Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində həyata keçirilən bərpa-quruculuq işləri ölkəmizin müasir tarixində yeni inkişaf mərhələsini formalaşdırır. Uzun illər işğal altında qalmış şəhər və kəndlərdə həyatın yenidən canlandırılması, infrastrukturun bərpası, yeni yaşayış məntəqələrinin salınması və əhalinin doğma torpaqlarına qayıdışının təmin edilməsi dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindəndir. Bu prosesin diqqətəlayiq nümunələrindən biri Zəngilan rayonudur. 20 oktyabr — Zəngilan Şəhəri Günü bu baxımdan xüsusi məna daşıyır. 2020-ci ilin həmin günündə Zəngilan şəhərinin işğaldan azad edilməsi ilə başlayan yeni mərhələ bu gün genişmiqyaslı quruculuq, məskunlaşma və iqtisadi inkişaf layihələri ilə davam edir. Zəngilanın timsalında biz yalnız işğaldan azad edilmiş ərazinin bərpasını deyil, müasir şəhərsalma yanaşmalarının, innovativ texnologiyaların və dayanıqlı inkişaf prinsiplərinin tətbiqini də görürük. Bu günün əsas məzmununu üç mühüm istiqamət təşkil edir: insanların doğma torpaqlarına qayıdışı, müasir yaşayış və xidmət infrastrukturunun qurulması, Zəngilanın gələcək iqtisadi inkişafını təmin edəcək imkanların yaradılması.

İşğal illərində Zəngilan sakinləri Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində məskunlaşmağa məcbur olmuşdular. İnsanlar öz evlərindən, təsərrüfatlarından, sosial və mədəni mühitlərindən uzaqda yaşasalar da, doğma torpaqlara qayıtmaq arzularını qoruyub saxladılar. Buna görə də Zəngilanda aparılan bərpa işlərinin ən mühüm nəticəsi yalnız yeni binaların inşası deyil, insanların öz yurdlarında yenidən məskunlaşmasıdır. Böyük Qayıdış proqramı bu məqsədə xidmət edir. Proqram çərçivəsində yaşayış məntəqələrinin bərpası, yolların çəkilməsi, kommunal xidmətlərin yaradılması, sosial obyektlərin tikilməsi və məşğulluq imkanlarının genişləndirilməsi bir-birini tamamlayan proseslərdir. Çünki doğma yurda qayıdış yalnız mənzillə təmin olunmaqdan ibarət deyil. İnsanların öz həyatlarını davam etdirməsi, gəlir əldə etməsi, övladlarının təhsil alması və tibbi xidmətlərdən istifadə etməsi üçün kompleks şərait yaradılmalıdır. 2026-cı il oktyabrın 1-dək Zəngilan şəhərində 84 ailə, ümumilikdə 339 nəfər, Ağalı kəndində 234 ailə, 1017 nəfər, Məmmədbəyli kəndində isə 179 ailə, 903 nəfər məskunlaşıb. Bu göstəricilər Böyük Qayıdışın konkret nəticələrini ifadə edir. Hər bir ailənin qayıdışı doğma torpaqda yeni həyatın başlanması, uzun illərin ayrılığından sonra ailə və icma bağlarının yenidən möhkəmlənməsi deməkdir. Qayıdışın davamlılığı üçün məşğulluq məsələsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Köçürülən ailələrin peşə ixtisasları və bacarıqları nəzərə alınmaqla müxtəlif sahələrdə işlə təmin edilməsi nəzərdə tutulur. Dövlət qurumları, ictimai iaşə obyektləri, tikinti şirkətləri, tikiş fabriki və digər müəssisələr bu baxımdan məşğulluq imkanları yaradır. Bu yanaşma sakinlərin iqtisadi müstəqilliyinin gücləndirilməsinə və yeni yaşayış məntəqələrinin sosial baxımdan dayanıqlı olmasına xidmət edir.

Zəngilanın bərpasından danışarkən Ağalı kəndində həyata keçirilən “ağıllı kənd” layihəsini xüsusi qeyd etmək lazımdır. Bu layihə müasir texnologiyaların kənd həyatına tətbiqinin, enerji və su resurslarından səmərəli istifadənin, rəqəmsal xidmətlərin və ekoloji yanaşmaların bir araya gətirildiyi nümunədir. “Ağıllı kənd” anlayışı yalnız yeni və müasir evlərin tikilməsi ilə məhdudlaşmır. Burada əsas məqsəd sosial-iqtisadi xidmətlərin keyfiyyətini və əlçatanlığını yüksəltmək, mövcud resursları səmərəli idarə etmək, təhlükəsiz yaşayış mühiti yaratmaq və informasiya texnologiyalarının imkanlarından istifadə etməkdir. Ağalıda yaradılan infrastruktur bu prinsipləri praktik şəkildə həyata keçirməyə yönəlib. Kəndin enerji təminatında dayanıqlı mənbələrə üstünlük verilib. Həkəri çayı üzərində hər biri 212 kilovat gücündə üç hidravlik turbindən ibarət Arximed turbini tipli su elektrik stansiyası inşa edilib. İnzibati binaların üzərində isə ümumi qoyuluş gücü 325 kilovat olan fotovoltaik günəş panelləri quraşdırılıb. Bu layihələr alternativ enerji mənbələrindən istifadəni genişləndirməklə yanaşı, kəndin enerji təminatının dayanıqlığına töhfə verir. Yaşayış evlərində istilik itkisini azaltmaq üçün termobloklardan və xüsusi izolyasiya materiallarından istifadə olunub. Kombinə edilmiş istilik sistemləri, odun və briketlə işləyən mətbəx sobaları, yüksək səmərəli elektrik boylerləri və günəş kollektorları enerji istehlakının azaldılmasına xidmət edir. Çirkab suların bioloji emalı nəticəsində ildə 41 min kubmetr texniki su əldə olunması da resurslardan təkrar istifadənin əhəmiyyətli nümunəsidir. Ağalıda yüksək sürətli GPON internet şəbəkəsi yaradılıb. Bu şəbəkə vasitəsilə internet, telefon və IP televiziya xidmətləri göstərilir. Ağıllı müşahidə kameraları, məlumat lövhələri, səsli məlumatlandırma sistemi, Wi-Fi və avtomatik meteoroloji müşahidə stansiyaları olan çoxfunksiyalı işıq dirəkləri də müasir yaşayış mühitinin formalaşmasına xidmət edir. Tele-səhiyyə, E-təhsil və digər rəqəmsal xidmətlərin tətbiqi kənd sakinlərinin zəruri xidmətlərə çıxış imkanlarını genişləndirmək baxımından əhəmiyyətlidir. Beləliklə, Ağalıda ənənəvi kənd həyatının sosial mahiyyəti qorunmaqla müasir texnologiyaların yaratdığı imkanlardan istifadə edilir. Kənddə 200 evdən ibarət yaşayış məntəqəsi salınıb, onun genişləndirilməsi və infrastrukturun şaxələndirilməsi nəzərdə tutulub. Məktəb, bağça, tibb məntəqəsi, məşğulluq və biznesə dəstək xidmətləri kəndin sosial həyatının formalaşmasında mühüm rol oynayır. Ağalı kəndinin ilk sakinlərinin 2022-ci ilin mayında doğma torpaqlarına qayıtması Böyük Qayıdışın başlanğıc mərhələlərindən biri kimi yadda qalıb.

Zəngilanın yenidən qurulması sistemli şəhərsalma planlaşdırmasına əsaslanır. Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti 2023-cü il oktyabrın 30-da Zəngilan şəhərinin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş planı təsdiq edib. Baş plan şəhərin gələcək inkişafının istiqamətlərini, yaşayış sahələrinin formalaşdırılmasını və infrastruktur layihələrinin əlaqələndirilməsini müəyyən edən mühüm sənəddir. Şəhərdə yaşayış komplekslərinin inşası bu planlaşdırmanın əsas istiqamətlərindəndir. 2026-cı ildə Zəngilan şəhərində 104 mənzilli ilk yaşayış kompleksinin açılışı baş tutub. İki hektardan artıq ərazini əhatə edən kompleksdə 12 bina inşa edilib. Onlardan dördü 60 mənzilli üçmərtəbəli binalardan, səkkizi isə 44 mənzilli ikimərtəbəli “townhouse” tipli evlərdən ibarətdir. Mənzillər iki, üç, dörd və beş otaqlıdır. Kompleksdəki 104 mənzilin 84-ü sakinlər, 20-si isə xidməti istifadə üçün nəzərdə tutulub. Bu layihə şəhərin yaşayış fondunun formalaşdırılması və əhalinin mərhələli şəkildə geri qayıtması baxımından əhəmiyyət daşıyır. Yeni Zəngilanın qurulmasında əsas məsələ yaşayış binalarının sayını artırmaqla məhdudlaşmır. Şəhər müasir kommunal sistemlərə, nəqliyyat imkanlarına, sosial xidmətlərə, ictimai məkanlara və iqtisadi fəaliyyət üçün uyğun infrastruktura malik olmalıdır. Şəhərin uzunmüddətli inkişafı yalnız bu elementlərin bir-biri ilə uzlaşdırılması nəticəsində mümkündür. Zəngilan şəhərində yeni yol-kommunikasiya şəbəkəsinin yaradılması, enerji təminatının təkmilləşdirilməsi, ictimai və inzibati obyektlərin inşası bu məqsədə xidmət edir. Müasir şəhərsalma prinsipləri əsasında formalaşdırılan infrastruktur gələcəkdə əhalinin artan ehtiyaclarına cavab verməli, rahat və təhlükəsiz yaşayış mühiti yaratmalıdır.

Zəngilanın bərpası zamanı tarixi və dini abidələrin qorunması da mühüm yer tutur. İşğal dövründə zədələnmiş və dağıdılmış abidələrin bərpası keçmişlə əlaqənin qorunması və mədəni irsin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından vacibdir. Zəngilan şəhərindəki XIX əsrə aid məscidin işğal zamanı ciddi zərər görməsi bu sahədə görülən işlərin əhəmiyyətini göstərir. Heydər Əliyev Fondu tərəfindən tarixi məscidin konservasiyası və onun yanında yeni məscidin inşası həyata keçirilib. Yeni məsciddə 220 və 100 nəfərlik ibadət zalları yaradılıb, memarlıq elementlərinin işlənməsində kaşı, kərpic, təbii ağac və nəqqaşlıq nümunələrindən istifadə olunub. Zəngilanın mədəni irsi təkcə məscidlərlə məhdudlaşmır. Şərifan abidələri, qədim yaşayış yerləri, türbələr, sərdabələr, qalalar və körpülər rayonun tarixinin müxtəlif dövrlərini əks etdirir. Bu abidələrin inventarlaşdırılması, mühafizəsi, tədqiqi və bərpası gələcəkdə mədəni turizmin inkişafına da töhfə verə bilər. Tarixi irsin qorunması ilə müasir inkişaf arasında düzgün tarazlığın yaradılması vacibdir. Yeni yaşayış məkanları qurularkən keçmişin izləri unudulmamalı, abidələr şəhərin mədəni həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilməlidir. Belə yanaşma Zəngilanın yalnız müasir deyil, həm də öz tarixi kimliyini qoruyan şəhər kimi inkişafına şərait yaradır.

Zəngilanın davamlı inkişafı üçün iqtisadi fəallığın artırılması mühüm şərtdir. Rayonun kənd təsərrüfatı ənənələri, əlverişli coğrafi mövqeyi, nəqliyyat infrastrukturu və turizm potensialı yeni iqtisadi imkanlar yaradır. Bu imkanlardan səmərəli istifadə edilməsi qayıdan əhalinin məşğulluğunu təmin etməyə və bölgənin iqtisadi həyatını canlandırmağa kömək edəcək. Azərbaycan və Türkiyə şirkətlərinin birgə müəssisəsi olan “Dost Aqropark” bu istiqamətdə həyata keçirilən layihələrdən biridir. Layihənin tam reallaşdırılması nəticəsində kompleksdə 500 nəfərin işlə təmin olunması nəzərdə tutulur. Ümumi investisiyanın 100 milyon dollar həcmində olması planlaşdırılır. Aqroparkın ilk mərhələsində inzibati binalar, qapalı və açıq tipli heyvandarlıq kompleksləri, sosial obyektlər və işçilər üçün yaşayış binaları yaradılıb. Kompleksə 3500 baş cins qaramal gətirilib, əkinçilik məhsullarının istehsalına başlanılıb. Növbəti mərhələlərdə bitkiçilik, toxumçuluq, şitilçilik, heyvandarlıq, ət emalı və qablaşdırma istiqamətlərinin genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. Bu cür layihələr kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın yüksəldilməsi, istehsal zəncirinin formalaşdırılması və yerli məhsulların bazarlara çıxarılması üçün əhəmiyyətlidir. İqtisadi fəaliyyətin genişlənməsi yeni iş yerlərinin yaranmasına, ailələrin gəlirlərinin artmasına və əhalinin doğma torpaqlarında uzunmüddətli məskunlaşmasına dəstək verir.

Zəngilanın təbii mənzərələri, çayları, tarixi abidələri və müasir infrastrukturu turizmin inkişafı üçün imkanlar yaradır. Ağalı kəndində 2024-cü il mayın 18-də “Ağalı” hotelinin açılması bölgədə xidmət sektorunun formalaşması baxımından əhəmiyyətli hadisə olub. Zəngilan İstirahət Kompleksində 111 nömrəli hotel, konfrans və iclas zalları, fitnes və spa mərkəzləri, qapalı və açıq hovuzlar, restoranlar və uşaq əyləncə mərkəzləri yaradılması nəzərdə tutulub. Kompleksin ərazisində kotteclərin inşası da planlaşdırılıb. 2026-cı il mayın 10-da Zəngilan şəhərində “Zangilan City Park Hotel”in təməlinin qoyulması xidmət və turizm infrastrukturunun genişləndirilməsi istiqamətində növbəti addımdır. Turizmin inkişafı yalnız hotel və istirahət obyektlərinin tikilməsi demək deyil. Bu sahə nəqliyyat, iaşə, ticarət, bələdçilik, yerli məhsulların satışı və mədəni irsin təqdimatı kimi istiqamətlərə də təsir göstərir. Buna görə də turizm layihələrinin yerli məşğulluq və sahibkarlıq imkanları ilə əlaqələndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Zəngilanın yenidən qurulması Azərbaycanın qarşısında duran böyük tarixi vəzifənin ardıcıl şəkildə həyata keçirildiyini göstərir. Bu prosesdə şəhərsalma, ekologiya, enerji, nəqliyyat, sosial təminat və iqtisadiyyat bir-birindən ayrı deyil, vahid inkişaf strategiyasının tərkib hissələridir. Gələcəkdə Zəngilanın uğuru yaradılan infrastrukturun səmərəli işləməsi, sakinlərin ehtiyaclarına cavab verməsi, yeni iş yerlərinin davamlılığı və insanların doğma torpaqlarında özlərini rahat hiss etməsi ilə müəyyən olunacaq. Müasir binalar, yollar və texnologiyalar vacibdir, lakin şəhərin əsas sərvəti burada yaşayan insanlardır. 20 oktyabr — Zəngilan Şəhəri Günü münasibətilə bu torpağın azadlığı uğrunda canından keçmiş şəhidlərimizi ehtiramla yad edir, doğma yurdlarına qayıdan ailələrə firavan həyat arzulayırıq. Zəngilan bu gün keçmişin ağrılarını arxada qoyaraq yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyur. Burada salınan evlər, yaradılan iş yerləri, bərpa olunan abidələr və qurulan müasir infrastruktur Azərbaycanın gələcəyə inamının ifadəsidir. Böyük Qayıdışın əsl mahiyyəti insanların doğma torpaqlarında təhlükəsiz, layiqli və davamlı həyat qurmasıdır. Zəngilanın yeni həyatı da məhz bu məqsədə xidmət edir.

Milli Məclisin deputatı

Şahin Seyidzadə