Pakistan və Ermənistan əlaqələri normallaşır. Pakistanın Baş nazirinin müavini və xarici işlər naziri İshaq Dar və Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan Çinin Tyanzin şəhərində keçirilən Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının sammiti çərçivəsində birgə kommünike imzaladılar.
Üç onillikdən çox müddət ərzində Pakistan Ermənistanı tanımayan azsaylı BMT üzvü dövlətlərdən biri idi. İslamabadın bu siyasəti Azərbaycanla mövcud güclü qardaşlıq əlaqələrinə və Qarabağ münaqişəsi zamanı Bakıya göstərilən dəstəyə əsaslanırdı.
Ermənistan və Azərbaycan arasında əldə edilmiş tarixi sülh sazişlərinin ardınca, əlaqələndirilən məsləhətləşmələr İslamabad və İrəvana münasibətləri normallaşdırmağa və rəsmi diplomatik kanalları açmağa imkan verdi.
Karen Qriqoryan 2026-cı ilin iyul ayında Pakistandakı səfir vəzifəsinə təyin edilib. Pakistan buna qarşılıq olaraq, 2026-cı il sentyabrın 11-də Şəfqət Əli Xanı Ermənistana ilk səfiri kimi təyin edib. Hər iki səfir eyni zamanda Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində də səfir qismində fəaliyyət göstərir. Şəfqət Əli Xan 2026-cı ilin sentyabrında İrəvanda etimadnaməsini Ermənistan Prezidenti Vaaqn Xaçaturyana təqdim edib. Görüş zamanı Prezident Xaçaturyan səfir Xanı salamlayıb və ona uğurlu fəaliyyət, eləcə də vəzifələrinin səmərəli şəkildə yerinə yetirilməsi ilə bağlı xoş arzularını çatdırıb.
Tərəflər ikitərəfli əlaqələrin, xüsusilə ticarət və investisiya, təhsil, mədəniyyət, insanlararası təmaslar və iqtisadi əməkdaşlığın digər sahələrində genişləndirilməsi üçün böyük potensialı vurğulayıbar.
Xanın İrəvandakı görüşləri Pakistan və Ermənistanın ikitərəfli münasibətləri inkişaf etdirmək əzmini bir daha təsdiqləyib və qarşılıqlı fayda kəsb edən geniş spektrli sahələrdə əməkdaşlıq üçün yeni istiqamətləri müəyyən etməyə imkan yaradıb.

Ermənistan və Hindistan arasında müdafiə sahəsində tərəfdaşlıq
Hindistan Ermənistanın ən böyük müdafiə təchizatçısına çevrilib; belə ki, 2020-ci ildən bəri iki ölkə arasındakı hərbi-texniki əməkdaşlığın həcmi 2 milyard dolları ötüb. Ermənistan Rusiya istehsalı olan hərbi texnikadan ənənəvi asılılıqdan imtina edərək, Hindistandan qabaqcıl yerli istehsal sistemləri əldə etməyə başlayıb. Bu tərəfdaşlıq təkcə Ermənistanın müdafiə imkanlarını gücləndirmir, həm də Hindistana Cənubi Qafqazda öz təsirini genişləndirməyə imkan verir; qeyd edək ki, həmin regionda Hindistan Azərbaycanı dəstəkləyən Türkiyə və Pakistan ittifaqlarının müqaviməti ilə üzləşir.
Ermənistan və Hindistan arasında diplomatik münasibətlər 1992-ci il avqustun 31-də qurulub. Ermənistanın hərbi komandanları, xarici işlər nazirləri və prezidentlərinin Hindistana yüksək səviyyəli səfərləri 1995-ci ildə başlayıb; ümumilikdə belə səfərlərin sayı 19-dur. Hindistan tərəfindən Müdafiə Qərargahının rəisi general Anil Çauhan 2026-cı ilin fevralında Ermənistana səfər edib.
Əlaqələrin qurulmasından bəri tərəflər arasında müdafiə, təhlükəsizlik və ticarət daxil olmaqla bütün sahələrdə dərin köklərə malik ikitərəfli əməkdaşlığı əks etdirən 16 saziş, 10 protokol və 26 anlaşma memorandumu imzalanıb, həmçinin 6 proqram həyata keçirilməkdədir.
Ekspertlər hesab edirlər ki, Hindistanın Ermənistandakı iştirakı müdafiədən kənara çıxır; bu, daha geniş regional strategiyanın bir hissəsidir. Ermənistanla münasibətləri dərinləşdirməklə Hindistan Avrasiya boyunca əsas oyunçu kimi mövqeyini gücləndirir və Hindistanı Ermənistan və İran vasitəsilə Avropa ilə birləşdirməyi hədəfləyən Beynəlxalq Şimal-Cənub Nəqliyyat Dəhlizinin əhəmiyyətini vurğulayır. Bundan əlavə, Hindistanın Ermənistanın qonşuları ilə əlaqə qurmağı hədəfləyən regional nəqliyyat təklifi olan "Sülh üçün Kəsişmə" təşəbbüsünə dəstəyi regional inkişaf üçün faydalı olardı və potensial olaraq Hindistana yeni biznes və ticarət imkanları təklif edə bilər.

Azərbaycan-Hindistan münasibətləri
Azərbaycanın "Sindur" əməliyyatı zamanı Pakistana dəstək verən və Hindistanın təhlükəsizliklə bağlı mövqeyinə qarşı çıxan rəsmi bəyanatlarından sonra münasibətlərdə gərginlik yarandı. Həmçinin, çoxtərəfli əməkdaşlıq məsələləri, o cümlədən Azərbaycanın Hindistanı onun Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına (ŞƏT) üzvlük müraciətinə mane olmaqda ittiham etməsi səbəbindən gərginlik müşahidə olundu.
Ticarət və regional təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı bərpa etmək, eləcə də xarici işlər nazirlikləri səviyyəsində məsləhətləşmələri müntəzəm xarakterə çevirmək məqsədilə Bakıda yüksək səviyyəli danışıqlar (Hindistanın Qərb üzrə katibi Sibi Corc və Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovun rəhbərliyi ilə) yenidən başladı.
İkitərəfli ticarət: Ticarət əlaqələri güclü olaraq qalır; bu, əsasən Azərbaycanın Hindistana xam neft ixracı, eləcə də Hindistanın əczaçılıq məhsulları, düyü və maşın avadanlıqları ixracı sayəsində təmin edilir.
Hindistanın "ONGC Videsh Ltd" (OVL) şirkəti Azərbaycanın iri "Azəri-Çıraq-Günəşli" (AÇG) neft yataqlarında və Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) boru kəmərində azlıq payına malikdir.

Geosiyasi amillər
Ermənistan amili: Əsas strateji çətinliklərdən biri Hindistanın Ermənistanla genişlənən müdafiə tərəfdaşlığıdır (radar və taktiki sistemlərin təchizatı); davam edən Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi səbəbindən Bakı bu məsələyə tənqidi yanaşır.
"Üç Qardaş" İttifaqı: Azərbaycan Pakistan və Türkiyə ilə dərin strateji müttəfiqlik əlaqələrini qoruyub saxlayır; bu isə çox vaxt Hindistanın regional maraqları ilə ziddiyyət təşkil edir.
Turizm və insanlararası əlaqələr: Bakını Dehli və Mumbay ilə birləşdirən birbaşa uçuşların dəstəyi sayəsində Hindistan, Azərbaycanın bilavasitə qonşuları istisna olmaqla, ölkəyə gələn turistlərin əsas mənbələrindən birinə çevrilib.

Ermənistan Konstitusiyasında Qarabağ
Preambulada qeyd olunur ki, 1990-cı il tarixli Müstəqillik Bəyannaməsində Ermənistan SSR Ali Soveti və Dağlıq Qarabağ Milli Şurasının Ermənistan ilə Dağlıq Qarabağın birləşdirilməsinə ("Miatsum") dair 1 dekabr 1989-cu il tarixli birgə qərarına açıq şəkildə istinad edilir.
Bakı hesab edir ki, Müstəqillik Bəyannaməsi vasitəsilə yaranan bu dolayı əlaqə Azərbaycan torpaqlarına qarşı irəli sürülmüş real ərazi iddiası deməkdir. Prezident İlham Əliyev həmin istinadın aradan qaldırılmasını rəsmi sülh sazişinin imzalanması üçün ciddi ilkin şərt kimi irəli sürüb.
Baş nazir Nikol Paşinyan Azərbaycanla davamlı sülh sazişinə yol açmaq məqsədilə həmin tarixi istinadları aradan qaldıracaq və ya dəyişdirəcək yeni konstitusiya layihəsinin hazırlanması üçün Konstitusiya İslahatları Şurasına tapşırıq verib, lakin bu məsələ hələ də həllini tapmayıb.
Naxçıvana çıxış
Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu (TRIPP) Azərbaycanın əsas hissəsini Ermənistanın cənubundakı Zəngəzur vilayəti vasitəsilə onun eksklavı olan Naxçıvanla birləşdirmək məqsədilə ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə irəli sürülmüş tranzit layihəsidir. Layihə həyata keçiriləcəyi təqdirdə, Azərbaycanı birbaşa Naxçıvanla və oradan da Türkiyə ilə birləşdirən, Ermənistan ərazisindən keçən təxminən 32-43 kilometrlik avtomobil və dəmir yolu dəhlizi yaradılacaq.
ABŞ və Ermənistan rəsmiləri vurğulayıblar ki, Ermənistan öz ərazi suverenliyini, sərhəd təhlükəsizliyini və gömrük nəzarətini tam şəkildə qoruyub saxlayacaq, gündəlik tranzit logistikası üçün isə potensial olaraq üçüncü tərəf operatorlarından istifadə edə bilər. Daha genişmiqyaslı “Orta Dəhliz”in bir hissəsi olan bu marşrut Gürcüstandan keçən ənənəvi yolları kənarda qoyaraq, Xəzər dənizindən Türkiyə və Avropaya daha sürətli ticarət əlaqəsi təmin edir.
Qonşu İran və Rusiya buna kəskin şəkildə qarşı çıxır və ya böyük şübhə ilə yanaşır; belə ki, bu layihə regional tranzit üzrə mövcud inhisarları dəyişdirir və ABŞ-ın dəstəklədiyi bir dəhlizi həssas sərhədlərin bilavasitə yaxınlığında formalaşdırır.

ŞƏT-ə üzvlük
Azərbaycan hazırda Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatında (ŞƏT) tərəfdaş (əvvəllər dialoq üzrə tərəfdaş) statusuna malikdir, lakin onun tamhüquqlu üzvlük müraciəti hələ də bloklanmış vəziyyətdə qalır. Hindistan Azərbaycanın tamhüquqlu üzvlük müraciətinin qəbul edilməsinə dəfələrlə mane olub.
Bu əngəllənmə əsasən Azərbaycanın Pakistanla sıx strateji, hərbi və siyasi müttəfiqliyi, eləcə də Bakının İslamabadı açıq şəkildə dəstəkləməsi ilə bağlı yaranan geosiyasi gərginliklə izah olunur.
Pakistan buna cavab olaraq Ermənistanın blok daxilində "dialoq tərəfdaşı" statusundan "tamhüquqlu üzv" statusuna yüksəlmək istiqamətindəki addımlarına və ya ayrıca namizədliyinə qarşı çıxmaqla reaksiya verib; lakin Pakistan Prezidentinin qeyd etdiyi kimi, əlaqələrin qurulduğu və sıx əməkdaşlığa can atıldığı bir şəraitdə Pakistan buna nə qədər müddət ərzində qarşı çıxa bilər?
Mərkəzi Asiya + Hindistan və Azərbaycan
Mərkəzi Asiya Hindistanla əməkdaşlığı inkişaf etdirməkdə maraqlıdır. Baş nazir Modi bu ay ŞƏT Zirvə görüşünə qatılmaq üçün Qırğızıstana səfər edib. Modi 27 yanvar 2022-ci ildə Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan və Özbəkistan liderlərinin qatıldığı virtual şəkildə keçirilən Hindistan Mərkəzi Asiya Zirvə Görüşünün təşəbbüskarı olub. Növbəti görüş gələn il Hindistanda keçiriləcək.
Tərəflər terrorizmə qarşı mübarizə, kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi və regional sabitlik, xüsusən də Əfqanıstanla bağlı məsələlərdə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT) və Hindistan-Mərkəzi Asiya Dialoqu kimi platformalar vasitəsilə sıx əməkdaşlıq edirlər.
Mərkəzi Asiya ölkələri ayrı-ayrılıqda malik olduqları potensialı tam şəkildə reallaşdırmaq məqsədilə Azərbaycanı öz ortaq inkişaf gündəliyinə və birgə layihələrə daxil ediblər. Bu proses Azərbaycanı Hindistanla əlaqələri gücləndirməyə yönəldir.
Hər bir ölkə istənilən dövlətlə əlaqələr qurmaqda sərbəstdir, lakin bu kontekstdə Azərbaycanın Pakistan və Hindistanla münasibətləri tərs mütənasib xarakter daşıyacaq. İndi Azərbaycan diplomatiyası üçün əsas sınaq Pakistanla səmimi münasibətləri qoruyub saxlamaqla yanaşı, Hindistanı da bu əməkdaşlıq dairəsinə necə cəlb edəcəyini müəyyənləşdirməkdən ibarətdir.
Tazeen Akhtar (Pakistan)