Son günlər Ukraynanın Avropa İttifaqına (Aİ) üzv olacağı ilə bağlı fikirlər səsləndirilir. Aİ Şurasının sədri Antonio Koşta isə Ukraynanın Aİ-yə daxil olması ilə bağlı danışıqların başlandığını qeyd edib.
Ekspertlərin əksəriyyəti isə Ukraynanın Aİ-yə üzv olmasının mümkünsüz olduğunu irəli sürürlər.
“Xalq Cəbhəsi” mövzunu millət vəkili və politoloqlarla müzakirə edib.
Milli Məclisin deputatı Tural Gəncəliyev Koştanın absurd və qeyri-adi fikir səsləndirdiyini deyib: “Bundan əlavə Macarıstanın yeni seçilmiş baş naziri Peter Madyar da qeyd edib ki, Ukraynanın Aİ-yə üzvlüyü məsələsi illər çəkə bilər. Mən hesab edirəm ki, Ukrayna Aİ-yə heç vaxt üzv olmayacaq. Aİ sadəcə olaraq Ukraynanı Rusiyaya qarşı bir plasdarm kimi istifadə edir. Ukraynaya tam dəstək, silah verilmir. Müharibə başlayandan biz bunun şahidi olmuşuq”.
“Bu, populist bəyanatdır”
Deputat qeyd edib ki, sadəcə olaraq guya Ukraynanın Aİ-yə üzv olması ilə bağlı fikirlər səsləndirilir ki, ukraynalılara siyasi, mənəvi, diplomatik dəstək kimi başa düşülsün və Ukraynaya bir növ Rusiya ilə müharibəni davam etdirməyə stimul olsun: “Ancaq mən yenə də vurğulamaq istəyirəm ki, bu sadəcə olaraq populist bəyanatdır. Aİ-yə üzv olmaq üçün daha hazır olan ölkələr var ki, heç onları qəbul etmirlər. Məsələn, Balkanlarda Bosniya, Herseqovina, eləcə də Makedoniya. Həmçinin bunu Ukraynadan çox haqq edən Türkiyə var. Türkiyə 30-40 ildir Aİ-yə üzvlük üçün müraciət edir, amma ona həmişə müxtəlif bəhanələr səsləndirirlər. Müharibə nəticəsində darmadağın olmuş, torpaqları işğal edilmiş Ukraynanı ümumiyyətlə Aİ-yə üzv seçməzlər. Sadəcə bu, bir bəhanə, guya dəstək bəyanatı kimi nəzərdən keçirilir”.
Mürəkkəb proses
Siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, politoloq Züriyə Qarayeva diqqətə çatdırıb ki, Ukraynanın Aİ-yə tamhüquqlu üzv olması mürəkkəb və uzunmüddətli proses kimi görünür: “Danışıqların başlanması siyasi baxımdan çox mühüm addımdır və Aİ-nin Kiyevə verdiyi strateji dəstəyin göstəricisidir. Lakin üzvlük üçün Ukrayna hüquq sistemi, məhkəmə islahatları, korrupsiyaya qarşı mübarizə, iqtisadi uyğunlaşma və Aİ qanunvericiliyinin minlərlə norma və qaydalarının tətbiqi kimi geniş tələbləri yerinə yetirməlidir. Üstəlik, davam edən müharibə və təhlükəsizlik problemləri də prosesi çətinləşdirən əsas amillərdəndir”.
Politoloqun fikirlərinə görə, bununla belə, son illərdə Aİ-nin geosiyasi yanaşması dəyişib və Ukraynanın inteqrasiyası artıq təkcə texniki deyil, həm də siyasi və təhlükəsizlik məsələsi kimi qiymətləndirilir: “Əgər islahatlar sürətlə davam etsə və müharibənin gedişində daha sabit vəziyyət yaransa, Ukraynanın bu onilliyin sonlarına doğru üzvlüyə əhəmiyyətli dərəcədə yaxınlaşması mümkündür. Ancaq hazırkı şərtlərdə Ukraynanın yaxın 2-3 il ərzində Aİ-yə tam üzv qəbul olunacağını gözləmək real görünmür”.
“Ukraynanın qarşısında çətin yol dayanır”
Politoloq Turan Rzayev bildirib ki, Antonio Koştanın Ukraynanın Aİ-yə üzvlüyü ilə bağlı danışıqların başladığını bəyan etməsi Kiyevin Avropa inteqrasiyası yolunda mühüm siyasi dəstək əldə etdiyini göstərir: “Lakin danışıqların başlaması ilə tamhüquqlu üzvlük arasında ciddi fərq var və bu prosesin qısa müddətdə yekunlaşacağını düşünmürəm. Aİ-yə üzvlük uzunmüddətli və mürəkkəb prosedurdur. Namizəd ölkələr siyasi institutların sabitliyi, hüququn aliliyi, iqtisadi dayanıqlılıq və Aİ qanunvericiliyinə uyğunlaşma kimi onlarla meyarı yerinə yetirməlidirlər. Bu baxımdan Ukraynanın qarşısında hələ böyük və çətin bir yol dayanır. Müqayisə üçün deyim ki, Türkiyə 1999-cu ildə namizəd ölkə statusu alıb, 2005-ci ildə isə üzvlük danışıqlarına başlayıb. Buna baxmayaraq aradan keçən otuz ilə yaxın müddətdə Türkiyə hələ də Aİ-yə üzv ola bilməyib. Bu fakt göstərir ki, geosiyasi əhəmiyyətə malik olmaq və ya Avropa ilə sıx əməkdaşlıq etmək avtomatik şəkildə üzvlük təmin etmir”.
T.Rzayev qeyd edib ki, Ukraynanın vəziyyəti isə daha mürəkkəbdir: “Ölkə artıq bir neçə ildir ki, Rusiya ilə müharibə vəziyyətindədir. Ərazilərinin bir hissəsi Rusiya işğalına məruz qalıb, infrastruktur ciddi zərər görüb və iqtisadiyyat müharibənin ağır yükünü daşıyır. Hərbi xərclərin artması, investisiyaların azalması və yenidənqurma ehtiyacları Ukraynanın iqtisadi transformasiya imkanlarını məhdudlaşdırır. Digər tərəfdən, Aİ-nin özü də Ukraynanın üzvlüyünün nəticələrini hesablayır. Əhalisinin sayı, kənd təsərrüfatı potensialı və yenidənqurma üçün tələb olunan böyük maliyyə vəsaiti Ukraynanı Aİ üçün həm strateji, həm də iqtisadi baxımdan mürəkkəb namizədə çevirir. Bu səbəbdən bir çox Avropa ölkələri prosesi siyasi dəstək çərçivəsində davam etdirsələr də, tamhüquqlu üzvlük məsələsində ehtiyatlı davranırlar. Bütün bunları nəzərə aldıqda, Ukraynanın Aİ-yə üzvlüyü bu tezlikdə inandırıcı deyil”.
“Bu, Kiyev üçün mənəvi-siyasi qələbədir”
Politoloq Tural İsmayılov deyib ki, Antonio Koştanın Ukrayna ilə rəsmi üzvlük danışıqlarının başlanmasını "tarixi addım" adlandırması, şübhəsiz ki, Kiyev üçün mühüm bir mənəvi-siyasi qələbədir: “Lakin siyasi realizm və beynəlxalq münasibətlər kontekstindən yanaşdıqda rəsmi danışıqların açılması hələ yaxın illərdə birmənalı olaraq tamhüquqlu üzvlüklə nəticələnəcəyi mənasına gəlmir. Ukraynanın "yaxın illərdə" (məsələn, 2030-cu ilə qədər) Aİ-yə üzv ola bilməsi ssenarisi mürəkkəb geosiyasi, hüquqi və iqtisadi faktorların kəsişməsindən asılıdır. İlk növbədə, Aİ-nin genişlənmə fəlsəfəsi və daxili prosedurları bu prosesin sürətlənməsinə təbii baryerlər qoyur. İttifaqın tarixində ilk dəfədir ki, ərazisində genişmiqyaslı müharibə gedən bir dövlətlə üzvlük müzakirələri aparılır. Danışıqların "Fundamentlər" (məhkəmə sistemi, fundamental hüquqlar, təhlükəsizlik və maliyyə nəzarəti) adlanan ən ağır klasterlə başlaması təsadüfi deyil. Bu sahələrdə Ukraynanın hüquqi statusunu Aİ standartlarına tam uyğunlaşdırması, xüsusilə korrupsiya ilə mübarizə və hüququn aliliyi islahatlarını müharibə şəraitində icra etməsi olduqca çətindir. İttifaq daxilində "reformasız üzvlük" (reverse accession) ideyası rədd edilib və hər bir mərhələ konkret daxili islahatların nəticələrinə bağlanıb”.
“Ukraynanın daxil edilməsi Aİ-ni iflic edə bilər”
O qeyd edib ki, ikincisi, Aİ daxilindəki geosiyasi və institusional konsensus məsələsidir: “Hər nə qədər Fransa və Almaniya kimi lokomotiv dövlətlər Kiyevə rəmzi və siyasi dəstək nümayiş etdirsələr də, qərarvermə prosesində veto hüququna malik digər paytaxtların mövqeyi tam fərqlidir. Macarıstanın uzunmüddətli vetolardan sonra danışıqlara razılıq verməsi prosesin problemsiz keçəcəyi demək deyil. Budapeşt daxili referendum şərtləri irəli sürür, Polşa isə tarixi məsələlər və kənd təsərrüfatı rəqabəti fonunda Kiyevə təzyiq rıçaqlarını saxlayır. Bundan əlavə, bir sıra Aİ dövlətləri yeni üzvlərin qəbulundan sonra öz səsvermə hüquqlarının dondurulması və ya keçid dövrlərinin 15 ilə qədər uzadılması kimi ağır mexanizmlər tələb edirlər. 30-dan çox üzvü olacaq bir İttifaqın idarəetmə və büdcə sisteminin yenidən qurulması (institusional islahat) baş vermədən Ukraynanın daxil edilməsi Aİ-ni iflic edə bilər. Üçüncüsü və ən mühümü introduces təhlükəsizlik tənliyidir. Aİ-nin Kollektiv Təhlükəsizlik və Müdafiə Siyasəti (maddə 42.7) üzv dövlətlərə qarşı hərbi təcavüz zamanı qarşılıqlı yardım öhdəliyi qoyur. Sərhədləri qeyri-müəyyən olan, aktiv müharibə və ya dondurulmuş münaqişə zonasında yerləşən bir ölkənin ittifaqa tam inteqrasiyası Brüsselin birbaşa Rusiya ilə hərbi qarşıdurmaya girməsi riskini yaradır. Bu səbəbdən Avropa paytaxtları Ukraynanın daxil olmasını qəti şəkildə müharibənin başa çatması və dayanıqlı sülhün əldə olunması şərtinə bağlayırlar”.
Birləşmə prosesi
T.İsmayılov vurğulayıb ki, qeyd olunan amilləri sintez etdikdə Ukraynanın yaxın 3-5 il ərzində "tamhüquqlu" üzv olması real görünmür: “Lakin Brüssel prosesi tamamilə dondurmamaq üçün alternativ model üzərində işləyir: "Tədrici (pilləli) inteqrasiya" (progressive accession). Bu yanaşmaya görə, Ukrayna rəsmi olaraq tam üzv olmasa da, islahatları icra etdikcə mərhələli şəkildə Aİ-nin vahid bazarına, müəyyən fondlarına, enerji və rəqəmsal siyasətinə inteqrasiya olunacaq. Nəticə etibarilə, A.Koştanın bəyanatı Ukraynanın Avropa ailəsinin ayrılmaz hissəsi olduğuna dair verilmiş güclü geosiyasi siqnaldır. Lakin tamüzvlük biletinin real tarixi yaxın illəri deyil, ən yaxşı ssenaridə 2030-cu illərin başlanğıcını hədəfləyir. İndiki mərhələdə isə Ukraynanı tam üzvlük deyil, Aİ institutları ilə funksional və sektoral birləşmə prosesi gözləyir”.

Röya İsrafilova