Düz 112 il əvvəl, 1914-cü il avqustun 1-də Rusiya İmperiyası Birinci Dünya müharibəsinə qoşuldu; mənim fikrimcə, bu, onun öz süqutunu əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirən ölümcül bir səhv idi.
Məhz münaqişəyə qoşulma anından başlayaraq Rusiyanın 1917-ci ildə faktiki olaraq geri çəkilməsinə və 1918-ci ildə Brest-Litovsk müqaviləsi ilə bu qərarın rəsmiləşdirilməsinə qədər davam edən həmin üç ağır və qanlı müharibə ili Rusiya İmperiyası daxilindəki böhranları kəskin şəkildə sürətləndirən və onun çöküşünü tezləşdirən bir katalizator rolunu oynadı.
Bunu İntermariun İnstitutunun rəhbəri, ukraynalı politoloq Valentin Hayday yazıb.
“Məncə, Rusiya Birinci Dünya müharibəsinə girməkdən yayınmaq iqtidarında idi. Düzdür, onun Antanta dövlətləri qarşısında müqavilə öhdəlikləri var idi və ənənəvi olaraq özünü Balkanların slavyan xalqlarının - hər şeydən əvvəl Serbiyanın qoruyucusu kimi təqdim edirdi. Lakin beynəlxalq siyasət dövlətlərin öz maraqlarına əsaslanaraq ittifaqlarını dəyişdirməsinə dair çoxsaylı nümunələr təqdim edir. Üçlü Alyansa üzv olmasına baxmayaraq, əvvəlcə neytrallıq elan edən və daha sonra Antantaya qoşulmaq üçün tərəflərini dəyişən İtaliyaya nəzər salmaq kifayətdir. Beləliklə, hətta bu şəraitdə belə, Rusiyanın genişmiqyaslı Avropa müharibəsinə cəlb olunmamaq və ya ən azından münaqişədəki iştirakını daha tez dayandırmaq imkanları var idi” –o, qeyd edib.
Hayday deiyb ki, bununla belə, etiraf etmək lazımdır ki, hətta Birinci Dünya müharibəsi olmasaydı belə, Rusiya İmperiyası, çox güman ki, istənilən halda dərin bir böhrana məhkum idi. Həmin dövrə qədər ölkə daxilində bir sıra ciddi problemlər - ya heç həll olunmayan, ya da həddindən artıq yavaş həll edilən məsələlər - toplanmışdı. Bunlara həllini tapmamış aqrar məsələ, köklü siyasi transformasiyaya olan ehtiyac və kəskin milli məsələ daxil idi. Müharibə sadəcə olaraq, imperiyanı tədricən genişmiqyaslı siyasi böhrana doğru aparan prosesləri sürətləndirdi: “Bununla belə, müharibə şəraitində olan imperiya sülh şəraitindəki imperiyadan - hətta çoxsaylı həll olunmamış problemlər və gecikmiş məsələlərlə yüklənmiş olsa belə - qat-qat pis vəziyyətdədir.
"Rus çarı balıq tutmağa gedərkən Avropa gözləyə bilər." Bu, öz iradəsini başqalarına diktə etməyə qadir olan böyük bir dövlət kimi çıxış edən Rusiya İmperiyasının yanaşması idi. Lakin Birinci Dünya müharibəsi tezliklə nümayiş etdirdi ki, Rusiya həmin dövrün aparıcı Avropa dövlətləri ilə bərabər şərtlərlə rəqabət aparmağa hazır deyildi.
Bir əsrdən çox vaxt keçib, lakin tarix sanki təkrarlanır. Rusiya İmperiyası öhdəsindən gələ bilməyəcəyi bir müharibəyə başlamışdı. Rusiya Federasiyası da eyni səhvi etdi. On il əvvəl imperiya ambisiyaları, həddindən artıq özünəinam və özünün müstəsnalığına olan inam onu potensial olaraq ölümcül nəticələrə səbəb ola biləcək bir müharibəyə sürüklədi. Rusiya İmperiyası artıq yoxdur. Əminəm ki, eyni taleyi Rusiya Federasiyası da yaşayacaq”.
Cavid