Avrasiya coğrafiyasında iqtisadi və siyasi tarazlıqların yenidən formalaşdığı müasir dövrdə beynəlxalq nəqliyyat marşrutları dövlətlərin geosiyasi mövqeyinə, iqtisadi rəqabət qabiliyyətinə və regional əməkdaşlıq potensialına birbaşa təsir göstərən amillər sırasında yer alır. Qlobal ticarətin şaxələndirilməsi, təchizat zəncirlərinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və müxtəlif coğrafiyalar arasında fasiləsiz əlaqələrin qurulması zərurəti Şərqlə Qərb arasındakı alternativ nəqliyyat marşrutlarının əhəmiyyətini artırır. Bu baxımdan Trans-Xəzər-Şərq-Qərb Orta Dəhlizi Asiya ilə Avropa arasındakı ticarət və logistika əlaqələrinin inkişafında ön plana çıxan strateji marşrutlardan biri kimi diqqət çəkir.
Çindən başlayaraq Mərkəzi Asiya, Xəzər dənizi, Cənubi Qafqaz və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanan bu marşrut dəmir yolu, avtomobil yolu və dəniz nəqliyyatını birləşdirən multimodal nəqliyyat şəbəkəsi xarakteri daşıyır. Orta Dəhlizin əhəmiyyəti yalnız məsafə və daşınma müddəti baxımından yaratdığı üstünlüklərlə məhdudlaşmır. Eyni zamanda Avrasiya ölkələrinin beynəlxalq ticarət şəbəkələrinə çıxış imkanlarını şaxələndirməsi, iqtisadi əlaqələrini dərinləşdirməsi və regional bağlantılarını gücləndirməsi baxımından da mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan Azərbaycan Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşməsi, inkişaf edən liman və dəmir yolu infrastrukturu, eləcə də regional əməkdaşlıq təşəbbüsləri ilə marşrutun əsas aktorlarından biri kimi önə çıxır.

Azərbaycanın geosiyasi mövqeyi və Orta Dəhlizin logistika infrastrukturu

Azərbaycanın Orta Dəhlizdəki strateji əhəmiyyətini müəyyən edən əsas amil Xəzər dənizi ilə Cənubi Qafqaz arasında əlaqəni təmin etməsidir. Qazaxıstan və Türkmənistan vasitəsilə Xəzər dənizinə çatdırılan yüklərin Azərbaycan limanlarına ötürülməsi, buradan isə Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropa bazarlarına daşınması ölkəni Şərq-Qərb ticarət zəncirinin mühüm keçid məntəqəsinə çevirir. Bu mövqe Azərbaycana yalnız tranzit daşımalarından gəlir əldə etmək imkanı yaratmır. Eyni zamanda logistika xidmətləri, anbar təsərrüfatı, gömrük əməliyyatları, sənaye investisiyaları və beynəlxalq ticarət sahələrində yeni iqtisadi imkanlar formalaşdırır.
Bu strateji mövqenin iqtisadi dəyərə çevrilməsində Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı və Ələt Azad İqtisadi Zonası mühüm yer tutur. Ələt qəsəbəsində yerləşən Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı dəniz nəqliyyatını dəmir yolu və avtomobil yolları şəbəkəsi ilə birləşdirərək Orta Dəhlizin fəaliyyətində mərkəzi rol oynayır. Limanın illik yük aşırma qabiliyyətinin 15 milyon tona, konteyner tutumunun isə 150 min TEU-ya çatması Azərbaycanın artan tranzit tələbatını qarşılamaq məqsədilə həyata keçirdiyi infrastruktur investisiyalarını nümayiş etdirir. Limanın gələcək inkişafı və tutumunun artırılması istiqamətində nəzərdə tutulan layihələr Azərbaycanın regional logistika mərkəzi kimi mövqeyini daha da gücləndirməyi hədəfləyir.
Dəmir yolu bağlantıları da bu sistemin tamamlayıcı elementlərini təşkil edir. Bakı-Tbilisi-Qars (BTQ) dəmir yolu Azərbaycanın Gürcüstan üzərindən Türkiyəyə birləşməsini təmin etməklə Xəzərin qərb sahilindən Avropaya uzanan daşımalar zəncirinin mühüm həlqələrindən birini təşkil edir. 2024-cü ildə Gürcüstan ərazisində həyata keçirilən modernləşdirmə işləri nəticəsində xəttin illik yükdaşıma qabiliyyəti 1 milyon tondan 5 milyon tona çatdırılıb. 2026-cı ildə xəttin tam gücü ilə istismara verilməsi onun Orta Dəhlizdəki rolunu daha da gücləndirib. Bu inkişaf marşrutun artan ticarət tələbatını qarşılamaq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, liman, dəmir yolu və avtomobil yolu infrastrukturunun paralel şəkildə inkişaf etdirilməsi dəhlizin həm fiziki tutumunu, həm də əməliyyat səmərəliliyini artırır.
Azərbaycanın nəqliyyat sahəsində əldə etdiyi irəliləyiş statistik göstəricilərdə də öz əksini tapır. Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarına əsasən, 2025-ci ildə Şərq-Qərb Nəqliyyat Dəhlizi üzrə daşınan yüklərin ümumi həcmi 16,9 milyon ton təşkil edib. Bu göstərici dəhliz vasitəsilə daşınan ümumi yük həcmini əhatə edir və yalnız tranzit yüklərdən ibarət deyil. 2026-cı ilin ilk doqquz ayında isə Azərbaycandan keçən ümumi tranzit yükdaşımalarının həcmi 12 milyon tonu ötüb. Azərbaycan Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin məlumatına görə, bu göstərici ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 14,5 faiz artıb. Xüsusilə Şərq-Qərb marşrutu üzrə tranzit daşımalarında 20,2 faizlik artım qeydə alınıb. Bu göstəricilər Azərbaycanın regional nəqliyyat şəbəkələrindəki rolunun getdikcə gücləndiyini göstərir. Bununla belə, bu artımın davamlı rəqabət üstünlüyünə çevrilməsi daşınma xərclərinin azaldılmasından, sərhəd-keçid prosedurlarının sürətləndirilməsindən və Xəzər dənizində dəniz daşımalarının daha səmərəli əlaqələndirilməsindən asılıdır.

Regional əməkdaşlıq, Zəngəzur bağlantısı və iqtisadi inteqrasiya

Orta Dəhlizin dayanıqlı fəaliyyəti marşrut boyunca yerləşən ölkələrin infrastruktur investisiyalarını bir-birindən asılı olmayan şəkildə həyata keçirməsindən daha çox, vahid nəqliyyat və logistika sisteminin formalaşdırılmasından asılıdır. Bu baxımdan Azərbaycan, Qazaxıstan, Gürcüstan və Türkiyə arasında əməkdaşlıq marşrutun səmərəliliyini müəyyən edən əsas amillərdən biridir. Xüsusilə Xəzər dənizindəki limanlar arasında müntəzəm reyslərin təmin edilməsi, dəmir yolu tariflərinin uzlaşdırılması, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi və rəqəmsal məlumat mübadiləsinin inkişaf etdirilməsi daşınma müddətlərinin qısaldılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Orta Dəhlizin yalnız fiziki marşrut kimi deyil, ümumi standartlar əsasında fəaliyyət göstərən inteqrasiya olunmuş iqtisadi şəbəkə kimi inkişaf etdirilməsi zəruridir.
Bu çərçivədə Zəngəzur bağlantısı Azərbaycanın regional nəqliyyat strategiyasında ayrıca qiymətləndirilməli olan istiqamətlərdən biridir. Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında birbaşa nəqliyyat bağlantısının yaradılması ölkənin qərb istiqamətindəki nəqliyyat əlaqələrini gücləndirmək potensialına malikdir. Bu bağlantının Türkiyəyə və daha sonra Avropa bazarlarına uzanan nəqliyyat şəbəkələri ilə inteqrasiyası Orta Dəhlizin alternativ marşrut imkanlarını genişləndirə bilər. Eyni zamanda regional iqtisadi əlaqələrin inkişafına və Cənubi Qafqazda nəqliyyat bağlantılarının şaxələndirilməsinə töhfə verə bilər. Bununla yanaşı, sözügedən bağlantıların həyata keçirilməsi müvafiq ölkələrin suveren hüquqları, beynəlxalq hüquq və razılaşdırılmış tənzimləmələr əsasında irəliləməsini tələb edir.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə inkişaf etdirdiyi əlaqələr, Xəzər dənizi vasitəsilə qurulan logistika bağlantıları və Türkiyə ilə həyata keçirilən nəqliyyat əməkdaşlığı Avrasiyada iqtisadi inteqrasiyanın gücləndirilməsi baxımından bir-birini tamamlayan amillərdir. Xüsusilə Azərbaycan və Qazaxıstan arasında inkişaf etdirilən Xəzərdən keçən nəqliyyat və rəqəmsal infrastruktur layihələri regional bağlantıların yeni ölçülər qazandığını göstərir. Azərbaycan-Qazaxıstan sualtı fiber-optik kabel xəttini əhatə edən Rəqəmsal İpək Yolu təşəbbüsü ölkələr arasında məlumat ötürmə imkanlarını artırmağı və rəqəmsal kommunikasiya infrastrukturunu gücləndirməyi hədəfləyir. Bununla yanaşı, elektron nəqliyyat sənədlərinin geniş tətbiqi, gömrük əməliyyatlarının rəqəmsallaşdırılması və logistika proseslərinin uzlaşdırılması Orta Dəhlizin əməliyyat səmərəliliyini artıra biləcək mühüm addımlar sırasındadır. Beləliklə, nəqliyyat, rəqəmsallaşma və ticarət sahələri arasında daha inteqrasiya olunmuş iqtisadi əməkdaşlıq mühiti formalaşır.

Nəticə və dəyərləndirmə

Trans-Xəzər-Şərq-Qərb Orta Dəhlizi Avrasiyada dəyişən iqtisadi və geosiyasi şəraitdə Azərbaycanın strateji mövqeyini gücləndirən mühüm bağlantı layihəsidir. Ölkənin Xəzər dənizindəki coğrafi mövqeyi, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu və inkişaf edən nəqliyyat infrastrukturu Azərbaycanı Asiya ilə Avropa arasındakı ticarət şəbəkələrinin mühüm mərkəzlərindən birinə çevirir. Bununla belə, dəhlizin gələcək uğuru yalnız mövcud infrastrukturun genişləndirilməsindən deyil, həm də marşrut boyunca yerləşən ölkələr arasında dayanıqlı koordinasiyanın təmin edilməsindən asılıdır.
Azərbaycan üçün əsas məqsəd tranzit daşımalarından əldə olunan iqtisadi faydaları daha geniş inkişaf və iqtisadi şaxələndirmə strategiyasına çevirmək olmalıdır. Bunun üçün logistika mərkəzlərinin inkişaf etdirilməsi, sənaye investisiyalarının artırılması, rəqəmsal gömrük tətbiqlərinin genişləndirilməsi və Xəzər keçidində əməliyyat imkanlarının gücləndirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Zəngəzur bağlantısının regional nəqliyyat şəbəkələri ilə inteqrasiyası da bu strategiyanın tamamlayıcı istiqamətlərindən biri ola bilər.
Beləliklə, Orta Dəhliz Azərbaycan üçün yalnız coğrafi mövqeyin yaratdığı tranzit üstünlüyü deyil, həm də ölkənin regional və beynəlxalq iqtisadi sistemdəki rolunu yenidən müəyyənləşdirmək imkanıdır. Bu imkanın davamlı strateji qazanca çevrilməsi isə Azərbaycanın infrastruktur investisiyalarını çoxtərəfli diplomatiya, iqtisadi əməkdaşlıq və institusional koordinasiya ilə dəstəkləməsindən asılıdır. Bu istiqamətdə Azərbaycan Xəzər dənizi ilə Avropa arasındakı əlaqəni təmin edən tranzit mərkəzi olmaqla yanaşı, Avrasiyanın yeni iqtisadi və logistik düzənində fəal mövqeyini daha da gücləndirmək potensialına malikdir.

Mehmet Gökhan Özçubukçu (Türkiyə) – Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) sədri –
Beynəlxalq Münasibətlər üzrə mütəxəssis
Xüsusi olaraq “Xalq Cəbhəsi” üçün