İnkişaf, maliyyə və texnologiya sahələrində çoxtərəfli əməkdaşlığı müzakirə etmək məqsədilə
Yeni Dehlidə keçirilən BRICS samiti Braziliya, Rusiya, Hindistan, Çin və Cənubi Afrika Respublikasının nümayəndələrini bir araya gətirdi. Sammit Hindistanda keçirilsə də, burada müzakirə olunan təşəbbüslər Qərbin dominantlıq etdiyi təsisatlardan kənarda fəaliyyət göstərən alternativ əməkdaşlıq çərçivələrinin yaradılması istiqamətində bütün BRICS üzvlərinin birgə səylərini əks etdirir.
BRICS təxminən 3,5 milyard insanı və qlobal ÜDM-in təxminən 25 faizini təşkil edir. Blok müxtəlif inkişaf mərhələləri, coğrafi yerləşmələri və strateji maraqları olan müxtəlif iqtisadiyyatları təmsil edir. Bununla belə, daxili gərginliklərə və rəqabət aparan prioritetlərə baxmayaraq, BRICS üzvləri texnologiya, maliyyə və inkişaf təşəbbüsləri üzrə konkret əməkdaşlığa sadiqlik nümayiş etdirdilər.
Bu sammitin əhəmiyyəti tək bir irəliləyişdə deyil, kollektiv istiqamətdədir: inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlar inkişaf etmiş Qərb ölkələri tərəfindən qurulmuş və dominantlıq edilən təsisatlara qəsdən alternativlər qururlar. Bu təşəbbüslərin uğurlu olub, olmaması bütün üzvlərin davamlı siyasi öhdəliyindən və prioritetlər və tətbiqlə bağlı əsl fikir ayrılıqlarını həll etmək qabiliyyətindən asılıdır.

Texnoloji əməkdaşlıq və texnologiyalara çıxış imkanları

BRICS üzvləri qabaqcıl texnologiyalara çıxışın demokratikləşdirilməsinə yönəlmiş təşəbbüslər elan etdilər. Təklif olunan açıqkodlu süni intellekt zonası, üzv ölkələr arasında geniş dil modellərinin (LLM) hazırlanması və tətbiqi sahəsində əməkdaşlığı dəstəkləməyi hədəfləyir. Bu təşəbbüs, qabaqcıl süni intellekt imkanlarının əsasən Amerika və Çin korporasiyalarının əlində cəmləşməsi və inkişaf etməkdə olan ölkələrin bu texnologiyalara çıxış üçün kommersiya platformalarından asılı olması ilə bağlı haqlı narahatlıqlara bir cavabdır.
Rəqəmsal infrastruktur təklifləri, ağıllı istehsalat təşəbbüsləri və mühəndis hazırlığı proqramları, hazır həllərin idxal edilməsi əvəzinə, blok daxilində texnoloji potensialın yaradılması istiqamətində atılan addımları təmsil edir.
İnkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlar üçün yerli potensialın gücləndirilməsi, xarici təcrübədən daimi asılılıqla müqayisədə üstünlüklər təklif edir. Çinin Qwen və DeepSeek kimi açıq kodlu modellərin inkişaf etməkdə olan ölkələrə yayılması təşəbbüsü də məhz bu çərçivəyə uyğun gəlir.
Bununla belə, həmin texnoloji təşəbbüslərin praktiki səmərəliliyi hələ də qeyri-müəyyən olaraq qalır. Uğur qazanmaq üçün təkcə siyasi iradə deyil, həm də əhəmiyyətli kapital qoyuluşu, texniki təcrübə və müxtəlif inkişaf səviyyələrinə malik ölkələr arasında koordinasiya tələb olunur. İcra prosesindəki çətinliklər əsla qiymətləndirilmədən kənarda qalmamalıdır.
Bundan əlavə, texnologiya transferi təşəbbüsləri, qəbul edən ölkələrin ötürülən texnologiyadan səmərəli istifadə etmək üçün absorbsiya qabiliyyətinə və institusional çərçivələrə malik olduqları zaman ən yaxşı nəticə verir.

Maliyyə alternativləri və valyuta əməkdaşlığı

BRICS üzvləri, Dünya Bankı və BVF çərçivələri xaricində inkişaf maliyyələşdirməsi təmin etmək üçün 2014-cü ildə yaradılmış Yeni İnkişaf Bankının genişləndirilməsini vurğuladılar. Bu, mövcud inkişaf maliyyələşdirmə institutlarındakı real məhdudiyyətləri aradan qaldırır. Ticarətdə yerli valyuta ilə hesablaşma təklifləri dollarla ifadə olunan əməliyyatlardan asılılığı azaldır və inkişaf etməkdə olan ölkələri Amerika pul siyasəti qərarlarının və potensial sanksiyaların təsirindən qoruyur.
Bu maliyyə təşəbbüsləri Qərbin dominantlıq etdiyi qurumların bəzən inkişaf etməkdə olan ölkələrin inkişaf ehtiyaclarından üstün tutduğunun qəbul edilməsini əks etdirir. BVF tarixən müəyyən iqtisadi ideologiyaları əks etdirən siyasət şərtlərini tələb edib. Dünya Bankının idarəetmə strukturları inkişaf etmiş ölkələri həddindən artıq təmsil edir. Alternativ inkişaf maliyyə institutları siyasət seçimlərində daha çox muxtariyyət təmin edir.
Bununla belə, Qərb təsisatlarına alternativ olaraq inkişaf etməkdə olan ölkələr tərəfindən yaradılan qurumlar ciddi məhdudiyyətlərlə üzləşir. Yeni İnkişaf Bankı böyüməkdə olmasına baxmayaraq, Dünya Bankı və BVF ilə müqayisədə xeyli kiçik miqyasda fəaliyyət göstərir. Yerli valyutalarla hesablaşmaların genişləndirilməsi isə həmin valyutalara inam və etibarlı ödəniş sistemləri tələb edir. Yaxın gələcəkdə bu təsisatlar Qərb maliyyələşdirməsini əvəz etməkdən daha çox, onu tamamlayacaqlar. Həqiqətən səmərəli alternativlərin yaradılması davamlı səy və texniki inkişaf tələb edir; bu prosesin mürəkkəbliyi əsla sadələşdirilməməlidir.

Geosiyasi mürəkkəblik və daxili gərginliklər

BRICS üzvləri müxtəlif geosiyasi maraqlar və strateji narahatlıqlarla çıxış edirlər. Rusiya Qərbin sanksiyaları ilə üzləşir və alternativ iqtisadi tərəfdaşlıqlar axtarır. Çin texnoloji liderlik və regional təsir imkanlarını gücləndirməyə çalışır. Hindistan regional təhlükəsizlik məsələlərini idarə etməklə yanaşı, bütün əsas güc mərkəzləri ilə münasibətlərdə tarazlıq yaradır. Braziliya və Cənubi Afrika özünəməxsus milli maraqları güdürlər. BRICS üzvü olmasa da, Pakistan regional sabitliyə və inkişaf sahəsində əməkdaşlıq imkanlarına təsir edən prosesləri izləyir.
Sammit, mövcud gərginliklərə baxmayaraq, birgə təşəbbüslərin elan edilməsi bacarığını nümayiş etdirdi.
Bununla belə, blok kövrək olaraq qalır və üzvlərin ikitərəfli mübahisələr üzərində kollektiv maraqlara üstünlük vermək istəyindən asılıdır. Genişlənmə ilə bağlı müzakirələr - yəni potensial olaraq yeni üzvlərin qəbulu — BRICS-i kollektiv şəkildə gücləndirə bilər, lakin eyni zamanda əlavə mürəkkəbliklər və idarə olunması tələb olunan ziddiyyətli maraqlar yarada bilər.
BRICS-in Qərbin hökmranlığına qarşı vahid bir blok təşkil etdiyi barədə fikir, onun daxili həmrəylik səviyyəsini həddindən artıq şişirdir. Daha dəqiq desək, BRICS üzvləri milli manevr imkanlarını qoruyub saxlamaqla yanaşı, həm də işlək alternativlər yaratmaq üçün kifayət qədər əməkdaşlığa nail olmağa çalışırlar.
Bu, realist çoxtərəflilikdir, lakin onu ideoloji birlik və ya hərtərəfli uzlaşma ilə səhv salmaq olmaz.

Qlobal nizam və inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün nəticələr

BRICS-in təşəbbüsləri real bir tendensiyanı əks etdirir: kapital və potensial toplayan inkişaf etməkdə olan ölkələr artıq beynəlxalq təsisatlarda passiv rol tutmaqla kifayətlənmirlər. Bu, alternativlər yaratmaq üçün daha az imkan və resursa malik olduqları əvvəlki onilliklərlə müqayisədə əhəmiyyətli bir dəyişikliyi ifadə edir.
Formalaşmaqda olan qlobal nizamın çoxqütblü olması və Qərb təsisatlarının hökmranlığı əvəzinə, çoxsaylı inkişaf və əməkdaşlıq mərkəzlərini ehtiva etməsi ehtimal olunur.
Bu plüralizm müəyyən üstünlüklər təklif edir: inkişaf etməkdə olan ölkələr yeni imkanlar əldə edir və öz prioritetlərinə uyğun inkişaf yollarını seçə bilirlər. Eyni zamanda, bu, risklər də yaradır; belə ki, beynəlxalq koordinasiyanın zəifləməsi kollektiv fəaliyyət tələb edən qlobal çağırışların həllini çətinləşdirə bilər.
Xüsusilə Pakistan üçün BRICS çərçivəsindəki proseslər diqqətəlayiqdir. Pakistan bu təşkilatın üzvü olmasa da, BRICS-in texnologiya, maliyyə və regional əməkdaşlıq sahəsindəki təşəbbüsləri ölkənin inkişaf mühitinə və strateji seçimlərinə təsir göstərir. Pakistan daha geniş beynəlxalq əlaqələrini qoruyub saxlamaqla yanaşı, BRICS təşəbbüsləri ilə - xüsusilə texnologiya sahəsində əməkdaşlıq və alternativ maliyyə mexanizmləri üzrə - seçmə əsasda əməkdaşlıq etməkdən faydalana bilər.
Pakistanın maraqları BRICS üzvlərinin maraqlarından fərqlənir. Pakistanın inkişafı sabit regional münasibətlərdən, müxtəlif bazarlara çıxışdan və çoxsaylı mənbələrdən texnologiya transferindən asılıdır. Yalnız BRICS-ə yönəlmək imkanları lazımsız yerə məhdudlaşdırardı. Eyni zamanda, Pakistan hər hansı bir gücün hökmranlığının qarşısının alınmasından və alternativ çərçivələr vasitəsilə əməkdaşlıq imkanlarından yararlanır.
BRICS samiti, inkişaf etməkdə olan ölkələrin əməkdaşlıq və inkişaf üçün alternativ çərçivələr yaratmaq səylərində mühüm bir mərhələni təşkil edir. Texnologiya, maliyyə və infrastruktur sahələrində elan edilən təşəbbüslər Qərb institutlarının hökmranlığını azaltmaq istiqamətində davamlı əzmi nümayiş etdirir. Uğur təmin olunmayıb; bu, davamlı siyasi iradə və səmərəli icra tələb edir.

Qlobal sistem keçid mərhələsində qalmaqdadır. Qərb təsisatları əhəmiyyətli təsirə və resurslara malik olmağa davam edir. BRICS-in təklif etdiyi alternativlərin müqayisə edilə bilən miqyas və səmərəliliyə çatması üçün illərlə inkişaf tələb olunur. Ən ehtimal olunan nəticə çoxsaylı institusional çərçivələrin birgə mövcudluğu və müxtəlif ölkə və sektorların öz xüsusi ehtiyacları və üstünlükləri əsasında fərqli sistemlərdən istifadə etməsidir.

Pakistan da daxil olmaqla, inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlar üçün bu çoxqütblü institusional mənzərə imkanlar və çətinliklər təklif edir. Əsas məsələ strateji muxtariyyətin qorunmasıdır: milli maraqları qoruyarkən və hər hansı bir tərəfdaşdan və ya quruma həddindən artıq asılılıqdan qaçınarkən birdən çox çərçivə və əməkdaşlıq mexanizmləri ilə əlaqə saxlamaq. Pakistanın bu keçidi necə idarə etməsi onun inkişaf trayektoriyasına və strateji mövqeyinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərəcək.

Qaiser Navab
Davamlı İnkişaf üçün Kəmər və Yol Təşəbbüsünün - BRISD-nin sədri, beynəlxalq münasibətlər üzrə analitik (Pakistan)
Xüsusi olaraq "Xalq Cəbhəsi" i üçün