Dəyişən dünya nizamı və təhlükəsizliyin yenidən tərifi

Son illərdə beynəlxalq sistemin sürətlə dəyişdiyi və regional balansların yenidən formalaşdığı bir dövrə şahidlik edirik. Qlobal güc rəqabətinin getdikcə dərinləşdiyi bu prosesdə təkcə böyük güclər deyil, eyni zamanda regional aktorlar da yeni təhlükəsizlik strategiyaları formalaşdırmaq məcburiyyətində qalırlar. Xüsusilə Yaxın Şərq və Avrasiya coğrafiyasında baş verən hadisələr təhlükəsizliyin artıq yalnız milli sərhədlər daxilində düşünülməsinin kifayət etmədiyini göstərir. Bu baxımdan İranda son dövrdə baş verən hadisələr və bölgədə artan geosiyasi gərginlik təkcə İranın daxili siyasətinə deyil, eyni zamanda Cənubi Qafqazdan Orta Asiyaya qədər uzanan geniş bir coğrafiyaya birbaşa təsir göstərmək potensialına malikdir. Bu vəziyyət Türk dünyası üçün yeni bir təhlükəsizlik perspektivinin formalaşdırılmasını qaçılmaz edir.

İran tarix boyu Yaxın Şərq, Cənubi Qafqaz və Orta Asiya arasında strateji mövqeyə malik bir ölkə olmuşdur. Buna görə də İranda baş verən hər hansı siyasi və ya təhlükəsizlik hadisəsi yalnız ölkədaxili balanslara deyil, eyni zamanda ətraf regionlarda geosiyasi hesablamalara da birbaşa təsir göstərir. Son illərdə İranın həm daxili siyasətdə yaşadığı iqtisadi və sosial gərginliklər, həm də xarici siyasətdə qarşılaşdığı təzyiqlər regionda sabitliyin gələcəyi ilə bağlı ciddi suallar yaratmaqdadır. Xüsusilə İranın Qərb ilə yaşadığı nüvə böhranı, Yaxın Şərqdə İsrail ilə artan gərginlik və regional güc rəqabətinin getdikcə sərtləşməsi İranı qlobal geopolitikanın ən kritik aktorlarından birinə çevirmişdir.

Bu inkişafların Türk dünyası baxımından əhəmiyyəti olduqca böyükdür. Çünki İran yalnız Yaxın Şərqin bir hissəsi deyil, eyni zamanda Cənubi Qafqaz və Xəzər hövzəsi ilə birbaşa əlaqəli bir aktordur. İranın şimalında Azərbaycan, şərqində Türkmənistan, qərbində isə Türkiyə yerləşir. Buna görə də İranda baş verə biləcək hər hansı sabitsizlik və ya böyük miqyaslı geosiyasi böhran birbaşa Türk dünyasının təhlükəsizlik mühitinə təsir göstərə bilər. Bu vəziyyət xüsusilə Cənubi Qafqazda yeni balansların formalaşdığı bir dövrdə daha da kritik xarakter alır.

***

2020-ci il Qarabağ müharibəsindən sonra Cənubi Qafqazda formalaşan yeni geosiyasi mənzərə Azərbaycan və Türkiyə arasında strateji əməkdaşlığı daha da gücləndirmişdir. Lakin bu yeni nizam eyni zamanda bölgədəki digər aktorların təhlükəsizlik hesablamalarını da dəyişdirmişdir. İranın Cənubi Qafqazda baş verən proseslərə zaman-zaman sərt reaksiyalar verməsi və bölgədə hərbi təlimlər keçirməsi bu həssas balansların göstəricisi kimi qiymətləndirilir. İran üçün Zəngəzur dəhlizi kimi layihələr yalnız iqtisadi məsələ deyil, eyni zamanda geosiyasi təhlükəsizlik məsələsi kimi qəbul olunur. Buna görə də İranda baş verən hadisələr yalnız Yaxın Şərq siyasəti baxımından deyil, həm də Türk dünyasının strateji bütövlüyü baxımından diqqətlə izlənilməli bir mövzuya çevrilmişdir.

Bununla yanaşı, İranda baş verə biləcək mümkün siyasi böhran və ya regional münaqişə ssenarisi Xəzər hövzəsi və Cənubi Qafqazdakı təhlükəsizlik balanslarına birbaşa təsir göstərə bilər. İranın daxili sabitliyində baş verə biləcək ciddi sarsıntı sərhəd təhlükəsizliyi, enerji xətlərinin qorunması və regional ticarət yollarının təhlükəsizliyi kimi bir çox sahədə yeni risklər yarada bilər. Xüsusilə Xəzər dənizi ətrafındakı enerji layihələri və Azərbaycan üzərindən keçən beynəlxalq enerji xətləri bu cür böhranlardan birbaşa təsirlənə bilər. Buna görə də Türk dünyası üçün təhlükəsizlik artıq yalnız hərbi təhdidlərə qarşı müdafiə anlamına gəlmir; eyni zamanda enerji təhlükəsizliyi, ticarət dəhlizlərinin qorunması və regional sabitliyin təmin olunması kimi çoxşaxəli strateji yanaşmanı tələb edir.

Məhz bu nöqtədə Türk dövlətləri arasında daha güclü təhlükəsizlik koordinasiyasının yaradılması zərurəti ortaya çıxır. Türkiyə, Azərbaycan və Orta Asiya ölkələri Avrasiyanın mərkəzində yerləşən və qlobal ticarət yollarının kəsişdiyi bir coğrafiyanı paylaşırlar. Bu coğrafiyanın təhlükəsizliyi yalnız milli siyasətlərlə deyil, regional əməkdaşlıq mexanizmləri ilə təmin oluna bilər. İranda baş verən hadisələr və Yaxın Şərqdə artan gərginliklər Türk dünyasının ortaq təhlükəsizlik memarlığı yaratmasının artıq nəzəri müzakirə deyil, strateji zərurət olduğunu göstərir.

***

Bu gün Türk dünyası üçün əsas məsələ dəyişən qlobal güc balansları çərçivəsində hansı təhlükəsizlik perspektivinin formalaşdırılacağıdır. Türk Dövlətləri Təşkilatı son illərdə iqtisadi və mədəni əməkdaşlıq sahəsində mühüm addımlar atmış olsa da, mövcud geosiyasi şərait bu əməkdaşlığın təhlükəsizlik ölçüsünün də gücləndirilməsini zəruri edir. Ortaq böhran idarəetmə mexanizmləri, müdafiə sənayesi əməkdaşlığı və təhlükəsizlik koordinasiyası Türk dövlətləri arasında yeni strateji inteqrasiya prosesinin əsasını təşkil edə bilər.

İranda baş verən hadisələr bu ehtiyacın nə qədər təcili olduğunu açıq şəkildə göstərir. Çünki Avrasiya coğrafiyasında yarana biləcək hər hansı təhlükəsizlik boşluğu yalnız regional deyil, eyni zamanda qlobal nəticələr də doğura bilər. Buna görə də Türk dünyasının öz təhlükəsizlik perspektivini formalaşdırması və ortaq strateji baxış yaratması yalnız regional sabitlik baxımından deyil, həm də beynəlxalq sistemdə daha güclü aktora çevrilməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Beləliklə, bu gün Türk dünyası üçün ən mühüm suallardan biri budur: dəyişən qlobal balanslar qarşısında Türk dövlətləri ortaq təhlükəsizlik memarlığı yarada biləcəklərmi? İranda baş verən hadisələr və Yaxın Şərqdə artan geosiyasi gərginliklər bu sualın artıq təxirə salına bilməyəcək qədər vacib olduğunu göstərir. XXI əsrin yeni güc balanslarında Türk dünyasının təhlükəsizliyi yalnız milli siyasətlərlə deyil, ortaq strateji baxış və koordinasiya ilə formalaşacaq. Bu reallıq Türk dövlətlərinin gələcək rolunu müəyyən edəcək ən kritik amillərdən biri olacaqdır.

Cənubi Qafqaz və Türk dünyasının Strateji Mərkəzi

Türk dünyasının təhlükəsizlik memarlığında Cənubi Qafqaz xüsusi yer tutur. Azərbaycanın 2020-ci ildə Qarabağda əldə etdiyi hərbi və siyasi uğur bölgədə yeni geosiyasi balans formalaşdırmışdır. Bu hadisə yalnız Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası baxımından deyil, eyni zamanda Türk dünyasının strateji bütövlüyü baxımından da mühüm nəticələr doğurmuşdur.

Azərbaycan ilə Türkiyə arasında inkişaf edən strateji tərəfdaşlıq bu yeni dövrün ən diqqətçəkən elementlərindən biridir. Şuşa Bəyannaməsi ilə institusional çərçivə qazanan bu ittifaq iki ölkə arasında hərbi, siyasi və iqtisadi sahələrdə dərin əməkdaşlıq yaratmışdır. Bu əməkdaşlıq yalnız iki dövlət arasındakı münasibətləri deyil, eyni zamanda Türk dünyasının ümumi təhlükəsizlik perspektivini də təsir altına alır.

Cənubi Qafqaz eyni zamanda Zəngəzur dəhlizi kimi layihələrlə Türk dünyasını birbaşa birləşdirmək potensialına malikdir. Türkiyədən başlayaraq Azərbaycan üzərindən Orta Asiyaya uzanacaq nəqliyyat xətti Türk dünyası üçün yalnız iqtisadi deyil, eyni zamanda strateji bağlantı deməkdir. Bu dəhlizin həyata keçirilməsi Türk dövlətləri arasında siyasi və iqtisadi inteqrasiyanı sürətləndirə biləcək mühüm addım olacaqdır.

Lakin region eyni zamanda böyük güclərin rəqabət meydanı olaraq qalmaqdadır. Rusiyanın tarixi təsiri, İranın regional siyasəti və Qərb aktorlarının strateji maraqları Cənubi Qafqazı mürəkkəb geosiyasi tənliyin bir hissəsinə çevirmişdir. Buna görə də bölgədə sabitliyin qorunması və təhlükəsizlik risklərinin idarə olunması Türk dövlətləri arasında daha güclü koordinasiyanı zəruri edir.

Türk Dövlətləri Təşkilatı və təhlükəsizlik perspektivi

Türk dünyasında son illərdə institusional əməkdaşlığın ən mühüm platforması Türk Dövlətləri Təşkilatı olmuşdur. Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanın üzv olduğu bu qurum Türk dünyası arasında siyasi, iqtisadi və mədəni əlaqələri inkişaf etdirməyi hədəfləyir. Lakin bu gün formalaşan yeni geosiyasi şərait bu təşkilatın rolunun yenidən qiymətləndirilməsini zəruri edir.

Türk Dövlətləri Təşkilatı ilkin mərhələdə daha çox iqtisadi və mədəni əməkdaşlıq sahələrinə yönəlmiş olsa da, qlobal təhlükəsizlik mühitində baş verən dəyişikliklər təşkilatın strateji ölçüsünü də ön plana çıxarmışdır. Enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat dəhlizlərinin qorunması, müdafiə sənayesi əməkdaşlığı və böhran idarəetməsi kimi məsələlər artıq Türk dövlətləri arasındakı münasibətlərin ayrılmaz hissəsinə çevrilməkdədir.

Xüsusilə müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlıq bu prosesin mühüm göstəricilərindən biridir. Türkiyənin son illərdə inkişaf etdirdiyi müdafiə texnologiyaları, Azərbaycanın hərbi modernləşmə prosesi və Orta Asiya ölkələrinin təhlükəsizlik ehtiyacları Türk dünyasında yeni müdafiə əməkdaşlığı perspektivi yarada bilər. Birgə hərbi təlimlər, hərbi təhsil proqramları və müdafiə sənayesi layihələri bu istiqamətdə atıla biləcək konkret addımlar sırasındadır.

Ortaq təhlükəsizlik şəbəkəsinin strateji zəruriliyi

Müasir dünyada təhlükəsizlik artıq yalnız hərbi təhdidlərə qarşı müdafiə anlamına gəlmir. Kiber təhlükəsizlik, enerji infrastrukturunun qorunması, sərhəd təhlükəsizliyi, terrorla mübarizə və iqtisadi sabitlik kimi bir çox amil təhlükəsizlik anlayışının ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Bu səbəbdən Türk dünyasının gələcəyi baxımından ortaq təhlükəsizlik şəbəkəsinin qurulması getdikcə daha böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Belə bir təhlükəsizlik şəbəkəsi Türk dövlətləri arasında koordinasiya mexanizmlərinin gücləndirilməsini tələb edir. Ortaq böhran idarəetmə mərkəzləri, təhlükəsizlik məsləhətləşmə mexanizmləri və strateji planlaşdırma platformaları bu prosesin əsas elementləri ola bilər. Bu struktur eyni zamanda regional böhranlara sürətli və koordinasiyalı şəkildə reaksiya verilməsini təmin edə bilər.

Türk dünyasının təhlükəsizlik perspektivi yalnız hərbi ittifaq kimi düşünülməməlidir. Enerji təhlükəsizliyi, iqtisadi inteqrasiya və texnoloji əməkdaşlıq da bu memarlığın mühüm komponentləri olacaqdır. Enerji resurslarının koordinasiyası, ticarət dəhlizlərinin təhlükəsizliyi və müdafiə texnologiyalarının birgə inkişafı Türk dövlətlərinin strateji gücünü artıracaqdır.

Nəticə: Türk Dünyası üçün tarixi bir dönəm

Bu gün dünya siyasəti yeni bir transformasiya mərhələsindən keçir. Qlobal güc balanslarının dəyişdiyi, regional rəqabətlərin artdığı və beynəlxalq sistemin daha mürəkkəb hala gəldiyi bu dövrdə Türk dünyası tarixi bir dönüş nöqtəsindədir. Avrasiyanın mərkəzində yerləşən Türk dövlətləri həm coğrafi mövqeləri, həm də sahib olduqları enerji və iqtisadi resurslar sayəsində qlobal geopolitikanın mühüm aktorları arasında yer alma potensialına malikdir.

Lakin bu potensialın real strateji gücə çevrilməsi üçün Türk dövlətləri arasında daha güclü koordinasiya və ortaq baxış zəruridir. Cənubi Qafqazdan Orta Asiyaya qədər uzanan geniş coğrafiyada sabitliyin qorunması, enerji xətlərinin təhlükəsizliyi və ticarət dəhlizlərinin davamlılığı ortaq təhlükəsizlik perspektivi olmadan mümkün deyil.

Türkiyə və Azərbaycan arasında inkişaf edən strateji ittifaq bu baxımdan mühüm model təşkil edir. Bu əməkdaşlığın Türk dünyasının digər ölkələrinə də yayılması regional təhlükəsizlik memarlığının güclənməsinə töhfə verə bilər. Birgə müdafiə layihələri, enerji koordinasiyası və nəqliyyat dəhlizlərinin təhlükəsizliyi Türk dövlətləri arasında yeni strateji inteqrasiya prosesinin əsasını təşkil edə bilər.

Türk dünyasının qarşısında duran ən böyük risk qlobal güc rəqabətinin passiv meydanına çevrilməkdir. Əgər Türk dövlətləri öz aralarında güclü əməkdaşlıq formalaşdıra bilməsələr, region böyük güclərin rəqabət sahəsi olaraq qalacaqdır. Lakin ortaq təhlükəsizlik vizyonu formalaşdırıldığı təqdirdə Türk dünyası yalnız regional aktor deyil, eyni zamanda qlobal siyasətin mühüm güc mərkəzlərindən birinə çevrilə bilər.

Beləliklə, bu gün Türk dünyası üçün əsas məsələ yalnız iqtisadi əməkdaşlıq deyil, eyni zamanda ortaq strateji təhlükəsizlik perspektivinin formalaşdırılmasıdır. Bu perspektiv Türk dövlətlərinin gələcək rolunu müəyyən edəcək və Avrasiyanın geopolitik balanslarında yeni səhifə açacaqdır. Tarix boyu sivilizasiyalar arasında körpü olmuş bu coğrafiya doğru strateji addımlar atıldığı təqdirdə XXI əsrin ən mühüm geopolitik mərkəzlərindən birinə çevrilə bilər. Türk dünyasının qarşısında duran fürsət də, məsuliyyət də məhz budur.

Mehmet Gökhan Özçubukçu

Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) sədri,

Beynəlxalq Münasibətlər üzrə mütəxəssis (Türkiyə)

Xüsusi olaraq “Xalq Cəbhəsi” üçün