Cənubi Qafqazda nəqliyyat, enerji və ticarət marşrutları üzərindən formalaşan geosiyasi transformasiya Azərbaycanın regional mövqeyini yenidən müəyyənləşdirən proseslərlə davam edir. 2026-cı ilin noyabr ayında Azərbaycan, ABŞ və Ermənistan arasında Tramp Beynəlxalq Sülh və Rifah Marşrutu (TRIPP) marşrutunun irəlilədilməsi məqsədilə üçtərəfli texniki planlaşdırma qruplarının yaradılması bu prosesin yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Noyabrın 7-də yayımlanan birgə bəyanatla elan edilən təşəbbüs çərçivəsində ilkin fəaliyyət istiqamətləri nəqliyyat infrastrukturu və elektrik enerjisinin ötürülməsi kimi müəyyən edilib. 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda müəyyənləşdirilən hədəflərin texniki işlərə transformasiyası baxımından əhəmiyyət daşıyan bu mexanizm regional bağlantısallığın infrastruktur, texniki standartlar və iqtisadi əməkdaşlıq əsasında inkişaf etdirilməsinə yönəlmiş yeni iş platforması yaradır.
Azərbaycan baxımından bu inkişaf ölkənin coğrafi mövqeyini beynəlxalq ticarət, enerji ötürülməsi və logistika şəbəkələri baxımından iqtisadi üstünlüyə çevirmək hədəfi ilə birbaşa əlaqəlidir. Azərbaycan uzun müddətdir Xəzər dənizi vasitəsilə Mərkəzi Asiyaya və oradan Avropaya uzanan əlaqələrin inkişafına üstünlük verir.
Bu coğrafi mövqe Xəzərin şərq sahillərindən gələn yüklərin Azərbaycan üzərindən qərb istiqamətində daşınmasına imkan yaratmaqla yanaşı, ölkənin liman, dəmir yolu və avtomobil yolu infrastrukturuna yönələn investisiyaların əhəmiyyətini də artırır. Beləliklə, Azərbaycan yalnız tranzit keçidi təmin edən ölkə kimi deyil, həm də nəqliyyat xidmətləri, logistika mərkəzləri və kommersiya fəaliyyəti vasitəsilə əlavə dəyər yaradan bağlantı nöqtəsi kimi önə çıxmağı hədəfləyir. Buna görə də TRIPP Azərbaycanın daha geniş regional bağlantısallıq strategiyasının mühüm elementlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Zəngəzur bağlantısı Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında birbaşa nəqliyyat əlaqəsinin yaradılmasına yönəlmiş strateji hədəfi ifadə etdiyi halda, TRIPP bu bağlantının tətbiq çərçivəsini və beynəlxalq əməkdaşlıq ölçüsünü formalaşdırır.

Nəqliyyat bağlantısının strateji ölçüsü

TRIPP-in irəlilədilməsi Cənubi Qafqazda uzun illərdir gündəmdə olan nəqliyyat bağlantısının yeni iqtisadi və texniki müstəvidə nəzərdən keçirilməsinə şərait yaradır. Layihənin əsas funksiyası Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında multimodal nəqliyyat bağlantısının yaradılmasıdır. Noyabrın 7-də elan edilən texniki planlaşdırma prosesində nəqliyyat infrastrukturu ilə yanaşı, elektrik enerjisinin ötürülməsinin də fəaliyyət istiqaməti kimi müəyyən edilməsi layihənin infrastruktur əhatəsini genişləndirir.
Zəngəzur marşrutunun açılması Azərbaycan baxımından ilk növbədə ölkənin əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında birbaşa nəqliyyat bağlantısının qurulması deməkdir. Naxçıvana nəqliyyat imkanlarının şaxələndirilməsi Azərbaycanın ölkədaxili nəqliyyat bütövlüyünü gücləndirəcək. Sözügedən bağlantı Türkiyə ilə Azərbaycan arasında avtomobil yolu nəqliyyatının inkişafı baxımından da əhəmiyyət daşıyır. Naxçıvan üzərindən Türkiyəyə uzanan xətt iki ölkə arasındakı nəqliyyat əlaqələrinə yeni marşrut qazandıracaq. Beləliklə, Türkiyə-Azərbaycan iqtisadi əlaqələrində logistika imkanları artacaq, eyni zamanda Türk dünyasının şərq və qərb hissələri arasındakı fiziki bağlantı da güclənəcək. Xəttin səmərəli fəaliyyət göstərməsi dəmir yolu və avtomobil yolu infrastrukturu ilə yanaşı, sərhəd keçidlərinin tənzimlənməsindən, gömrük prosedurlarının asanlaşdırılmasından və tərəflər arasında uyğunlaşdırılmış istismar şərtlərinin yaradılmasından asılıdır.

Azərbaycanın çoxşaxəli siyasəti

Azərbaycanın bağlantısallıq yanaşması müxtəlif nəqliyyat marşrutlarının bir-birini tamamladığı çoxşaxəli şəbəkə anlayışına əsaslanır. Ölkə Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı və Xəzər keçidləri vasitəsilə Çin və Mərkəzi Asiyanı Avropa bazarları ilə birləşdirən Orta Dəhlizin mühüm hissəsini təşkil edir.
TRIPP-in fəaliyyətə başlaması bu nəqliyyat şəbəkəsinə cənub istiqamətində yeni bağlantı qazandıracaq. Bu bağlantı Azərbaycanın şərq-qərb istiqamətindəki tranzit şəbəkələrini Naxçıvan və Türkiyə üzərindən yeni nəqliyyat imkanları ilə birləşdirəcək. Marşrutların şaxələndirilməsi tranzit müddətlərinin qısaldılması və logistika xərclərinin azaldılması baxımından əhəmiyyət daşıyır. Bu şəbəkənin səmərəliliyi marşrutların fiziki mövcudluğu ilə yanaşı, daşıma qabiliyyəti, tariflər, reyslərin tezliyi və sərhəd-keçid məntəqələrində əməliyyat müddətləri ilə də sıx bağlıdır. Buna görə də yeni bağlantının mövcud xətlərlə əlaqələndirilmiş şəkildə planlaşdırılması, yük axınının fasiləsiz davam etdirilməsi və daşıma zəncirindəki yükləmə-boşaltma proseslərinin asanlaşdırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Yeni xəttin mövcud dəhlizlərlə inteqrasiya olunmuş şəkildə inkişaf etdirilməsi regional ticarət həcminin artmasına və Cənubi Qafqazın beynəlxalq nəqliyyat şəbəkələrindəki mövqeyinin güclənməsinə töhfə verəcək.
Elektrik enerjisinin ötürülməsinin üçtərəfli texniki planlaşdırma prosesinə daxil edilməsi Azərbaycanın regional enerji bağlantılarına yönəlmiş fəaliyyətinə yeni ölçü qazandırır. Azərbaycan təbii qaz ixracı ilə yanaşı, bərpaolunan enerji istehsalını artırmağa və Xəzər dənizi üzərindən Avropaya uzanan yaşıl enerji bağlantılarını inkişaf etdirməyə yönəlmiş işlər həyata keçirir. Bu çərçivədə Xəzər-Qara dəniz-Avropa Yaşıl Enerji Dəhlizi ölkənin enerji strategiyasındakı mühüm layihələrdən birini təşkil edir. Azərbaycan, Gürcüstan, Rumıniya və Macarıstanın iştirak etdiyi layihənin texniki-iqtisadi əsaslandırma tədqiqatının nəticələri 2026-cı il oktyabrın 22-də Bakıda ictimaiyyətə təqdim edilib. Layihənin mərhələli şəkildə 2032-ci ildən etibarən istismara verilməsi və ötürmə gücünün 4 GW səviyyəsinə çatdırılması hədəflənir.
Bərpaolunan enerji sahəsində investisiyaların irəliləməsi istehsal gücü ilə yanaşı, elektrik enerjisinin etibarlı şəkildə ötürülməsini təmin edəcək ötürücü infrastruktura olan tələbatı da artırır. Buna görə də sərhədlərarası bağlantıların inkişaf etdirilməsi Azərbaycanın enerji resurslarını müxtəlif bazarlara çatdırmaq imkanlarını şaxələndirə bilər. Planlaşdırılan layihələrin iqtisadi səmərəliliyi isə istehsal, ötürmə və ixrac imkanlarının birlikdə qiymətləndirilməsindən asılı olacaq. TRIPP çərçivəsində elektrik enerjisinin ötürülməsinin texniki planlaşdırmaya daxil edilməsi də Azərbaycanın regional enerji bağlantılarını inkişaf etdirmək hədəfi ilə birlikdə əhəmiyyət qazanır. Elektrik şəbəkələrinin inteqrasiyası, sərhədlərarası enerji ticarəti və bərpaolunan enerji mənbələrinin beynəlxalq bazarlara ötürülməsi regional enerji əməkdaşlığının əsas istiqamətləri arasında yer alır.
Enerji infrastrukturu ilə yanaşı, rəqəmsal bağlantılar da Avrasiyanın iqtisadi inteqrasiyasında mühüm yer tutur. Xəzər-Qara dəniz-Avropa Yaşıl Enerji Dəhlizi çərçivəsində elektrik ötürücü xəttinə paralel fiber-optik rabitə kabelinin çəkilməsinin planlaşdırılması bu sahədəki işlərin konkret nümunələrindən birini təşkil edir. Sözügedən infrastruktur enerji ötürülməsi ilə yanaşı, regional rəqəmsal kommunikasiya şəbəkələrinin inkişafına da töhfə verəcək. Azərbaycanın nəqliyyat, enerji və rəqəmsal infrastruktur sahələrindəki təşəbbüsləri ölkənin Avrasiya bağlantı şəbəkələrindəki mövqeyini gücləndirən kompleks iqtisadi yanaşmanı əks etdirir.
ABŞ-nin texniki planlaşdırma prosesində iştirakı layihənin beynəlxalq iqtisadi və strateji ölçüsünü genişləndirir. Vaşinqton baxımından TRIPP Cənubi Qafqazda iqtisadi bağlantısallığın inkişaf etdirilməsi, Xəzər hövzəsi və Mərkəzi Asiya ilə ticarət imkanlarının şaxələndirilməsi və beynəlxalq təchizat zəncirlərinə yeni marşrutların qazandırılması baxımından əhəmiyyət daşıyır. ABŞ-nin prosesdə birbaşa iştirakı nəqliyyat və elektrik enerjisinin ötürülməsi sahələrində üç ölkə arasında texniki koordinasiyanın qurulmasına imkan yaradır. Layihənin maliyyələşdirmə modeli, özəl sektorun iştirakı və investisiya şərtləri isə tətbiqin növbəti mərhələlərində formalaşacaq istiqamətlər arasındadır.

Nəticə və dəyərləndirmə

Azərbaycanın regional bağlantısallıq strategiyası ölkənin coğrafi mövqeyini iqtisadi potensiala və beynəlxalq təsir imkanlarına çevirmək hədəfi ətrafında formalaşır. TRIPP çərçivəsində nəqliyyat və elektrik enerjisinin ötürülməsi sahələrində üçtərəfli texniki qrupların yaradılması bu hədəfin Cənubi Qafqazdakı yeni mərhələsini təmsil edir. Zəngəzur bağlantısının həyata keçirilməsi Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında birbaşa nəqliyyatı təmin edəcək, Türkiyə ilə əlaqələri gücləndirəcək və Orta Dəhlizin nəqliyyat imkanlarını genişləndirəcək.
Qarşıdakı dövrdə həlledici amil planlaşdırılan bağlantıların konkret infrastruktur qərarları ilə dəstəklənməsi, tətbiq qrafiklərinin hazırlanması və istismar qaydalarının dəqiqləşdirilməsi olacaq. Marşrutun texniki xüsusiyyətləri, maliyyələşdirilməsi, təhlükəsizliyi, gömrük prosedurları və mövcud nəqliyyat şəbəkələri ilə inteqrasiyası bu prosesin əsas iş istiqamətlərini təşkil edir. Azərbaycan baxımından əldə ediləcək qazanc əsas ərazi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat bağlantısının qurulması ilə yanaşı, ölkənin beynəlxalq ticarət, enerji və logistika sistemlərindəki mövqeyinin gücləndirilməsi ilə formalaşacaq. Bu baxımdan TRIPP Azərbaycanın regional bağlantısallıq hədəflərinin konkret infrastruktur layihələri vasitəsilə irəliləməsində və Cənubi Qafqazın Avrasiya nəqliyyat şəbəkələri ilə inteqrasiyasında mühüm yer tutur.

Mehmet Gökhan Özçubukçu –
Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) sədri, Beynəlxalq Münasibətlər üzrə mütəxəssis
Xüsusi olaraq “Xalq Cəbhəsi” üçün