Tazen Axtar : "Azərbaycan təbii tərəfdaşa çevrilir"

Asiya və Avropanın mərkəzində yerləşən Azərbaycan Respublikası, sosial strukturun və əsas infrastrukturun inkişafında başlıca mənbə rolunu oynayan neft və qaz ehtiyatları ilə tanınır; lakin təkcə regionları deyil, həm də qitələri birləşdirən bu yüksələn tranzit dövlətinin xüsusiyyətləri bununla məhdudlaşmır.
Bunu Pakistanın tanınmış ictimai-siyasi xadimi, jurnalist Tazen Axtar deyib.
O, qeyd edib ki, Azərbaycanın "Əsrin müqaviləsi" SSRİ-dən müstəqillik əldə edildikdən qısa müddət sonra ümummilli lider Heydər Əliyevin yorulmaz səyləri nəticəsində imzalanması ilə məşhurdur. Bu, Xəzər dənizindəki "Azəri-Çıraq-Günəşli" (AÇG) neft yataqlarının işlənilməsi məqsədilə Azərbaycanın dövlət neft şirkəti SOCAR ilə 7 ölkədən olan 11 iri beynəlxalq enerji şirkəti arasında bağlanmış, 7,4 milyard dollar dəyərindəki mühüm hasilatın pay bölgüsü sazişidir.
O, müasir Azərbaycan iqtisadiyyatının əsasını təşkil etdi və Xəzər enerji ehtiyatlarını Bakı-Tbilisi-Ceyhan kimi boru kəmərləri vasitəsilə Qərb bazarlarına birləşdirdi, həmçinin mühüm ixrac marşrutlarının inşasına təkan verdi.
Layihə Azərbaycanı dünyaya sabit, etibarlı və müstəqil iqtisadi tərəfdaş kimi tanıtdı və onun suverenliyini gücləndirdi: "Keçən əsrdə imzalanmış müqavilə əsasən neftlə bağlı olsa da, onun ikinci dərəcəli əhəmiyyətli məqamı əlaqəlilik və tranzit idi, belə ki, neft ixracı müxtəlif ölkələri birləşdirən boru kəmərləri vasitəsilə həyata keçirilirdi.
Bu gün tranzit və əlaqəlilik ixracyönümlü ölkələr üçün əsas prioritet təşkil edir – bəzi ölkələr regionlar və qitələr arasında tranzit imkanları yaradır və Azərbaycan da coğrafi baxımdan bu xüsusiyyətə malikdir. Azərbaycan bu sahədə də əsrin imkanlarını təqdim edir.
Azərbaycan Avropaya təbii qazı Xəzər dənizindəki qaz yataqlarını Avropa bazarları ilə birləşdirən 3500 kilometrlik boru kəməri şəbəkəsi – Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə nəql edir. Azərbaycan İtaliya, Yunanıstan, Bolqarıstan, Rumıniya, Macarıstan, Serbiya, Sloveniya, Xorvatiya, Şimali Makedoniya, Slovakiya, Avstriya və Almaniya kimi Avropa ölkələri də daxil olmaqla, ümumilikdə 16 ölkəyə qaz tədarük edir (Avstriya və Almaniya bu siyahıya 2026-cı ilin yanvarında əlavə olunub).
Azərbaycan Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (Orta Dəhliz) vasitəsilə Xəzər dənizini coğrafi maneədən Mərkəzi Asiyanı Avropa ilə birləşdirən fəal ticarət körpüsünə çevirir.
Əlaqələrin rəsmi "C6" geosiyasi və iqtisadi çərçivəsinə keçidi fonunda, Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ticarət və iqtisadi əməkdaşlığı 2025-ci ildə 1,8 milyard dollara çataraq illik müqayisədə 53% artım nümayiş etdirib".
T.Axtar deyib ki, Azərbaycan təbii tərəfdaşa çevrilir. O, Xəzər dənizi vasitəsilə Cənubi Qafqazın dəmir yolu və liman marşrutlarına, oradan isə Qara dəniz, Türkiyə və Avropa bazarlarına çıxış imkanı yaradır. Danışıqlar zamanı prezidentlər Transxəzər marşrutunun (və ya Orta Dəhlizin) birgə inkişafı, logistika infrastrukturunun daha səmərəli olması və daşınma prosedurlarının sadələşdirilməsi məsələlərini xüsusi vurğuladılar.
Horadiz–Ağbənd dəmir yolu layihəsini əhatə edən Zəngəzur Dəhlizi (və ya TRIPP təşəbbüsü) Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirərək, Türkiyə və Avropaya doğru illik 15 milyon ton ötürmə qabiliyyətinə malik yeni bir marşrut təqdim edir.
"Bir Kəmər, Bir Yol" Təşəbbüsü, Orta Dəhliz və Şimal-Cənub dəhlizləri beynəlxalq konfranslarda dünyanın müzakirə etdiyi əsas mövzulardır. Azərbaycan Asiya və Avropadakı əksər beynəlxalq dəhlizlərin əsas məqsədlərinə xidmət edən, həmçinin ticarət və turizmi təşviq edən yol və dəmir yolu şəbəkəsi vasitəsilə üçüncü qitə olan Afrikanı da əlaqələndirə biləcək əlverişli coğrafi mövqeyə malikdir: "İri infrastruktur investisiyaları və Transxəzər "Orta Dəhliz"dəki mərkəzi rolu sayəsində Azərbaycan Asiya ilə Avropanı birləşdirən mühüm strateji tranzit və logistika mərkəzi kimi çıxış edir.
Orta Dəhliz Çini və Orta Asiyanı Qazaxıstan, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropaya birləşdirir və yük daşıma müddətini 8-10 günə endirir. Geosiyasi gərginliklərdən təsirlənən şimal marşrutlarına alternativ olaraq, bu, böyük dəyər qazanıb.
Şimal-Cənub Rusiyanı İran və Cənubi Asiya vasitəsilə birləşdirir və Azərbaycan yollarını və dəmir yollarını mühüm multimodal ticarət əlaqələri kimi təqdim edir. Ölkə, Xəzər dənizində yerləşən Ələtdəki Bakı limanında yüksək tutumlu dəmir yolu bərələri və yük daşımalarını idarə etmək üçün təchiz olunmuş əsas infrastruktur aktivlərini təmin edir.
Bakı-Tbilisi-Qars (BTQ) dəmir yolu Xəzər regionundan birbaşa Avropaya fasiləsiz dəmir yolu əlaqəsini təmin edir. Ələt Azad İqtisadi Zonası (AFEZ) beynəlxalq ticarət və istehsalat şirkətlərini cəlb etmək məqsədilə xüsusi logistika, anbarlaşdırma və sənaye sahəsində güzəştlər təklif edir".
Onun sözlərinə görə, Heydər Əliyev Beynəlxalq Hava Limanındakı təkmilləşdirilmiş infrastruktur obyektləri soyuducu anbarlarda sürətli emalı və ümumi yüklərin paylanmasını dəstəkləyir. Regionlararası daşınma müddətini və xərcləri azaltmaq məqsədilə dəmir yolu, avtomobil, dəniz və hava nəqliyyatı şəbəkələrinin birləşdirilməsi multimodal inteqrasiya sayəsində strateji üstünlük yaradır. Azərbaycanın tranzit və əlaqələndirici infrastrukturu beynəlxalq ticarətin genişlənməsinə, həmçinin Avrasiya məkanında enerji məhsulları, kənd təsərrüfatı yükləri və sənaye komponentləri də daxil olmaqla, mal axınlarının istiqamətinin dəyişməsinə töhfə verir.
Pakistan və Azərbaycan sərhədyanı müqavilələr, Tranzit Ticarət Qaydaları və regional nəqliyyat dəhlizləri vasitəsilə ikitərəfli əlaqələrini və yük maşını ticarətini fəal şəkildə genişləndirirlər. Milli Logistika Korporasiyası (NLC) Pakistanı İran vasitəsilə Azərbaycanla birləşdirən Transports International Routiers (TIR) ​​sistemi çərçivəsində kommersiya yol nəqliyyatı əməliyyatlarını həyata keçirir. NLC yük maşınları Pakistandan Taftan üzərindən Bakıya qədər təxminən 3680 kilometrlik marşrutu qət etmək üçün təxminən 8 gün çəkir, tekstil məhsulları kimi ixracatları daşıyır və xammal və elektronika ilə geri qayıdır: "Federal Gəlirlər İdarəsi (FBR) Azərbaycan-Pakistan Tranzit Ticarət Qaydalarını təsdiqləyib, bu qaydalar ikitərəfli və tranzit yüklər daşıyan, Azərbaycanda qeydiyyatdan keçmiş kommersiya nəqliyyat vasitələrinə gömrük rüsumları və vergilər üçün maliyyə təminatı tələb olunmadan Kəraçi, Qasim və Qvadar kimi əsas limanlar vasitəsilə Pakistana daxil olmağa imkan verir.
Hər iki ölkə tranzit xərclərini azaltmaq və yükdaşımaları sürətləndirmək məqsədilə xüsusi yük qatarı marşrutlarının – xüsusilə "Pakistan-Azərbaycan Ekspresi" və "Pakistan-İran-Azərbaycan" dəmir yolu dəhlizinin – işə salınması istiqamətində tədbirlər görüb. İkitərəfli müzakirələrdə "Şimal-Cənub" Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizi (INSTC) ilə inteqrasiyaya və Cənubi Asiyanı Avropa ilə birləşdirmək üçün Azərbaycanın "Orta Dəhliz"dəki mövqeyindən səmərəli istifadə olunmasına xüsusi diqqət yetirilir.
Pakistanın Qvadar limanı Azərbaycan və Mərkəzi Asiyanı CPEC (Çin-Pakistan İqtisadi Dəhlizi) vasitəsilə əlaqələndirə bilər ki, bu da həmin regionlardan Çin, Yaxın Şərq və Afrika kimi beynəlxalq bazarlara mal daşınması üçün əlavə imkanlar yaradacaq. Eyni zamanda, Azərbaycanın tranzit şəbəkəsi Pakistanın öz məhsullarını Avrasiya ölkələrinə ixrac etməsi üçün açıqdır.
Nəhayət, Azərbaycan ərazisindən keçən və Şərqlə Qərbi, Şimalla Cənubu birləşdirən nəqliyyat əlaqələri etibarlı, kommersiya baxımından səmərəli və dayanıqlı ticarət dəhlizlərinin formalaşdırılmasına xidmət edir. Bu dəhlizlər Mərkəzi Asiya, Cənubi Asiya, Yaxın Şərq, Avrasiya və Qafqaz regionlarını Avropa bazarları ilə əlaqələndirir. Azərbaycan əsasən Asiya ilə Avropa arasında bir qapı rolunu oynayır. Təkmil və səmərəli avtomobil və dəmir yolu əlaqələri bütün region ölkələri üçün vəziyyəti kökündən dəyişdirən amil ola bilər".

Cavid