2021-ci ildə imzalanan Şuşa Bəyannaməsi Türkiyə–Azərbaycan münasibətlərində yeni bir dövrün başlanğıcını təmsil edib. İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra meydana çıxan yeni geosiyasi reallıq çərçivəsində formalaşan bu sənəd iki ölkə arasındakı mövcud strateji tərəfdaşlığı müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldən tarixi bir mərhələ olub. Aradan keçən beş illik müddət Şuşa Bəyannaməsinin yalnız simvolik siyasi deklarasiya olmadığını, əksinə, Cənubi Qafqazın güc balansını yenidən formalaşdıran strateji çərçivə təqdim etdiyini göstərib.
Şuşa Bəyannaməsinin imzalandığı dövrdə region təxminən otuz illik status-kvonun sona çatdığı və yeni bir nizam axtarışının başladığı bir prosesdən keçirdi. Azərbaycanın Qarabağda əldə etdiyi zəfər yalnız ərazi bütövlüyünün yenidən bərpa olunması anlamına gəlməmiş, eyni zamanda Bakının regional və beynəlxalq sistem daxilindəki mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirib. Bu prosesdə Türkiyənin verdiyi siyasi, diplomatik və strateji dəstək iki ölkə arasındakı münasibətlərin mahiyyətini daha da dərinləşdirib.
Son beş ildə Cənubi Qafqazda baş verən hadisələr Şuşa Bəyannaməsinin regional təsirlərini daha görünən edib. Qarabağda suverenliyin tam şəkildə yenidən bərpa olunması Azərbaycanın nəqliyyat dəhlizləri, enerji təhlükəsizliyi və regional inteqrasiya layihələri sahəsində daha fəal aktora çevrilməsini təmin edib. Bu yeni dövrdə Ankara və Bakı yalnız ikitərəfli münasibətlərini inkişaf etdirən iki müttəfiq kimi deyil, eyni zamanda regional nizamın formalaşmasında təsirli olan strateji tərəfdaşlar kimi ön plana çıxırlar.
Xüsusilə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin uzunmüddətli strateji baxışı Azərbaycanın müharibədən sonrakı dövrdə həyata keçirdiyi xarici siyasətin əsas müəyyənedicilərindən biri olub. İlham Əliyev Qarabağ zəfərindən sonra yaranan imkanları yalnız hərbi uğur kimi qiymətləndirməyib, iqtisadi inkişaf, nəqliyyat şəbəkələrinin genişləndirilməsi, enerji layihələrinin şaxələndirilməsi və regional inteqrasiyanın gücləndirilməsi kimi sahələrdə hərtərəfli transformasiya strategiyası mənimsəyib. Bu yanaşma Azərbaycanın regional çəkisini artırarkən Türkiyə ilə münasibətlərin də daha institusional və əhatəli zəminə daşınmasına töhfə verib.
Bu gün Şuşa Bəyannaməsinin beşinci ilində Türkiyə–Azərbaycan münasibətləri yalnız iki qardaş ölkə arasındakı əməkdaşlığı ifadə etmir; eyni zamanda Cənubi Qafqaz, Türk dünyası və Avrasiya geosiyasətinə təsir göstərən mühüm strateji oxu təmsil edir. Enerjidən müdafiəyə, nəqliyyatdan diplomatiyaya qədər uzanan geniş əməkdaşlıq sahələri iki ölkənin birgə fəaliyyət qabiliyyətini artırarkən regional güc balanslarının yenidən formalaşmasında da müəyyənedici rol oynayır.
Qarabağdan sonrakı dövrdə Azərbaycanın yüksələn regional gücü
Qarabağ məsələsinin böyük ölçüdə həll olunması Azərbaycanın xarici siyasət prioritetlərində mühüm dəyişikliklərə səbəb olub. Uzun illər ərzində işğal altındakı torpaqların azad olunması hədəfi ətrafında formalaşan dövlət siyasəti müharibədən sonrakı dövrdə yerini regional inteqrasiya və iqtisadi bağlantısallıq mərkəzli yeni strategiyaya verib.
Bu transformasiyada Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin liderliyi müəyyənedici olub. İlham Əliyev Qarabağ zəfərini yekun nəticə kimi deyil, Azərbaycanın yeni regional rolunun başlanğıcı kimi qiymətləndirib. Bu çərçivədə Azərbaycan yalnız enerji ixrac edən ölkə kimliyindən çıxaraq nəqliyyat dəhlizlərinin mərkəzində yerləşən, regional layihələrə istiqamət verən və diplomatik təşəbbüslərdə fəal rol oynayan aktora çevrilib.
Xüsusilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrində həyata keçirilən yenidənqurma işləri Azərbaycanın iqtisadi potensialını və dövlət idarəçiliyindəki səmərəliliyini nümayiş etdirməsi baxımından diqqətəlayiqdir. “Ağıllı şəhər” layihələri, yeni nəqliyyat şəbəkələri, hava limanları və infrastruktur yatırımları Bakının müharibədən sonrakı dövrə yönəlik uzunmüddətli planlaşdırmasının konkret nümunələri kimi ön plana çıxır.
Bununla yanaşı, Azərbaycanın enerji diplomatiyasındakı çəkisi də əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Avropanın enerji təhlükəsizliyi baxımından alternativ mənbələr axtarışlarının intensivləşdiyi bir dövrdə Azərbaycan təbii qaz ixracında strateji əhəmiyyətini artırıb. Cənub Qaz Dəhlizinin genişləndirilməsi və yeni enerji layihələri Bakının Avropa ilə münasibətlərində yeni imkanlar yaradıb.
İlham Əliyevin xarici siyasət yanaşmasının mühüm xüsusiyyətlərindən biri də çoxşaxəli diplomatiya anlayışıdır. Azərbaycan bir tərəfdən Türkiyə ilə müttəfiqlik münasibətlərini gücləndirərkən, digər tərəfdən Rusiya, Avropa İttifaqı, Çin və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə balanslaşdırılmış münasibətlər inkişaf etdirməyə çalışır. Bu siyasət ölkənin fəaliyyət imkanlarını genişləndirir və regional proseslər üzərində daha təsirli olmasını təmin edir.
Qarabağdan sonrakı dövrdə Azərbaycanın əldə etdiyi strateji üstünlüklər Cənubi Qafqazdakı güc bölgüsünü də əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirib. Bu gün regional proseslərin mühüm hissəsi birbaşa və ya dolayı şəkildə Bakının mövqeyi ilə əlaqələndirilir. Bu vəziyyət Azərbaycanın yalnız Cənubi Qafqazın deyil, daha geniş Avrasiya coğrafiyasının da təsirli aktorlarından birinə çevrildiyini göstərir.
Cənubi Qafqazda yeni güc balansı
Şuşa Bəyannaməsinin ən mühüm nəticələrindən biri Türkiyə–Azərbaycan münasibətlərinin daha institusional və əhatəli quruluşa qovuşması olub. Beşillik müddət ərzində iki ölkə arasındakı əməkdaşlıq müdafiə, enerji, nəqliyyat, iqtisadiyyat və diplomatiya sahələrində əhəmiyyətli dərəcədə dərinləşib.
Müdafiə sahəsindəki əməkdaşlıq bu tərəfdaşlığın ən görünən ölçülərindən biridir. Birgə hərbi təlimlər, müdafiə sənayesi layihələri və təhlükəsizlik sahəsində koordinasiya mexanizmləri iki ölkənin birgə fəaliyyət qabiliyyətini artırıb. Türkiyənin müdafiə sənayesindəki təcrübəsi ilə Azərbaycanın artan hərbi potensialı birləşərək regional çəkindiriciliyi gücləndirən bir struktur ortaya çıxarıb.
Enerji sahəsində isə Türkiyə və Azərbaycan arasındakı strateji tərəfdaşlıq daha da əhəmiyyət qazanıb. TANAP başda olmaqla mövcud enerji layihələri Avropanın enerji təhlükəsizliyinin mühüm elementlərindən birinə çevrilib. Enerji əməkdaşlığı yalnız iqtisadi fayda yaratmır, eyni zamanda iki ölkənin geosiyasi əhəmiyyətini də artırır.
Nəqliyyat və logistika sahəsindəki inkişaflar da diqqətəlayiqdir. Orta Dəhlizin getdikcə daha çox əhəmiyyət qazandığı günümüzdə Türkiyə və Azərbaycan Asiya ilə Avropa arasındakı bağlantının mərkəzində yerləşir. Xüsusilə Zəngəzur Dəhlizi ətrafında aparılan müzakirələr regional bağlantısallığın gələcəyi baxımından kritik əhəmiyyət daşıyır. Bu dəhlizin həyata keçirilməsi halında Türk dünyası daxilində iqtisadi və strateji inteqrasiyanın yeni ölçü qazanacağı gözlənilir.
Şuşa Bəyannaməsinin təsirləri Türk dünyası kontekstində də müşahidə olunur. Son illərdə Türk Dövlətləri Təşkilatının institusional potensialının gücləndirilməsi Ankara və Bakının ortaq baxışının mühüm nəticələrindən biridir. Türkiyə və Azərbaycan təşkilat daxilində istiqamətverici aktorlar kimi ön plana çıxarkən Türk dünyasında siyasi, iqtisadi və mədəni əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi istiqamətindəki təşəbbüslərə liderlik edirlər.
Regional səviyyədə qiymətləndirildikdə isə Türkiyə–Azərbaycan oxu Cənubi Qafqazda yeni bir güc mərkəzi formalaşdırıb. Qarabağdan sonra meydana çıxan yeni tənlikdə Ankara və Bakı yalnız mövcud proseslərə reaksiya verən aktorlar deyil, eyni zamanda regional gündəmi formalaşdıran və yeni əməkdaşlıq sahələri yaradan ölkələrə çevrilib. Bu vəziyyət Cənubi Qafqazın gələcəyinə dair müzakirələrdə iki ölkənin çəkisini daha da artırır.
Nəticə və qiymətləndirmə
Şuşa Bəyannaməsinin imzalanmasından keçən beş il Türkiyə–Azərbaycan münasibətlərinin çatdığı səviyyəni və regional təsirlərini aydın şəkildə ortaya qoyub. Bəyannamə iki ölkə arasındakı qardaşlıq münasibətlərini strateji müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldərkən, eyni zamanda Cənubi Qafqazda yeni güc balansının formalaşmasına töhfə verib.
Qarabağdan sonrakı dövrdə Azərbaycanın artan regional təsiri, Prezident İlham Əliyevin uzunmüddətli strateji baxışı və Türkiyə ilə inkişaf etdirilən hərtərəfli əməkdaşlıq Bakını regional siyasətin əsas aktorlarından birinə çevirib. Türkiyə isə Azərbaycan ilə qurduğu güclü tərəfdaşlıq sayəsində Cənubi Qafqaz və Türk dünyasındakı təsirini daha da möhkəmləndirib.
Bu gün gəlinən nöqtədə Şuşa Bəyannaməsi yalnız iki dövlət arasında imzalanmış siyasi sənəd kimi deyil, regional inteqrasiyanı təşviq edən, Türk dünyasının institusional potensialını gücləndirən və Avrasiya geosiyasətində yeni imkanlar yaradan strateji yol xəritəsi kimi qiymətləndirilir. Qarşıdakı dövrdə də Ankara və Bakı arasındakı əməkdaşlığın dərinləşərək davam etməsi həm iki ölkənin milli maraqlarına, həm də regional sabitliyin möhkəmləndirilməsinə mühüm töhfələr verəcəkdir.

Mehmet Gökhan Özçubukçu – Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) sədri –
Beynəlxalq Münasibətlər üzrə mütəxəssis (Türkiyə)
Xüsusi olaraq “Xalq Cəbhəsi” üçün