Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində münasibətlərin inkişafı son illərdə Azərbaycan xarici siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi diqqət çəkir. Bu istiqamət yalnız dövlətlərarası siyasi əlaqələri deyil, iqtisadi, investisiya, enerji, nəqliyyat, humanitar və mədəni əməkdaşlığı da əhatə edir. Sentyabrın 17-də Prezident İlham Əliyevin Bakıda Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin təhlükəsizlik üzrə rəhbər şəxslərini qəbul edərkən etdiyi çıxış Azərbaycanın Türk dünyası ilə münasibətlərə yanaşmasının müxtəlif istiqamətlərini bir daha gündəmə gətirib. Görüş TDT təhlükəsizlik şuraları katiblərinin 5-ci iclası çərçivəsində keçirilib. Çıxışın diqqət çəkən xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, burada Türk dünyası anlayışı yalnız tarixi və mədəni yaxınlıq kontekstində deyil, həm də müasir dövlətlərarası əməkdaşlıq, iqtisadi əlaqələr, nəqliyyat bağlantıları, enerji təhlükəsizliyi və beynəlxalq məsələlər çərçivəsində təqdim edilir.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında “Türk dünyası bizim ailəmizdir” ifadəsi Azərbaycanın TDT ölkələri ilə münasibətlərə verdiyi siyasi və mənəvi əhəmiyyəti ifadə edən əsas tezislərdən biri kimi səsləndirilib. Çıxışda Azərbaycanla TDT-yə üzv dövlətlər arasında çoxsaylı ikitərəfli əlaqələrə, qarşılıqlı səfərlərə və yüksək səviyyəli sənədlərə diqqət çəkilib. Azərbaycanın Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanla müxtəlif formatlarda müttəfiqlik və digər yüksək səviyyəli münasibətləri inkişaf etdirdiyi bildirilib. Bu münasibətlərin mühüm xüsusiyyəti ikitərəfli əməkdaşlıqla TDT çərçivəsində çoxtərəfli əməkdaşlığın paralel şəkildə inkişaf etdirilməsidir. Başqa sözlə, TDT daxilində əldə olunan nəticələr yalnız təşkilatın kollektiv mexanizmlərindən deyil, həm də üzv dövlətlər arasında ikitərəfli münasibətlərin səviyyəsindən asılıdır.

Azərbaycanın Türk dünyası ilə münasibətlərində Türkiyə xüsusi yer tutur. Prezident İlham Əliyev çıxışında Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərinin siyasi, tarixi, mədəni, iqtisadi, enerji, nəqliyyat və təhlükəsizlik komponentlərini sadalayıb. 2021-ci ildə imzalanan Şuşa Bəyannaməsi iki ölkə arasında müttəfiqlik münasibətlərinin hüquqi bazasını möhkəmləndirən əsas sənədlərdən biri kimi qeyd edilib. Prezidentin çıxışında sənədin münasibətlərin daha yüksək səviyyədə rəsmiləşdirilməsindəki rolu vurğulanıb. Bu münasibətlərin TDT üçün də əhəmiyyəti var. Azərbaycan və Türkiyə arasında enerji və nəqliyyat sahəsində həyata keçirilən layihələr Avropa ilə Asiya arasındakı əlaqələr baxımından daha geniş regional çərçivəyə malikdir. Beləliklə, ikitərəfli münasibətlərin inkişafı TDT-nin çoxtərəfli gündəliyinə də təsir edən amillərdən birinə çevrilir.

Qazaxıstanla münasibətlər də çıxışda geniş yer tutub. Prezident İlham Əliyev Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevlə müntəzəm siyasi dialoqu, iki ölkə arasında strateji və müttəfiqlik xarakterli münasibətləri qeyd edib. Qazaxıstan Təhlükəsizlik Şurası sədrinin müavini Aida Balayeva isə öz çıxışında iki ölkə arasında iqtisadi əlaqələrin, Trans-Xəzər infrastrukturunun və digər layihələrin inkişaf etdiyini bildirib. Xüsusilə Xəzər dənizinin dibi ilə optik-lif rabitəsinin yaradılmasını nəzərdə tutan layihə qeyd olunub. Bu layihə yalnız Azərbaycan və Qazaxıstan arasında rəqəmsal bağlantının gücləndirilməsi baxımından deyil, daha geniş coğrafiyada informasiya infrastrukturunun inkişafı baxımından da əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında layihənin açılışa yaxın olduğu bildirilib.

Azərbaycanın Türk dövlətləri ilə münasibətlərində Qarabağın bərpası da yeni əməkdaşlıq istiqamətlərindən biri kimi ortaya çıxıb. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Qazaxıstanın Qarabağın bərpasına göstərdiyi dəstəyi xüsusi qeyd edib. Kurmanqazı adına İncəsənət Mərkəzinin yaradılması və burada qarabağlı gənclərin təhsil alması bu əməkdaşlığın konkret nümunəsi kimi təqdim olunub. Bu layihənin əhəmiyyəti yalnız tikinti və təhsil imkanları ilə məhdudlaşmır. Qarabağda həyata keçirilən beynəlxalq layihələr Azərbaycanın bərpa və yenidənqurma prosesinin müxtəlif ölkələrlə əməkdaşlıq formatında aparıldığını göstərən nümunələr sırasında yer alır. Türk dövlətlərinin bu prosesdə iştirak etməsi isə Azərbaycanla həmin ölkələr arasında humanitar əlaqələrin dərinləşməsinə əlavə imkan yaradır.

Özbəkistan-Azərbaycan münasibətləri də çıxışın mühüm mövzularından olub. Prezident İlham Əliyev Özbəkistanla “əbədi dostluq haqqında müqavilə” imzalandığını qeyd edib və bunu ikitərəfli münasibətlərin yüksək səviyyəsini göstərən sənəd kimi təqdim edib. Özbəkistan nümayəndəsi də çıxışında iki ölkə prezidentləri arasında etimad üzərində qurulan dialoqun münasibətlərin inkişafına təsirini vurğulayıb. İki ölkə arasındakı münasibətlər siyasi əlaqələrlə yanaşı, iqtisadi, humanitar və mədəni sahələri də əhatə edir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Daşkənddə Nizami Gəncəvinin abidəsinin ucaldılmasını, Bakıda isə Əlişir Nəvai abidəsinin mövcudluğunu xalqlar arasında tarixi-mədəni bağların nümunəsi kimi qeyd edib. Bu nümunələr ortaq mədəni irsin müasir diplomatiyada da birləşdirici faktor kimi istifadə oluna biləcəyini göstərir.

Qırğızıstanla münasibətlər də son dövrdə yeni məzmun qazanıb. Prezident İlham Əliyev Qırğızıstana səfəri zamanı müşahidə etdiyi inkişaf proseslərini, xüsusilə İssık-Kul bölgəsində turizm və infrastruktur layihələrini qeyd edib. Həmçinin Azərbaycan və Qırğızıstan arasında müttəfiqlik haqqında müqavilənin imzalandığı bildirilib. Bu sənəd iki ölkə arasında münasibətlərin siyasi-hüquqi çərçivəsini daha da genişləndirən addımlardan biri kimi təqdim olunur.Qırğızıstanın TDT daxilində fəal iştirakı isə Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında əlaqələrin daha geniş coğrafiyada inkişafı baxımından əhəmiyyət daşıyır.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında TDT-nin əsas üstünlüklərindən biri kimi ümumi etnik köklər, mədəniyyətlərin və dillərin oxşarlığı göstərilib. Bu faktorlar təşkilat daxilində münasibətlərin yalnız dövlət maraqları üzərində qurulmadığını göstərən sosial və mədəni baza kimi təqdim olunur. TDT-nin digər beynəlxalq təşkilatlardan fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biri də məhz bu ortaq mədəni-tarixi çərçivədir. Lakin ortaq tarix öz-özlüyündə institusional əməkdaşlıq yaratmır. Bu tarixi yaxınlığın müasir dövrdə təhsil, mədəniyyət, media, turizm, elm, gənclər siyasəti və iqtisadi layihələr vasitəsilə davam etdirilməsi zəruridir.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında gənclər arasında əlaqələrin genişləndirilməsinə xüsusi diqqət yetirilməsi də bu baxımdan əhəmiyyətlidir. TDT ölkələrinin demoqrafik göstəricilərində gənc əhalinin əhəmiyyətli paya malik olması Prezident İlham Əliyevin çıxışında ayrıca qeyd edilib. Gənclər arasında əlaqələrin inkişafı uzunmüddətli perspektivdə dövlətlərarası münasibətlərin sosial bazasını genişləndirə bilər. Forumlar, konfranslar, tələbə mübadilələri, birgə elmi layihələr və mədəni tədbirlər bunun mümkün mexanizmləridir. Bu cür proqramlar gənclərin yalnız bir-birinin mədəniyyətini tanımasına deyil, həm də ortaq layihələr üzərində işləməsinə imkan verə bilər. TDT-nin gələcək inkişafında bu məsələ mühüm yer tutur, çünki təşkilatın uzunmüddətli institusional perspektivi yeni nəsillərin bu əməkdaşlıq formatına nə dərəcədə inteqrasiya olunmasından da asılıdır.

Azərbaycanın Türk dünyası ilə münasibətlərinin digər mühüm istiqaməti investisiya əməkdaşlığıdır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondlarının yaradıldığını və qarşılıqlı investisiyaların təşviqi prosesinin davam etdiyini bildirib. İnvestisiya fondları dövlətlərarası münasibətlərin iqtisadi əsaslarını gücləndirən mexanizmlərdən biri kimi çıxış edə bilər. Bu fondlar vasitəsilə enerji, nəqliyyat, kənd təsərrüfatı, sənaye, logistika, rəqəmsal texnologiyalar və digər sahələrdə birgə layihələrin maliyyələşdirilməsi üçün imkanlar yarana bilər. İqtisadi əməkdaşlığın dərinləşməsi isə TDT-nin yalnız siyasi dialoq platforması deyil, real iqtisadi əlaqələr sistemi kimi inkişaf etməsinə şərait yaradır.

Azərbaycanın yerləşdiyi coğrafiya TDT daxilində nəqliyyat və enerji əməkdaşlığında xüsusi imkanlar yaradır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycan Avropa ilə Asiyanın qovşağında yerləşən və Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə Türkiyə arasında əlaqələrin inkişafında mühüm rol oynayan ölkə kimi təqdim edilib. Xəzər dənizi burada mühüm bağlantı məkanıdır. Mərkəzi Asiya ölkələrindən gələn yüklərin və enerji resurslarının qərb istiqamətində daşınmasında Xəzər üzərindən marşrutlar əhəmiyyət daşıyır. Bu səbəbdən Azərbaycanın TDT daxilində nəqliyyat və enerji layihələrində rolu onun coğrafi mövqeyi ilə birbaşa əlaqəlidir.

TDT-nin beynəlxalq arenada rolunun artırılması Prezident İlham Əliyevin çıxışının əsas tezislərindən biri olub. Burada əsas məsələ təşkilatın beynəlxalq gündəlikdə daha fəal iştirak etməsi və üzv dövlətlərin potensialını əlaqələndirməsidir. Təşkilatın iqtisadi və coğrafi potensialı, enerji və nəqliyyat imkanları, ortaq mədəni irsi və siyasi əlaqələri onun beynəlxalq əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirən amillər kimi təqdim edilir. Lakin beynəlxalq nüfuz yalnız potensialla deyil, həmin potensialın institusional şəkildə reallaşdırılması ilə formalaşır. Buna görə TDT-nin qarşısında duran məsələlərdən biri üzv ölkələrin milli imkanlarını çoxtərəfli layihələrə və koordinasiya edilmiş fəaliyyət mexanizmlərinə çevirməkdir.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında TDT dövlət başçılarının ildə bir dəfə keçirilən Zirvə görüşlərinin kifayət etmədiyini düşündüklərini və Azərbaycanın təşəbbüsü ilə qeyri-rəsmi Zirvə görüşlərinin keçirilməsinə başlandığını bildirib. İlk belə görüşün Şuşada keçirildiyi, sonradan digər ölkələrdə də bu formatın davam etdirildiyi qeyd olunub. Bu formatın əsas xüsusiyyəti dövlət başçıları arasında daha sıx və operativ siyasi dialoq imkanlarının yaradılmasıdır. Təşkilatın institusional inkişafında liderlər səviyyəsində müntəzəm təmaslar mühüm rol oynaya bilər. Bu görüşlərdə uzunmüddətli planlar, regional proseslər və yeni əməkdaşlıq istiqamətləri müzakirə edilə bilər.

TDT daxilində siyasi və iqtisadi əlaqələrin genişlənməsi təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın da inkişaf etdirilməsini zəruri edir. Bakıda keçirilən təhlükəsizlik şuraları katiblərinin 5-ci iclası bu istiqamətdə ayrıca institusional mexanizmin formalaşdığını göstərir. Prezident İlham Əliyev təhlükəsizlik qurumları arasında operativ məlumat mübadiləsi, təcrübə mübadiləsi və mümkün təhdidlərin qarşısının alınması üçün koordinasiyanın vacibliyini qeyd edib. Belə mexanizmlər dövlətlər arasında etimadın dərinləşməsinə də xidmət edə bilər.

Çıxışın son hissəsində beynəlxalq hüququn üstünlüyü məsələsi geniş şəkildə müzakirə olunub. Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın keçmişdə beynəlxalq hüquq normalarının həyata keçirilməsi ilə bağlı qarşılaşdığı problemləri nümunə gətirib və BMT mexanizmlərinin effektivliyinin artırılmasının vacibliyini vurğulayıb. Bu məsələ TDT üçün daha geniş beynəlxalq kontekstdə əhəmiyyət daşıyır. Üzv ölkələrin beynəlxalq hüquqa və suverenlik prinsipinə verdiyi əhəmiyyət təşkilatın beynəlxalq mövqeyinin əsas komponentlərindən biri kimi çıxış edə bilər. Təşkilatın beynəlxalq siyasətdə daha fəal rol alması üçün yalnız iqtisadi və coğrafi potensial deyil, ümumi prinsipial yanaşmalar da mühümdür.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında TDT ölkələrinin ərazilərində sabitlik və təhlükəsizliyin mövcud olması təşkilatın inkişafı üçün üstünlük kimi təqdim edilib. Eyni zamanda ətraf regionlarda davam edən münaqişələrin və qeyri-sabitliyin təhlükəsizlik mühitinə təsir göstərə biləcəyi vurğulanıb. Bu baxımdan TDT ölkələri üçün regional sabitliyin qorunması yalnız milli məsələ deyil, həm də təşkilatın ümumi inkişaf gündəliyinin tərkib hissəsidir.

Enerji və nəqliyyat layihələrinin təhlükəsizliyi, investisiyaların qorunması və iqtisadi əlaqələrin davamlılığı siyasi sabitliklə sıx bağlıdır. Azərbaycanın TDT çərçivəsində rolu onun coğrafi mövqeyi, enerji imkanları, nəqliyyat infrastrukturu və üzv ölkələrlə yüksək səviyyəli ikitərəfli münasibətləri ilə əlaqələndirilir. Azərbaycan həm Türkiyə ilə, həm Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə sıx əlaqələr qurur. Xəzər üzərindən bağlantılar isə bu münasibətlərin coğrafi tamamlayıcısıdır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycanın təşkilatın beynəlxalq rolunun gücləndirilməsində fəal iştirak etmək niyyəti aydın şəkildə ifadə olunub. Bu siyasətin əsas istiqamətləri siyasi dialoq, nəqliyyat, enerji, investisiya, təhlükəsizlik və humanitar əməkdaşlığın paralel inkişaf etdirilməsi kimi görünür.

Prezident İlham Əliyevin TDT-yə üzv ölkələrin təhlükəsizlik üzrə rəhbər şəxsləri ilə görüşdəki çıxışı Azərbaycanın Türk dünyası ilə münasibətlərinə kompleks yanaşmanı nümayiş etdirir. Bu münasibətlər tarixi və mədəni yaxınlıqdan başlayaraq müasir siyasi və iqtisadi əməkdaşlığa qədər geniş bir spektri əhatə edir. Türkiyə ilə müttəfiqlik, Qazaxıstanla strateji və iqtisadi əlaqələr, Özbəkistanla yüksək səviyyəli siyasi dialoq və dostluq münasibətləri, Qırğızıstanla müttəfiqlik əlaqələrinin inkişafı bu mənzərənin müxtəlif istiqamətləridir. Eyni zamanda TDT-nin qarşısında daha geniş gündəlik dayanır. Təhlükəsizlik, enerji, nəqliyyat, rəqəmsal bağlantılar, investisiya, gənclər, mədəniyyət və beynəlxalq hüquq məsələləri bir-birindən ayrı deyil, qarşılıqlı əlaqəli sahələr kimi nəzərdən keçirilir. Bakıda keçirilən görüşün əsas nəticələrindən biri də bu istiqamətlərin təhlükəsizlik gündəliyi ilə birləşdirilməsinin vacibliyinin önə çıxarılmasıdır. TDT-nin gələcək inkişafı üçün əsas imkanlar artıq mövcuddur: geniş coğrafiya, mühüm nəqliyyat və enerji marşrutları, iqtisadi potensial, gənc əhali, ortaq mədəni irs və intensivləşən siyasi əlaqələr. Növbəti mərhələdə əsas məsələ bu imkanların davamlı, institusional və qarşılıqlı faydaya əsaslanan əməkdaşlıq mexanizmlərinə çevrilməsidir. Azərbaycanın yanaşmasında Türk dünyası yalnız keçmişin ortaq irsi deyil, həm də gələcəyin əməkdaşlıq məkanı kimi təqdim olunur. Prezident İlham Əliyevin çıxışında səsləndirilən tezislər bu əməkdaşlığın siyasi, iqtisadi, təhlükəsizlik və humanitar istiqamətlərinin bir-birini tamamlamasının vacibliyini göstərir. TDT-nin beynəlxalq sistemdə gələcək mövqeyi də böyük ölçüdə bu çoxşaxəli potensialın necə əlaqələndiriləcəyindən asılı olacaq.

Milli Məclisin deputatı

Şahin Seyidzadə