə ifadə olunurdu.

“Bizim işimiz haqq işidir, biz öz torpağımızda vuruşuruq, Vətən uğrunda vuruşuruq. Bizim davamız ədalətli davadır və əminəm ki, bu münaqişədə biz istədiyimizə nail olacağıq, haqq-ədalət öz yerini tapacaq və Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü bərpa edəcək. Uzun illər ərzində məcburi köçkün kimi yaşayan soydaşlarımız da öz doğma dədə-baba torpaqlarına qayıdacaqlar” – bu fikir müharibənin strateji və mənəvi əsasını formalaşdıran əsas tezislərdən biri kimi çıxış edirdi.

2023-cü ildə həyata keçirilən lokal xarakterli tədbirlər isə bu strategiyanın tamamlayıcı mərhələsi kimi çıxış etdi və göstərdi ki, proses ardıcıl və mərhələli şəkildə planlaşdırılıb.

Strateji hazırlıq və siyasi iradə: görünməyən əsas faktor

Uzanan münaqişələrin əsas problemlərindən biri strateji hazırlığın fraqmentar xarakter daşımasıdır. Azərbaycanın timsalında isə bunun tam əksi müşahidə olundu. Münaqişənin aktiv mərhələsindən əvvəlki dövrdə həyata keçirilən siyasət göstərir ki, proses yalnız hərbi əməliyyatlara deyil, daha geniş dövlət strategiyasına əsaslanırdı.

Diplomatik müstəvidə mövqelərin möhkəmləndirilməsi, beynəlxalq hüquqi arqumentlərin sistemli şəkildə təqdim olunması və informasiya məkanında düzgün narrativin formalaşdırılması bu strategiyanın mühüm komponentləri idi.

Bu yanaşma dövlət başçısının prinsipial mövqeyində də öz əksini tapırdı: “Azərbaycan heç vaxt öz ərazi bütövlüyü ilə bağlı heç bir güzəştə getməyəcək”, – bu fikir illər boyu aparılan siyasətin dəyişməz xəttini müəyyən edirdi.

Bu cür ardıcıl və dəyişməz mövqe strateji hazırlığın əsas dayaqlarından biri kimi çıxış etdi.

Operativ idarəetmə və qərarvermə: zaman faktorunun düzgün istifadəsi

Müasir müharibələrdə vaxt amili həlledici rol oynayır. Münaqişənin uzanması tərəflərin resurslarını tükəndirir və nəticə əldə etmə imkanlarını zəiflədir. Azərbaycanın təcrübəsində isə əksinə, prosesin maksimum dərəcədə qısa müddətdə nəticəyə yönəldilməsi müşahidə olunur.

Operativ qərarvermə mexanizmi, təşəbbüsün daim qorunması və əməliyyatların fasiləsiz davam etdirilməsi müharibənin dinamikasını müəyyən edən əsas amillərdən biri oldu.

Bu yanaşma dövlət başçısının çıxışlarında belə ifadə olunurdu: “Biz döyüş meydanında nə ediriksə özümüz edirik. Bəli, müasir silahlarla, müasir avadanlıqla, lakin Vətənimizi azad edən Azərbaycan əsgərləri və zabitləridir” – bu mesaj həm daxili auditoriyaya, həm də beynəlxalq ictimaiyyətə yönəlmiş strateji siqnal idi.

Texnoloji üstünlük və yeni müharibə modeli

Müasir dövrdə texnologiya müharibələrin xarakterini köklü şəkildə dəyişib. Azərbaycan bu dəyişiklikləri düzgün qiymətləndirərək hərbi əməliyyatlarda yeni yanaşmalar tətbiq etdi. Bu, döyüş meydanında üstünlük yaratmaqla yanaşı, əməliyyatların daha az itki ilə və daha yüksək effektivliklə həyata keçirilməsinə imkan verdi.

Bu proses yalnız texniki modernizasiya ilə məhdudlaşmırdı. Eyni zamanda, hərbi strategiyanın dəyişən reallıqlara uyğunlaşdırılması həyata keçirilirdi.

Bu yanaşmanı tamamlayan fikir belə səslənirdi: “Müasir texnologiyalar və güclü ordu bizim əsas üstünlüyümüzdür” – bu tezis hərbi planlaşdırmanın əsas istiqamətlərindən birini müəyyən edirdi.