Akademik İbrahim Cəfərov

Bəzi tarixi hadisələr vardır ki, onların əhəmiyyəti baş verdiyi dövrün siyasi və hərbi çərçivələrini aşaraq bütöv bir xalqın tarixi yaddaşını, dövlətçilik düşüncəsini və gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirir. Azərbaycanın 2020-ci ildə qazandığı tarixi Zəfər məhz belə hadisələrdəndir. Bu qələbə yalnız hərbi əməliyyatların nəticəsi, ərazi üzərində nəzarətin bərpası və ya münaqişənin yeni mərhələyə keçidi deyildi. O, Azərbaycan dövlətinin siyasi iradəsinin, strateji planlaşdırma qabiliyyətinin, milli həmrəyliyinin və tarixi məqsədlərinə sadiqliyinin kompleks təzahürü idi.

8 Noyabr – Zəfər Günü Azərbaycan tarixində hərbi uğurun milli dövlətçilik fəlsəfəsi ilə birləşdiyi mühüm dönüş nöqtəsidir. Bu tarix müasir Azərbaycan dövlətinin öz suveren hüquqlarını müdafiə etmək, milli maraqlarını beynəlxalq münasibətlər sistemində reallaşdırmaq və regional geosiyasi proseslərə təsir göstərmək potensialını nümayiş etdirdi.

Zəfərin mahiyyətini düzgün qiymətləndirmək üçün hadisələrə yalnız emosional və memorial yanaşma kifayət etmir. Onun tarixi səbəbləri, beynəlxalq hüquqi əsasları, hərbi-strateji mexanizmləri, siyasi nəticələri və regional təhlükəsizlik sisteminə təsirləri elmi-analitik müstəvidə araşdırılmalıdır. Çünki Zəfər həm keçmişin tarixi ədalət axtarışının nəticəsi, həm də Azərbaycanın gələcək geosiyasi mövqeyini müəyyənləşdirən yeni mərhələnin başlanğıcıdır.

Qarabağ münaqişəsinin meydana çıxması və uzun müddət həllini tapmaması postsovet məkanında milli-etnik ziddiyyətlərin, imperiya sonrası siyasi transformasiyaların və beynəlxalq münasibətlər sisteminin ziddiyyətli mexanizmlərinin mürəkkəb qarşılıqlı təsiri ilə bağlı idi.

1988-ci ildən etibarən Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin kəskinləşməsi, 1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycanın ərazilərinin işğalı, genişmiqyaslı humanitar fəlakət və yüz minlərlə insanın məcburi köçkünə çevrilməsi regionda uzunmüddətli təhlükəsizlik böhranı yaratdı. Bu proses Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi məsələsini yalnız milli problem deyil, eyni zamanda beynəlxalq hüququn fundamental prinsiplərinin sınağına çevirdi.

BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələri Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyü kontekstində mühüm beynəlxalq hüquqi sənədlər idi. Lakin həmin sənədlərin uzun müddət praktik nəticəyə çevrilməməsi beynəlxalq münasibətlər sistemində hüquqi normalarla siyasi maraqlar arasındakı ziddiyyətləri üzə çıxardı.

Burada mühüm bir analitik məqam ortaya çıxır: beynəlxalq hüququn mövcudluğu özlüyündə onun avtomatik icrasına təminat vermir. Dövlətlərin hüquqi mövqelərinin real siyasi nəticəyə çevrilməsi üçün diplomatik imkanlar, iqtisadi resurslar, hərbi potensial və ardıcıl dövlət strategiyası da mühüm rol oynayır.

Azərbaycanın 2020-ci ildə əldə etdiyi Zəfər bu baxımdan yalnız hərbi nəticə deyil, həm də uzun illər davam edən siyasi-diplomatik prosesin, dövlət quruculuğunun və milli güc potensialının tarixi nəticəsi kimi qiymətləndirilməlidir.

2020-ci il Vətən müharibəsi XXI əsrin hərb tarixində müasir müharibə modelinin xüsusiyyətlərini nümayiş etdirən mühüm hadisələrdən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Azərbaycanın hərbi qələbəsi yalnız canlı qüvvə və silahlanma üstünlüyü ilə deyil, texnoloji imkanların, kəşfiyyat məlumatlarının, əməliyyatların koordinasiyasının və strateji idarəetmənin vahid sistem daxilində təşkil edilməsi ilə şərtlənirdi.

Müasir müharibələrin xarakteri göstərir ki, artıq hərbi üstünlük yalnız ordunun say tərkibi və ənənəvi silah arsenalı ilə müəyyən edilmir. Rəqəmsal texnologiyalar, pilotsuz uçuş aparatları, dəqiq zərbə sistemləri, elektron mübarizə vasitələri, real vaxt rejimində məlumat mübadiləsi və operativ qərar qəbuletmə mexanizmləri hərbi əməliyyatların nəticəsinə birbaşa təsir göstərir.

Azərbaycan Ordusunun 44 günlük müharibə zamanı nümayiş etdirdiyi əməliyyat qabiliyyəti bu dəyişikliklərin konkret təzahürü oldu. Xüsusilə pilotsuz uçuş aparatlarından və yüksək dəqiqlikli silah sistemlərindən səmərəli istifadə qarşı tərəfin hərbi infrastrukturuna, müdafiə mövqelərinə və logistika imkanlarına ciddi təsir göstərdi.

Burada diqqət yetirilməli əsas məsələ texnologiyanın özündən daha çox onun düzgün hərbi konsepsiyaya inteqrasiya edilməsidir. Çünki texnoloji vasitələr yalnız peşəkar kadr potensialı, düzgün planlaşdırma və çevik idarəetmə ilə birləşdikdə strateji üstünlüyə çevrilə bilir.

Azərbaycanın hərbi uğurunun digər mühüm komponenti xüsusi təyinatlı qüvvələrin fəaliyyəti, mürəkkəb relyef şəraitində əməliyyatların aparılması və Şuşa şəhərinin azad edilməsi ilə bağlıdır. Şuşa əməliyyatı hərbi taktika, coğrafi şəraitin qiymətləndirilməsi, şəxsi heyətin hazırlığı və mənəvi-psixoloji dözümlülüyün qarşılıqlı əlaqəsini nümayiş etdirdi.

Beləliklə, Vətən müharibəsi Azərbaycanın hərbi potensialının keyfiyyətcə yeni mərhələyə yüksəldiyini göstərməklə yanaşı, müasir hərb elmi üçün də əhəmiyyətli təcrübə formalaşdırdı.

Dövlətlərin tarixində böyük dönüş nöqtələri, bir qayda olaraq, siyasi liderlik, institusional imkanlar və cəmiyyətin ümumi məqsəd ətrafında səfərbər olunması ilə əlaqədardır. Azərbaycanın Zəfəri də bu amillərin qarşılıqlı təsiri kontekstində araşdırılmalıdır.

Uzunmüddətli strateji məqsədlərin müəyyənləşdirilməsi, beynəlxalq münasibətlər sistemində milli maraqların müdafiəsi, müdafiə potensialının gücləndirilməsi və iqtisadi imkanların hərbi-siyasi məqsədlərlə uzlaşdırılması dövlət idarəçiliyinin mühüm istiqamətlərini təşkil edirdi.

Bu baxımdan Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin siyasi rəhbərliyi altında həyata keçirilən dövlət strategiyasının nəticələri xüsusi təhlil tələb edir. Münaqişənin hərbi yolla həllinə hazırlıq yalnız müharibə ərəfəsində görülən tədbirlərlə məhdudlaşmırdı. Bu proses uzun illər ərzində müdafiə sənayesinin inkişafı, ordunun modernləşdirilməsi, beynəlxalq tərəfdaşlıqların genişləndirilməsi və ölkənin iqtisadi dayanıqlığının artırılması istiqamətində həyata keçirilən siyasətlə bağlı idi.

Lakin dövlətçilik nöqteyi-nəzərindən Zəfərin mühüm tərəfi yalnız siyasi rəhbərliyin qərarları deyil, cəmiyyətin milli məqsəd ətrafında birləşməsi idi. Vətən müharibəsi zamanı Azərbaycan cəmiyyətində müşahidə olunan həmrəylik, könüllülük, mənəvi səfərbərlik və ordunun dəstəklənməsi milli birliyin real siyasi və sosial gücə çevrilməsinin nümunəsi oldu.

Bu təcrübə mühüm bir nəticəni ortaya qoyur: dövlətin gücü yalnız onun maddi resursları ilə deyil, cəmiyyətin həmin resursları ümumi strateji məqsədlər naminə səfərbər etmək qabiliyyəti ilə də ölçülür.

Azərbaycanın 2020-ci ildə qazandığı Zəfər Cənubi Qafqazın geosiyasi arxitekturasında ciddi dəyişikliklər yaratdı. Müharibədən əvvəlki regional status-kvo öz əvvəlki formasında davam edə bilməzdi. Yeni reallıq regional aktorların siyasi davranışına, təhlükəsizlik yanaşmalarına, kommunikasiya layihələrinə və beynəlxalq güclərin regiona münasibətinə təsir göstərdi.

Azərbaycanın hərbi-siyasi mövqeyinin güclənməsi ölkənin regional proseslərdə təşəbbüskar aktor kimi rolunu artırdı. Bununla yanaşı, Türkiyə-Azərbaycan strateji müttəfiqliyi Cənubi Qafqazda yeni geosiyasi münasibətlər sisteminin formalaşmasında mühüm amilə çevrildi.

Rusiya, Türkiyə, İran və Qərb dövlətlərinin regiondakı maraqları isə yeni şəraitdə daha mürəkkəb qarşılıqlı təsir müstəvisinə daxil oldu. Bu mənada Qarabağ münaqişəsinin hərbi mərhələsinin başa çatması regional rəqabətin sona çatması demək deyildi. Əksinə, təhlükəsizlik, nəqliyyat-kommunikasiya xətləri, enerji marşrutları və siyasi təsir imkanları ətrafında yeni geosiyasi proseslər üçün zəmin yaratdı.

10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli Bəyanat müharibədən sonrakı mərhələnin siyasi-hüquqi çərçivəsini müəyyənləşdirən sənəd oldu. Lakin sonrakı proseslər göstərdi ki, dayanıqlı sülh yalnız hərbi əməliyyatların dayandırılması ilə təmin edilə bilməz. Bunun üçün dövlətlərarası münasibətlərin hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi, sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası, kommunikasiya xətlərinin açılması və qarşılıqlı etimad mexanizmlərinin yaradılması zəruridir.

2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində həyata keçirdiyi antiterror tədbirləri və nəticədə dövlət suverenliyinin bütün ərazi üzərində bərpası bu tarixi prosesin növbəti mühüm mərhələsi oldu.

Qısa desək, 2020-ci il Zəfəri ilə başlayan və 2023-cü ildə suverenliyin tam bərpası ilə yeni mərhələyə keçən proses Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində fundamental dəyişiklik yaratdı.

Hər bir tarixi qələbənin həqiqi dəyəri yalnız əldə olunan nəticələrlə deyil, həmin nəticələrin gələcək inkişaf üçün hansı imkanları yaratması ilə də ölçülür. Bu baxımdan Azərbaycan üçün Zəfərdən sonrakı dövr yeni məsuliyyətlər və strateji vəzifələr mərhələsidir.

İşğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası, müasir infrastrukturun yaradılması, iqtisadi fəaliyyətin genişləndirilməsi, ekoloji tarazlığın bərpası və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışı dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərinə çevrilmişdir.

Böyük Qayıdış proqramı bu prosesin sosial-iqtisadi və humanitar əsasını təşkil edir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən yenidənqurma tədbirləri yalnız dağıdılmış yaşayış məntəqələrinin bərpası kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu, eyni zamanda yeni iqtisadi məkanın formalaşdırılması, regional inkişafın stimullaşdırılması və ölkənin uzunmüddətli iqtisadi potensialının genişləndirilməsi layihəsidir.

Ağıllı şəhər və ağıllı kənd konsepsiyalarının tətbiqi, alternativ enerji mənbələrinin inkişafı, nəqliyyat infrastrukturunun yenilənməsi və rəqəmsal idarəetmə mexanizmlərinin qurulması azad edilmiş ərazilərin gələcək inkişaf modelinin mühüm komponentləridir.

Bununla belə, quruculuq strategiyasının uğuru yalnız infrastruktur göstəriciləri ilə ölçülməməlidir. Əsas meyar həmin ərazilərdə dayanıqlı iqtisadi həyatın, məşğulluğun, təhsil və səhiyyə xidmətlərinin, sosial təminatın və təhlükəsiz yaşayış mühitinin formalaşdırılmasıdır.

Digər mühüm məsələ mina təhlükəsizliyidir. Münaqişədən miras qalmış mina və partlamamış hərbi sursatlar insanların həyatına, qayıdış prosesinə və iqtisadi fəaliyyətə ciddi təhlükə yaradır. Buna görə də minatəmizləmə fəaliyyəti Böyük Qayıdışın ayrılmaz təhlükəsizlik komponenti kimi nəzərdən keçirilməlidir.

Zəfərin fəlsəfi mahiyyəti onun yalnız keçmişə aid hadisə olmamasındadır. Bu qələbə Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında yeni siyasi və mənəvi məzmun yaratmış, dövlətçilik şüurunun möhkəmlənməsinə təsir göstərmişdir.

Milli yaddaş cəmiyyətlərin öz tarixi təcrübəsini qoruması və gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirməsi baxımından mühüm amildir. Zəfər Günü bu mənada yalnız hərbi qələbənin qeyd edildiyi tarix deyil, həm də müstəqilliyin, suverenliyin, milli birliyin və dövlət məsuliyyətinin dərk edildiyi gündür.

Lakin tarixi qələbənin gələcək nəsillərə ötürülməsi yalnız xatirə tədbirləri ilə məhdudlaşmamalıdır. Bu proses elmi araşdırmaların genişləndirilməsini, müharibə tarixinin obyektiv sənədləşdirilməsini, arxiv materiallarının qorunmasını, hərbi və siyasi təcrübənin tədqiqini, milli təhsil sistemində tarixi biliklərin möhkəmləndirilməsini tələb edir.

Xüsusilə Zəfər tarixinin elmi əsaslarla öyrənilməsi vacibdir. Çünki tarixi hadisələrə yalnız emosional münasibət onların beynəlxalq və regional əhəmiyyətini tam açmağa imkan vermir. Elmi yanaşma isə hadisələrin səbəb-nəticə əlaqələrini, strateji qərarların mahiyyətini və əldə olunan nəticələrin uzunmüddətli təsirlərini müəyyənləşdirməyə şərait yaradır.

Zəfərin digər mühüm mənəvi ölçüsü şəhidlərin xatirəsi və qazilərin fədakarlığı ilə bağlıdır. Bu qələbənin arxasında minlərlə insanın həyatı, sağlamlığı və taleyi dayanır. Buna görə də dövlətin və cəmiyyətin əsas vəzifələrindən biri şəhid ailələrinə və qazilərə diqqətin davamlılığını təmin etmək, onların sosial rifahını və layiqli həyat şəraitini qorumaqdır.

Azərbaycanın 8 Noyabr Zəfəri müasir tariximizin ən mühüm hadisələrindən biri olmaqla yanaşı, dövlətin siyasi, hərbi, iqtisadi və diplomatik potensialının vahid strateji məqsəd ətrafında səfərbər edilməsinin nəticəsidir.

Bu qələbə beynəlxalq hüququn fundamental prinsipləri, milli suverenlik, dövlətçilik iradəsi və regional güc balansı baxımından mühüm tarixi əhəmiyyət daşıyır. 2020-ci ildə əldə edilmiş hərbi qələbə, 2023-cü ildə dövlət suverenliyinin bütün ərazilərimizdə bərpası və hazırda davam edən quruculuq prosesi vahid tarixi inkişaf xəttinin müxtəlif mərhələləridir.

Zəfərin strateji dərsi ondan ibarətdir ki, dövlətin tarixi məqsədlərinə çatması yalnız siyasi iradədən deyil, həmin iradəni reallaşdıran güclü institutlardan, rəqabətqabiliyyətli iqtisadiyyatdan, müasir ordudan, elmi-texnoloji inkişafdan və milli həmrəylikdən asılıdır.

Bu baxımdan 8 Noyabr yalnız keçmişdə qazanılmış qələbənin simvolu deyil. O, həm də gələcəyə yönəlmiş dövlətçilik məsuliyyətinin, milli özünüdərkin və strateji inkişaf düşüncəsinin ifadəsidir.

Zəfər Azərbaycanın tarixində yeni səhifə açdı. Bu səhifənin davamı isə güclü dövlət, dayanıqlı sülh, inkişaf etmiş cəmiyyət və suveren gələcək qurmaq əzmindən asılıdır.