1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkologiya Qurultayı təkcə türkologiya sahəsində təşkil olunmuş beynəlxalq elmi toplantı olmaqdan daha artıq məna daşıyırdı. O, Türk dünyasının ortaq tarix, dil və mədəniyyət şüurunu institusional zəminə daşımağı hədəfləyən tarixi dönüş nöqtəsi idi. Sovet İttifaqı sərhədləri daxilində yaşayan türk xalqları ilə yanaşı, Türkiyədən və Avropadan çoxsaylı alimləri bir araya gətirən bu qurultay türk dillərinin elmi metodlarla araşdırılması, ortaq əlifba məsələsi, təhsil islahatları və mədəni əməkdaşlıq kimi bir çox mövzunu gündəmə gətirmişdi. Aradan keçən yüz il ərzində dünya siyasətində baş verən köklü dəyişikliklər, ikiqütblü sistemin sona çatması, türk respublikalarının müstəqillik qazanması və qlobal güc balansının yenidən formalaşması 1926-cı ildə qoyulan bu intellektual təməllərin bu gün fərqli məna qazanmasına səbəb olmuşdur.
Bu gün Birinci Türkologiya Qurultayının yüz illiyinin Bakıda genişmiqyaslı tədbirlərlə qeyd edilməsi yalnız tarixi yubileyin qeyd olunması kimi qiymətləndirilməməlidir. Əksinə, bu təşkilat Türk dünyasının son illərdə sürət qazanan institusionallaşma prosesinin, ortaq kimlik axtarışının və strateji əməkdaşlıq baxışının simvolik təzahürüdür. Xüsusilə Türk Dövlətləri Təşkilatının institusional potensialını artırdığı, Orta Dəhlizin beynəlxalq ticarətdə getdikcə daha çox əhəmiyyət qazandığı, ortaq əlifba işlərinin konkret mərhələyə çatdığı və mədəni diplomatiya fəaliyyətlərinin intensivləşdiyi bir dövrdə keçirilən bu tədbir keçmişlə gələcək arasında möhkəm körpü qurur.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin qurultayın qərarlarının türk xalqlarının mədəni və mənəvi dirçəlişinə işıq saldığını vurğulaması ilə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın ortaq tarix, ortaq mədəniyyət və ‘‘Türk Əsri’’ baxışına etdiyi vurğu birlikdə qiymətləndirildikdə görünür ki, hər iki lider eyni tarixi irsi fərqli, lakin bir-birini tamamlayan perspektivlərdən şərh edirlər. İlham Əliyev daha çox tarixi yaddaşın qorunmasına və mədəni həmrəyliyə diqqət yetirərkən, Rəcəb Tayyib Ərdoğan bu tarixi irsi gələcəyin siyasi, iqtisadi və institusional əməkdaşlıqlarının əsas dayaqlarından biri kimi dəyərləndirir.
Əslində yüz il əvvəl keçirilən qurultay ilə bu gün formalaşdırılmağa çalışılan Türk dünyası baxışı arasında diqqətəlayiq davamlılıq mövcuddur. Həmin dövrdə ortaq əlifba, ortaq terminologiya və ortaq elm dili müzakirə olunurdusa, bu gün ortaq təhsil siyasətləri, rəqəmsal transformasiya, nəqliyyat dəhlizləri, enerji təhlükəsizliyi, müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlıq və iqtisadi inteqrasiya müzakirə edilir. Mövzular dəyişmiş kimi görünsə də, əsas məqsəd eynidir: “türk xalqları arasında davamlı əməkdaşlıq zəmini yaratmaq”.
Beynəlxalq sistemin getdikcə çoxqütblü quruluşa çevrildiyi, regional təşkilatların əhəmiyyət qazandığı və mədəni diplomatiyanın xarici siyasətin ayrılmaz hissəsinə çevrildiyi müasir dövrdə Türkologiya Qurultayının yüz illiyi təkcə keçmişi xatırladan simvolik tədbir deyil, eyni zamanda Türk dünyasının gələcəyinə dair strateji istiqamətin də bəyanı xarakteri daşıyır.

Tarixi yaddaşdan strateji kimliyə: Türkologiya qurultayının müasir dövrdəki mənası

Birinci Türkologiya Qurultayının ən mühüm irsi müxtəlif coğrafiyalarda yaşayan türk toplumlarını ortaq elmi platformada bir araya gətirməsi olmuşdur. Həmin dövrün siyasi şəraiti nəzərə alındıqda bu təşəbbüs təkcə akademik deyil, eyni zamanda mədəni inteqrasiya baxımından da son dərəcə uzaqgörən addım idi. Dil, tarix və mədəniyyət müstəvisində yaradılan ortaq əməkdaşlıq platforması türk xalqlarının bir-birini yenidən kəşf etməsinə imkan yaratmış və ortaq mənsubiyyət şüurunun möhkəmlənməsinə töhfə vermişdir.
Aradan keçən yüz il ərzində Türk dünyası mühüm dönüş nöqtələri yaşamışdır. Sovet İttifaqının dağılması ilə müstəqillik qazanan türk respublikaları öz milli dövlət quruluşlarını formalaşdırarkən eyni zamanda ortaq tarix və mədəniyyət əsasında yeni regional əməkdaşlıq modelləri inkişaf etdirməyə başlamışlar. Bu prosesdə Türk Şurasının yaradılması və sonradan Türk Dövlətləri Təşkilatına çevrilməsi yüz il əvvəl ortaya qoyulan intellektual irsin institusional qarşılığı kimi qiymətləndirilə bilər.
Bakıda keçirilən yüzillik tədbirləri də məhz bu tarixi davamlılığı vurğulayır. Çünki artıq türkologiya yalnız universitetlərin və ya alimlərin fəaliyyət sahəsi olmaqdan çıxmış, dövlət siyasətinin mühüm komponentlərindən birinə çevrilmişdir. Ortaq əlifba işləri, tələbə mübadilə proqramları, ortaq tarix dərslikləri, mədəniyyət paytaxtları təşəbbüsü və elmi-tədqiqat şəbəkələrinin yaradılması bu dönüşümün konkret nümunələridir.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin müraciətində qurultayın mədəni və mənəvi dirçəlişə verdiyi töhfənin xüsusi vurğulanması təsadüfi deyildir. Mədəni yaddaşın qorunması bu gün dövlətlərin yumşaq güc potensialını artıran ən mühüm amillərdən biri hesab olunur. Mədəniyyət, tarix və ortaq dəyərlər təkcə keçmişi xatırlatmır, eyni zamanda gələcəyə yönəlik siyasi və iqtisadi tərəfdaşlıqların ictimai legitimliyini də gücləndirir.
Buna görə də Türkologiya Qurultayının yüz illiyi keçmişə nostalji baxışdan daha çox ortaq strateji kimliyin yenidən müəyyənləşdirildiyi dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilməlidir.

Türk dünyasının yeni strateji üfüqü: Mədəni diplomatiya, iqtisadi inteqrasiya və geosiyasi əməkdaşlıq

Son illərdə Türk dünyasında baş verən proseslərə nəzər saldıqda mədəni həmrəyliyin getdikcə iqtisadi və geosiyasi əməkdaşlıqlara çevrildiyi müşahidə olunur. Xüsusilə Orta Dəhlizin qlobal ticarətdə oynadığı rol, Xəzər keçidli nəqliyyat layihələri, enerji xətləri və rəqəmsal bağlantılılıq istiqamətində həyata keçirilən işlər türk dövlətləri arasındakı münasibətləri yeni mərhələyə yüksəldir.
Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın müraciətində ön plana çıxan “Türk Əsri” baxışı da bu çərçivədə qiymətləndirilməlidir. Bu yanaşma yalnız Türkiyənin milli hədəflərini deyil, Türk dünyasının ortaq potensialını hərəkətə gətirməyi qarşıya məqsəd qoyan daha geniş perspektivi ifadə edir. Ortaq tarix və mədəniyyətin iqtisadi inkişaf, texnologiya, təhsil və diplomatiya sahələrində konkret əməkdaşlıqlara çevrilməsi bu baxışın əsasını təşkil edir.
Bakıda keçirilən Türk Dünyası Həftəsi də bu transformasiyanın simvollarından biridir. Çünki tədbirin proqramı yalnız tarixi anım mərasimlərindən ibarət deyildir. Elmi konfranslar, akademik forumlar, mədəni tədbirlər və gənc tədqiqatçıları bir araya gətirən təşkilatlar gələcəyin insan resurslarını ortaq baxış ətrafında birləşdirməyi hədəfləyir.
Bununla yanaşı, ortaq əlifba işləri də yalnız texniki dil islahatı kimi qiymətləndirilməməlidir. Ortaq əlifba ünsiyyətin asanlaşmasını, akademik istehsalın artmasını, rəqəmsal məzmunun ortaqlaşmasını və mədəni qarşılıqlı təsirin güclənməsini təmin edəcək strateji addımdır. Eyni şəkildə nəqliyyat dəhlizləri də yalnız iqtisadi layihələr deyil, həm də siyasi etimadın və regional həmrəyliyin göstəriciləridir.
Beynəlxalq sistemdə böyük güclər arasında rəqabətin artdığı müasir dövrdə regional təşkilatların əhəmiyyəti gündən-günə yüksəlir. Avropa İttifaqı, ASEAN və ya Körfəz Əməkdaşlıq Şurası kimi nümunələr araşdırıldıqda ortaq tarix və ortaq kimlik amillərinin institusional əməkdaşlıqları dəstəklədiyi görünür. Türk Dövlətləri Təşkilatı da eyni qaydada mədəni yaxınlığı strateji tərəfdaşlığa çevirməyə çalışan model formalaşdırır.
Bu baxımdan Bakıda keçirilən yüzillik tədbirləri yalnız akademik təşkilat kimi oxuna bilməz. Əksinə, bu tədbir Türk dünyasının beynəlxalq sistemdə daha görünən, daha koordinasiyalı və daha təsirli aktor olmaq iradəsinin mədəni müstəvidə yenidən təsdiqlənməsi anlamına gəlir. Tarixi yaddaş ilə geosiyasi baxış arasındakı əlaqə gücləndikcə Türk dünyasının regional və qlobal təsirinin də artacağı gözlənilir.

Nəticə və qiymətləndirmə

Birinci Türkologiya Qurultayının yüz illiyində Bakıda keçirilən Türk Dünyası Həftəsi keçmişə göstərilən ehtiramın fövqündə gələcəyə yönəlmiş strateji baxışın bəyanı kimi qiymətləndirilməlidir. Yüz il əvvəl alimlərin ortaya qoyduğu ortaq dil, ortaq mədəniyyət və ortaq bilik istehsalı hədəfi bu gün Türk Dövlətləri Təşkilatının institusionallaşması, ortaq əlifba işləri, nəqliyyat dəhlizləri, enerji layihələri və mədəni diplomatiya fəaliyyətləri ilə yeni ölçü qazanmışdır.
İlham Əliyevin tarixi yaddaşa və mədəni dirçəlişə etdiyi vurğu ilə Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Türk Əsri baxışı birlikdə təhlil edildikdə görünür ki, Türk dünyası yalnız keçmişə söykənən romantik birlik anlayışı formalaşdırmır, əksinə, ortaq tarixi irsi iqtisadi, siyasi və geostrateji əməkdaşlıqlara çevirməyə çalışan uzunmüddətli perspektiv qəbul edir.
Qarşıdakı dövrdə Türk dünyasının uğuru yalnız ortaq mədəni dəyərləri qoruya bilməsindən deyil, bu dəyərləri elm, texnologiya, təhsil, iqtisadiyyat və diplomatiya sahələrində konkret layihələrə çevirə bilməsindən asılı olacaqdır. Birinci Türkologiya Qurultayının yüz illiyi bu baxımdan yeni başlanğıcı təmsil edir. Keçmişin ortaq yaddaşı ilə gələcəyin ortaq strategiyasının qovuşduğu bu tarixi dönüş nöqtəsi Türk dünyasının beynəlxalq sistemdə daha təsirli, daha inteqrasiya olunmuş və daha görünən aktor olmaq yolunda mühüm istinad nöqtəsi kimi qiymətləndirilməlidir.

Mehmet Gökhan Özçubukçu
Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) sədri –
Beynəlxalq Münasibətlər üzrə mütəxəssis
Xüsusi olaraq “Xalq Cəbhəsi” üçün