Avqustun 15-dən “Bakı Metropoliteni”ndə Yaşıl və Qırmızı xətlərin ayrılması layihəsinin icrasına başlanılacaq. “Bakı Metropoliteni” QSC-nin mətbuat xidmətinin rəhbəri Bəxtiyar Məmmədov jurnalistlərə açıqlaması zamanı deyib ki, layihənin icrası ilə əlaqədar metronun “İçərişəhər” – “Həzi Aslanov” istiqamətində qatarların hərəkəti əvvəlki qaydada davam etdiriləcək və “28 May” stansiyası normal iş rejimində fəaliyyət göstərəcək. Bununla yanaşı, metronun “28 May” – “Nizami” istiqamətində qatarların hərəkəti tam dayandırılacaq və layihə başa çatanadək həmin hissədə hərəkət yeni sxem üzrə təşkil ediləcək. Bu müddətdə “Dərnəgül” – “Nizami” istiqamətində qatarların hərəkəti təmin olunacaq. Layihənin təxminən 10–11 ay davam etməsi nəzərdə tutulur. Layihə başa çatdıqdan sonra Yaşıl və Qırmızı xətlər tam müstəqil fəaliyyət göstərəcək, sərnişinlər isə xətlər arasında keçid üçün “28 May” və “Cəfər Cabbarlı” stansiyalarından istifadə edəcəklər.

Metro – dünya təcrübəsi

Müasir şəhərlərin inkişaf səviyyəsini müəyyən edən əsas amillərdən biri onların ictimai nəqliyyat sistemidir. Xüsusilə metro həm sərnişin daşımalarının sürətini və təhlükəsizliyini təmin edən, həm də şəhərin iqtisadi inkişafına, ekoloji dayanıqlılığına və həyat keyfiyyətinin yüksəlməsinə təsir göstərən mühüm infrastruktur elementidir. Bu gün dünyanın yüzlərlə şəhərində metro sistemi fəaliyyət göstərir və onların hər biri şəhər iqtisadiyyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib.
Azərbaycanın da yeganə metro sistemi olan Bakı Metropoliteni son illərdə ciddi modernizasiya mərhələsinə qədəm qoyub. Yeni stansiyaların tikintisi, müasir qatarların alınması, rəqəmsal xidmətlərin tətbiqi və infrastrukturun yenilənməsi bu sahədə aparılan islahatların əsas istiqamətlərini təşkil edir. Bununla belə, dünya təcrübəsi göstərir ki, metro yalnız nəqliyyat vasitəsi deyil, həm də "ağıllı şəhər" konsepsiyasının mühüm komponentidir.
Hazırda dünyanın 60-dan çox ölkəsində 200-dən artıq şəhərdə metro fəaliyyət göstərir. Ən böyük metro şəbəkələri Çin, Yaponiya, Cənubi Koreya, Böyük Britaniya, Fransa, Almaniya, ABŞ və Rusiyada yerləşir.
Şanxay metrosu xətt uzunluğuna görə dünyanın ən böyük metro sistemlərindən biridir. Pekin, London, Moskva, Tokio, Seul və Nyu-York metroları isə həm sərnişin sayı, həm də şəbəkənin genişliyi baxımından dünya liderləri hesab olunur.
Son illərdə xüsusilə Asiya ölkələrində metro tikintisi sürətlənib. Çin demək olar ki, hər il yeni metro xətləri istifadəyə verir. Bunun əsas səbəbi şəhərləşmənin sürətlənməsi, avtomobil sıxlığının azaldılması və ekoloji problemlərin həllidir.
Bir çox inkişaf etmiş ölkələrdə metro yalnız dövlət büdcəsi hesabına deyil, dövlət-özəl tərəfdaşlığı, istiqraz emissiyası və müxtəlif investisiya mexanizmləri vasitəsilə maliyyələşdirilir.

Metro iqtisadiyyat üçün nə verir?

Metro tikintisi ilk baxışdan çox böyük maliyyə vəsaiti tələb edən layihə təsiri bağışlasa da, uzunmüddətli perspektivdə iqtisadiyyata böyük gəlir gətirir.
Metro - şəhərdə nəqliyyat sıxlığını azaldır, işçi qüvvəsinin mobilliyini artırır, yanacaq sərfiyyatını azaldır, havaya atılan zərərli tullantıları minimuma endirir, daşınmaz əmlak bazarının inkişafını sürətləndirir, biznes və xidmət sektorunun genişlənməsinə şərait yaradır.
Dünya Bankının və digər beynəlxalq maliyyə institutlarının qiymətləndirmələrinə görə, iri şəhərlərdə metro sisteminə qoyulan investisiyalar uzun müddətdə iqtisadi artımı dəstəkləyən ən səmərəli infrastruktur yatırımlarından hesab olunur.
Son illər metro sistemləri rəqəmsal transformasiyanın ən sürətlə inkişaf etdiyi sahələrdən birinə çevrilib. Bir çox ölkələrdə aşağıdakı innovasiyalar artıq adi hala çevrilib:
- süni intellekt vasitəsilə sərnişin axınının idarə olunması;
- sürücüsüz metro qatarları;
- mobil telefon və bank kartı ilə ödəniş;
- üz tanıma texnologiyası ilə giriş;
- real vaxt rejimində sıxlığın göstərilməsi;
- enerji sərfiyyatını azaldan "ağıllı" idarəetmə sistemləri;
- Wi-Fi və yüksək sürətli internet;
- rəqəmsal informasiya panelləri;
- əlillər üçün tam əlçatan infrastruktur.
Sinqapur, Seul, Kopenhagen, Dubay və Paris metrosu bu sahədə ən innovativ sistemlər sırasında göstərilir.
Metro tarifləri ölkədən ölkəyə ciddi fərqlənir. Bunun əsas səbəbi subsidiya siyasəti, gəlir səviyyəsi və tarif modelidir. Bəzi ölkələrdə vahid tarif tətbiq edilir, digərlərində isə ödəniş məsafədən, zonadan və ya səyahət müddətindən asılı olaraq dəyişir.
Məsələn, London metrosunda tarif zonalara görə hesablanır. Tokio və Seulda gediş haqqı məsafədən asılıdır. Sinqapurda inteqrasiya olunmuş tarif sistemi mövcuddur. Berlində metro, avtobus və tramvay vahid biletlə istifadə edilir. Bu yanaşma sərnişinlərin daha ədalətli tarif ödəməsinə imkan yaradır.

Bakı metrosu hansı mərhələdədir?

Bakı Metropoliteni 1967-ci ildə istifadəyə verilib və Cənubi Qafqazın ən qədim metro sistemidir. Son illərdə Bakı metrosunda mühüm yeniliklər həyata keçirilib. Yeni nəsil qatarlar alınır, stansiyalar yenidən qurulur, QR biletlə ödəniş sistemi tətbiq olunub,elektron xidmətlər genişləndirilib, təhlükəsizlik sistemləri müasirləşdirilib. Rəqəmsal ödəniş imkanlarının genişləndirilməsi sərnişinlər üçün rahatlığı artıran mühüm addımlardan biridir.
Bakı metrosunda hazırda vahid tarif sistemi tətbiq olunur və bir gediş haqqı 60 qəpikdir Rəsmi məlumatlara görə, bu tarif beynəlxalq müqayisədə hələ də bir çox ölkələrlə müqayisədə aşağı səviyyədə qalır.
Son illər Bakı metrosunda xidmət keyfiyyətində nəzərəçarpacaq irəliləyişlər əldə olunub. Müsbət tərəfləri yüksək təhlükəsizlik, stansiyaların təmizliyi, müasir qatarların istismarı, qatarların dəqiqliyi, nağdsız ödəniş imkanları, sərnişin məlumatlandırılmasının yaxşılaşdırılmasıdır.
Lakin dünya təcrübəsi ilə müqayisədə inkişaf etdirilməli istiqamətlər də mövcuddur.
Belə ki, yeni metro xətlərinin tikintisinin sürətləndirilməsi, pik saatlarda sıxlığın azaldılması, bütün stansiyalarda əlillər üçün tam əlçatanlığın təmin edilməsi, şəhərətrafı ərazilərin metro ilə əhatəsinin genişləndirilməsi, metro ilə digər ictimai nəqliyyat növlərinin daha səmərəli inteqrasiyası vacibdir.

Gələcəyin metrosu necə olacaq?

Dünya artıq "ağıllı metro" konsepsiyasına keçir. Yaxın illərdə metro sistemlərində sürücüsüz qatarların sayı artacaq, süni intellekt hərəkəti tam idarə edəcək, enerji istehlakı minimuma enəcək, yaşıl enerji mənbələrindən istifadə genişlənəcək, bütün xidmətlər mobil tətbiqlər üzərindən həyata keçiriləcək, sərnişin sıxlığı əvvəlcədən proqnozlaşdırılacaq.
Bir çox ölkələr metro stansiyalarını artıq təkcə nəqliyyat məkanı deyil, həm də ticarət, xidmət, logistika və sosial fəaliyyət mərkəzi kimi inkişaf etdirirlər.
Azərbaycanın şəhər əhalisinin artması, Bakıda avtomobil sıxlığının yüksəlməsi və paytaxtın genişlənməsi metro infrastrukturunun inkişafını strateji zərurətə çevirir. Dövlət proqramlarında metro şəbəkəsinin genişləndirilməsi, yeni stansiyaların layihələndirilməsi və qatar parkının yenilənməsi nəzərdə tutulur. Rəsmi açıqlamalara əsasən, yaxın illərdə yeni stansiyaların istifadəyə verilməsi və əlavə vaqonların alınması planlaşdırılır.
Gələcəkdə məsafəyə əsaslanan diferensial tariflərin tətbiqi də müzakirə olunan məsələlər sırasındadır. Belə model beynəlxalq təcrübədə geniş istifadə olunur və onun tətbiqi üçün texniki və iqtisadi təhlillər aparılır.
Bir sözlə, hazırda metro artıq sadəcə bir nəqliyyat vasitəsi deyil, şəhərin iqtisadi inkişafını, ekoloji dayanıqlığını və sosial rifahını formalaşdıran strateji infrastruktur elementidir. Dünya təcrübəsi göstərir ki, metroya yatırılan investisiyalar tıxacların azalmasına, məhsuldarlığın artmasına, ətraf mühitin qorunmasına və şəhər iqtisadiyyatının rəqabət qabiliyyətinin yüksəlməsinə xidmət edir.
Azərbaycan üçün də Bakı Metropoliteninin inkişafı yalnız paytaxtın nəqliyyat probleminin həlli deyil, həm də "ağıllı şəhər", yaşıl iqtisadiyyat və dayanıqlı urbanizasiya siyasətinin mühüm tərkib hissəsidir. Müasir texnologiyaların tətbiqi, yeni xətlərin tikintisi, rəqəmsal xidmətlərin genişləndirilməsi və sərnişin mərkəzli idarəetmə yanaşması Bakı metrosunun regionun ən müasir ictimai nəqliyyat sistemlərindən birinə çevrilməsi üçün real imkanlar yaradır.
Mahir Həmzəoğlu