Son illərdə qlobal enerji geosiyasəti yalnız iqtisadi məsələ olmaqdan çıxaraq beynəlxalq təhlükəsizlik, diplomatiya və regional güc balanslarının mərkəzində yer alan strateji sahəyə çevrilmişdir. Xüsusilə Rusiya–Ukrayna müharibəsi ilə birlikdə Avropanın enerji təhlükəsizliyi sahəsində yaşadığı qırılma, qitənin uzun illər böyük ölçüdə asılı olduğu Rusiya enerji mənbələrinə alternativ axtarışlarını sürətləndirib. Bu prosesdə Avropa İttifaqı ölkələri enerji təchizat zəncirlərini şaxələndirmək və daha etibarlı tərəfdaşlarla uzunmüddətli enerji əməkdaşlıqları qurmaq istiqamətində mühüm addımlar atmağa başlayıb. Belə bir dövrdə Cənubi Qafqazın enerji istehsalçısı və təchizatçısı kimi önə çıxan Azərbaycan və bu enerji axınının əsas tranzit ölkəsi mövqeyində olan Türkiyə qlobal enerji tənliyində getdikcə daha strateji mövqeyə yerləşib.

Enerji təhlükəsizliyi anlayışı dövlətlərin iqtisadi dayanıqlılığı və ictimai rifahı baxımından kritik amil kimi qiymətləndirilir. Xüsusilə enerji resurslarının müəyyən coğrafiyalarda cəmləşməsi və bu resursların qlobal bazarlara çatdırılması üçün zəruri olan infrastruktur şəbəkələrinin məhdud olması enerji daşınmasını eyni zamanda geosiyasi məsələyə çevirir. Bu baxımdan enerji dəhlizləri, boru kəmərləri və logistika keçid məntəqələri yalnız iqtisadi deyil, həm də strateji əhəmiyyət daşıyan elementlər kimi qiymətləndirilir. Məhz bu nöqtədə Türkiyə və Azərbaycanın birlikdə formalaşdırdığı enerji dəhlizi həm Avropanın enerji təhlükəsizliyinə töhfə verən, həm də Avrasiya geosiyasətində yeni tarazlıqların yaranmasına zəmin yaradan mühüm xətt kimi diqqət çəkir.

Digər tərəfdən, Yaxın Şərqdə son dövrlərdə baş verən hadisələr qlobal enerji bazarlarının kövrəkliyini bir daha nümayiş etdirmişdir. İran, ABŞ və İsrail arasında getdikcə artan gərginlik bölgədə enerji istehsalı və daşınması baxımından yeni risklərin yaranmasına səbəb olur. Fars körfəzi və Hörmüz boğazı kimi dünya enerji ticarətinin kritik keçid nöqtələrində baş verə biləcək mümkün böhran ssenariləri enerji qiymətlərində dalğalanmalara və qlobal enerji bazarlarında qeyri-müəyyənliyə səbəb ola biləcək potensiala malikdir. Bu səbəbdən enerji istehlakçısı olan dövlətlər Yaxın Şərqdəki risklərdən daha az təsirlənə biləcək alternativ enerji mənbələrinə və marşrutlara yönəlmək meyli göstərirlər.

***

Məhz bu məqamda Cənubi Qafqaz və Xəzər hövzəsi qlobal enerji təhlükəsizliyi baxımından strateji alternativ kimi ön plana çıxır. Azərbaycanın malik olduğu zəngin təbii qaz ehtiyatları və bu resursların Avropa bazarlarına çatdırılmasını təmin edən Cənub Qaz Dəhlizi Avropanın enerji şaxələndirmə strategiyasının ən mühüm elementlərindən birinə çevrilmişdir. Azərbaycan qazının Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya daşınması həm enerji təchizatı təhlükəsizliyini gücləndirir, həm də Rusiya və Yaxın Şərq mərkəzli enerji asılılığını azaldan alternativ təqdim edir.

Türkiyə isə coğrafi mövqeyi sayəsində Asiya, Avropa və Yaxın Şərq arasında enerji körpüsü funksiyasını yerinə yetirir. Enerji resurslarına sahib ölkələrlə enerji istehlakçısı regionlar arasında təbii keçid nöqtəsi olan Türkiyə son illərdə həyata keçirdiyi enerji layihələri sayəsində yalnız tranzit ölkə deyil, eyni zamanda regional enerji mərkəzi olmaq hədəfi istiqamətində irəliləyir. Azərbaycanla həyata keçirilən enerji əməkdaşlıqları Türkiyənin bu strateji hədəfini gücləndirən ən mühüm amillərdən biri kimi qiymətləndirilir.

Bu çərçivədə Türkiyə və Azərbaycan arasındakı enerji tərəfdaşlığı yalnız iki ölkə arasında iqtisadi əlaqələri inkişaf etdirən əməkdaşlıq deyil, eyni zamanda Avrasiya enerji geosiyasətində yeni tarazlıq yaradan strateji ittifaq xarakteri daşıyır. Enerji dəhlizləri, boru kəmərləri və ticarət şəbəkələri vasitəsilə formalaşan bu yeni tarazlıq Avropanın enerji təhlükəsizliyi baxımından mühüm imkanlar yaradır, eyni zamanda regional güc balanslarının yenidən formalaşmasına da töhfə verir.

Yaxın Şərqdəki gərginlik və qlobal enerji bazarlarına təsiri

Yaxın Şərq uzun illərdir dünya enerji bazarlarının ən kritik istehsal mərkəzlərindən biri hesab olunur. Dünya neft ehtiyatlarının mühüm hissəsinə sahib olan bu region eyni zamanda qlobal enerji ticarətinin böyük bir hissəsinin keçdiyi strateji dəniz yollarını da özündə birləşdirir. Fars körfəzi və Hörmüz boğazı kimi kritik nöqtələr qlobal neft və təbii qaz daşımaları baxımından həyati əhəmiyyətə malikdir. Buna görə də regionda baş verən hər hansı siyasi və hərbi gərginlik birbaşa qlobal enerji bazarlarına təsir göstərir.

Son dövrdə İran ilə ABŞ və İsrail arasında artan gərginlik enerji bazarlarında yeni qeyri-müəyyənlik dalğası yaradıb. Xüsusilə İranın regional siyasəti və Qərblə yaşadığı nüvə proqramı mübahisələri Yaxın Şərqdə yeni təhlükəsizlik böhranının yaranma ehtimalını artırır. Bu vəziyyət enerji bazarlarında təchizat təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqları yenidən gündəmə gətirib.

Enerji bazarları siyasi risklərə son dərəcə həssas struktura malikdir. Xüsusilə neft və təbii qaz istehsal mərkəzlərində baş verən siyasi böhranlar istehsal və nəql proseslərinə birbaşa təsir göstərə bilir. Yaxın Şərqdə baş verə biləcək hər hansı münaqişə ssenarisi enerji qiymətlərində sürətli artıma və qlobal iqtisadiyyatda ciddi dalğalanmalara səbəb ola biləcək potensiala malikdir.

Bu səbəbdən enerji idxalçısı ölkələr enerji təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilə təchizat mənbələrini şaxələndirməyə böyük əhəmiyyət verirlər. Avropa İttifaqı ölkələri də son illərdə enerji siyasətlərini bu istiqamətdə yenidən formalaşdırmağa başlayıb. Rusiyadan enerji asılılığının azaldılması və Yaxın Şərqdəki risklərə qarşı alternativ enerji marşrutlarının inkişaf etdirilməsi Avropanın enerji strategiyasının əsas elementləri arasında yer alır.

Bu prosesdə Xəzər hövzəsi və Cənubi Qafqaz regionu Avropa üçün getdikcə daha mühüm enerji mənbəyinə çevrilir. Azərbaycanın malik olduğu təbii qaz ehtiyatları və bu qazın Avropa bazarlarına çatdırılmasını təmin edən enerji dəhlizləri qlobal enerji geosiyasətində yeni alternativ kimi qiymətləndirilir.

Avropanın enerji təhlükəsizliyində Azərbaycanın yüksələn rolu

Avropa İttifaqı ölkələri son illərdə enerji təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilə enerji təchizat mənbələrini şaxələndirmə strategiyasını sürətləndirmişdir. Rusiya–Ukrayna müharibəsindən sonra Rusiya qazından asılılığın ciddi risk yaratdığının başa düşülməsi Avropanın enerji siyasətlərində mühüm dönüş yaratmışdır. Bu prosesdə Azərbaycan Avropa üçün etibarlı və sabit enerji təchizatçısı kimi ön plana çıxıb.

Azərbaycanın malik olduğu zəngin təbii qaz ehtiyatları və bu resursların beynəlxalq bazarlara çatdırılmasını təmin edən infrastruktur layihələri ölkənin qlobal enerji bazarlarındakı mövqeyini gücləndirmişdir. Xüsusilə Xəzər dənizində yerləşən Şahdəniz yatağı Azərbaycanın təbii qaz istehsalının əsasını təşkil edir. Bu yataqdan çıxarılan qaz Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Avropa bazarlarına çatdırılır.

Azərbaycanın Avropaya təbii qaz ixracı son illərdə əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır. Bir çox Avropa ölkəsi enerji təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilə Azərbaycanla uzunmüddətli enerji müqavilələri imzalamışdır. Bu vəziyyət Azərbaycanın enerji bazarlarında etibarlı tərəfdaş kimi qəbul edilməsinə səbəb olmuşdur.

Azərbaycanın enerji siyasəti yalnız iqtisadi gəlir əldə etməyə deyil, eyni zamanda beynəlxalq enerji bazarlarında strateji aktora çevrilməyə yönəlmişdir. Bu istiqamətdə ölkə enerji istehsal potensialını artırmaq və yeni enerji yataqlarını inkişaf etdirmək üçün müxtəlif layihələr həyata keçirir.

Bu inkişaflar Azərbaycanın qlobal enerji geosiyasətində getdikcə daha mühüm mövqeyə yüksəlməsinə töhfə verir.

Türkiyənin enerji dəhlizi və tranzit mərkəz rolu

Türkiyə coğrafi mövqeyi sayəsində enerji resurslarına sahib regionlarla enerji istehlakçısı ölkələr arasında təbii körpü funksiyasını yerinə yetirir. Asiya, Avropa və Yaxın Şərqin kəsişmə nöqtəsində yerləşən Türkiyə enerji daşınması baxımından strateji tranzit ölkə mövqeyinə malikdir.

Son illərdə Türkiyənin enerji infrastrukturuna etdiyi yatırımlar ölkənin regional enerji mərkəzi olmaq hədəfini gücləndirmişdir. Təbii qaz boru kəmərləri, LNG terminalları və enerji anbarları kimi layihələr Türkiyənin enerji sisteminin daha güclü olmasına şərait yaratmışdır.

Azərbaycanla həyata keçirilən enerji layihələri Türkiyənin bu strateji rolunu daha da möhkəmləndirmişdir. Cənub Qaz Dəhlizi çərçivəsində reallaşdırılan enerji layihələri Azərbaycan qazının Türkiyə üzərindən Avropaya çatdırılmasını təmin edir.

Türkiyənin enerji tranzit mərkəzi kimi yüksəlməsi yalnız iqtisadi deyil, həm də geosiyasi baxımdan mühüm nəticələr doğurur. Enerji axınlarının nəzarətində mühüm mövqeyə sahib olmaq Türkiyənin beynəlxalq münasibətlərdə strateji əhəmiyyətini artırır.

Bu səbəbdən Türkiyə enerji siyasətində yalnız tranzit ölkə rolu ilə kifayətlənməyərək regional enerji ticarət mərkəzi olmaq istiqamətində yeni layihələr həyata keçirir.

Orta Dəhliz və Avrasiya enerji geosiyasəti

Orta Dəhliz Çin ilə Avropa arasında uzanan ticarət və nəqliyyat şəbəkələrinin mərkəzində yerləşən strateji marşrut kimi diqqət çəkir. Bu dəhliz Orta Asiya, Xəzər dənizi, Cənubi Qafqaz və Türkiyə vasitəsilə Avropaya uzanan alternativ ticarət və enerji xətti yaradır.

Son illərdə qlobal ticarət yollarında baş verən dəyişikliklər Orta Dəhlizin strateji əhəmiyyətini daha da artırmışdır. Xüsusilə Rusiya üzərindən keçən şimal dəhlizinin siyasi risklər səbəbindən zəifləməsi Orta Dəhlizin daha çox önəm qazanmasına səbəb olmuşdur.

Enerji daşınması baxımından da Orta Dəhliz mühüm imkanlar təqdim edir. Xəzər hövzəsindəki enerji resurslarının Avropa bazarlarına çatdırılmasında bu dəhliz kritik rol oynayır.

Türkiyə və Azərbaycan Orta Dəhlizin ən mühüm iki aktoru kimi önə çıxır. Bu iki ölkə arasındakı strateji əməkdaşlıq Avrasiya enerji və ticarət şəbəkələrinin inkişafında müəyyənedici rol oynayır.

Bu baxımdan Orta Dəhliz yalnız iqtisadi layihə deyil, eyni zamanda Avrasiya geosiyasətini formalaşdıran mühüm strateji təşəbbüs kimi qiymətləndirilir.

Nəticə və qiymətləndirmə

Qlobal enerji geosiyasəti son illərdə baş verən siyasi böhranlar, müharibələr və iqtisadi transformasiyalar səbəbindən mühüm dəyişiklik mərhələsindən keçir. Enerji resurslarının istehsal olunduğu regionlarda baş verən siyasi qeyri-sabitlik enerji idxalçısı ölkələri daha etibarlı və davamlı təchizat mənbələri axtarmağa sövq etmişdir. Bu vəziyyət enerji bazarlarında yeni əməkdaşlıqların və strateji tərəfdaşlıqların yaranmasına zəmin hazırlamışdır.

Yaxın Şərqdə baş verən son hadisələr enerji bazarlarının nə qədər həssas və kövrək struktura malik olduğunu bir daha göstərmişdir. İran ilə ABŞ və İsrail arasında artan gərginlik qlobal enerji bazarlarında yeni risklərin yaranmasına səbəb olur. Belə bir mühitdə enerji təhlükəsizliyi yalnız iqtisadi məsələ deyil, eyni zamanda milli təhlükəsizlik məsələsi kimi də qiymətləndirilir.

Bu kontekstdə Azərbaycanın Avropa üçün etibarlı enerji təchizatçısı kimi yüksəlməsi qlobal enerji balanslarında mühüm dəyişiklik kimi qiymətləndirilə bilər. Xəzər hövzəsində yerləşən təbii qaz ehtiyatları və Cənub Qaz Dəhlizi kimi strateji layihələr vasitəsilə Azərbaycan Avropanın enerji təhlükəsizliyinə mühüm töhfələr verir.

Türkiyə isə bu enerji axınının mərkəzində yerləşən strateji tranzit ölkə kimi qlobal enerji geosiyasətində getdikcə daha mühüm rol oynayır. Türkiyənin enerji infrastrukturuna yatırımları və Azərbaycanla inkişaf etdirdiyi enerji əməkdaşlığı ölkənin regional enerji mərkəzi olmaq hədəfini gücləndirir.

Xüsusilə Orta Dəhlizin inkişafı Türkiyə və Azərbaycanın enerji və ticarət sahəsində strateji əhəmiyyətini daha da artırır. Bu dəhliz yalnız enerji daşınması baxımından deyil, eyni zamanda Avrasiya ticarət şəbəkələrinin yenidən formalaşması baxımından da böyük potensiala malikdir.

Nəticə etibarilə Türkiyə və Azərbaycan arasında enerji sahəsində formalaşan strateji əməkdaşlıq yalnız iki ölkə arasında iqtisadi əlaqələri gücləndirən tərəfdaşlıq deyil, həm də qlobal enerji geosiyasətində yeni tarazlıq yaradan mühüm ittifaq kimi qiymətləndirilə bilər. Avropanın enerji təhlükəsizliyi baxımından getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanan bu əməkdaşlıq yaxın gələcəkdə Avrasiya geosiyasətinin əsas müəyyənedici amillərindən biri olaraq qalmağa davam edəcəkdir.

Mehmet Gökhan Özçubukçu

Beynəlxalq münasibətlər üzrə mütəxəssis,

Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) sədri (Türkiyə)

Xüsusui olarqa “Xalq Cəbhəsi” üçün