Azərbaycan-Avropa münasibətlərində diplomatik təmaslar və strateji əməkdaşlıq Gündəm

Azərbaycan-Avropa münasibətlərində diplomatik təmaslar və strateji əməkdaşlıq

Azərbaycan ilə Avropa arasındakı münasibətlər uzun illər ərzində enerji təchizatı və iqtisadi əməkdaşlıq istiqamətində inkişaf edib. Xəzər ehtiyatlarının Avropa bazarlarına çatdırılması Bakının enerji təhlükəsizliyindəki əhəmiyyətini artırıb. Son dövrdə isə münasibətlərin gündəliyi enerji sahəsini qorumaqla yanaşı, diplomatiya, təhlükəsizlik, investisiya, texnologiya və nəqliyyat əlaqələrini əhatə edəcək şəkildə genişlənir.
12 noyabr 2026-cı ildə Dublində keçirilən 9-cu Avropa Siyasi Birliyi Zirvəsi bu istiqamətin aktual nümunəsi oldu. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin zirvə çərçivəsində Avropa ölkələrinin liderləri ilə keçirdiyi görüşlər Azərbaycanın diplomatik təmaslarını müxtəlif sahələr üzrə davam etdirdiyini göstərdi. Böyük Britaniya ilə Strateji Tərəfdaşlıq Bəyannaməsinin imzalanması bu təmasların konkret nəticəsi oldu. Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti Antonio Koşta ilə keçirilən görüşdə isə enerji təchizatı, uzunmüddətli qaz müqavilələri, bərpaolunan enerji və nəqliyyat əlaqələri müzakirə edildi.
Dublindəki təmaslar Azərbaycan-Avropa münasibətlərinin yalnız enerji əsaslı gündəliklə izah edilə bilməyəcəyini ortaya qoyur. Avropa İttifaqı institutlarının yanaşması ilə Böyük Britaniyanın və digər Avropa ölkələrinin ikitərəfli prioritetləri fərqlənə bilir. Buna görə də Bakı ilə münasibətlər həm Avropa institutları ilə aparılan çoxtərəfli dialoq, həm də ayrı-ayrı ölkələrlə inkişaf etdirilən tərəfdaşlıqlar vasitəsilə formalaşır.

Enerji təhlükəsizliyindən iqtisadi və texnoloji əməkdaşlığa

Dublində Azərbaycan ilə Böyük Britaniya arasında imzalanan Strateji Tərəfdaşlıq Bəyannaməsi münasibətlərin əhatə dairəsini göstərir. Sənəd müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində koordinasiyanın inkişaf etdirilməsini, ticarət və investisiyaların artırılmasını, bərpaolunan enerji və infrastruktur layihələrində əməkdaşlığı nəzərdə tutur. Orta Dəhlizin inkişafına verilən dəstək də bəyannamənin diqqətçəkən məqamları arasındadır. Təhsil, elm, tədqiqat, innovasiya, rəqəmsallaşma və süni intellekt sahələrində birgə fəaliyyətin təşviq edilməsi tərəfdaşlığın ənənəvi enerji münasibətlərindən kənara çıxdığını və institusional əsaslarını gücləndirdiyini göstərir. Tərəflərin hər il strateji tərəfdaşlıq görüşü keçirərək əldə olunan irəliləyişi qiymətləndirmək barədə qərarı bu əməkdaşlığa institusional davamlılıq qazandırmağı hədəfləyir.
Böyük Britaniyanın Azərbaycanda mühüm investor mövqeyi və iki ölkə arasındakı enerji münasibətlərinin tarixi yeni tərəfdaşlığın iqtisadi əsaslarını gücləndirir. Müdafiə təlimləri, potensialın inkişaf etdirilməsi, sərhəd idarəçiliyi, yaşıl maliyyələşmə və rəqəmsal bacarıqlar kimi istiqamətlərin gündəliyə daxil edilməsi münasibətlərin müxtəlif qurumları və sektorları əhatə edə biləcəyini göstərir. Bu sahələrdə əməkdaşlığın konkret və davamlı layihələrə çevrilməsi siyasi səviyyədə elan edilən tərəfdaşlığın uzunmüddətli xarakterini müəyyən edəcək.
Avropa İttifaqı ilə münasibətlər də bu çərçivənin ayrıca bir istiqamətini təşkil edir. Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti Antonio Koşta ilə Dublində keçirilən görüşdə Azərbaycanın Avropanın enerji təchizatındakı rolu və uzunmüddətli qaz tədarükü müqavilələri müzakirə olundu. Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın hazırda Avropa İttifaqına üzv olan 10 ölkəyə təbii qaz ixrac etdiyini bildirdi. Eyni zirvədə etdiyi çıxışda Avropa İttifaqına qaz tədarükünün 2021-ci ildəki 8 milyard kubmetrdən 2026-cı ildə 13 milyard kubmetrə yüksəldiyini qeyd etdi. Bu göstəricilər enerji tərəfdaşlığının əhəmiyyətini və gələcəkdəki təchizat imkanları ilə bağlı müzakirələri ortaya qoyur.
Azərbaycan bərpaolunan enerji istehsalını inkişaf etdirmək və elektrik enerjisi ixracını artırmaq məqsədləri çərçivəsində regional bağlantılara önəm verir. Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə və Bolqarıstan arasında Avropa bazarına bərpaolunan enerjinin çatdırılmasına yönələn əməkdaşlıq da bu baxımdan önə çıxır. Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti ilə görüşdə Naxçıvan dəmir yolu layihəsi ilə bağlı Avropa İttifaqının qiymətləndirməsinin yaxın zamanda tamamlanacağının bildirilməsi enerji və nəqliyyat gündəliklərinin bir-birini tamamladığını göstərir. Buna görə də Azərbaycanın Avropa ilə münasibətləri enerji təchizatı ilə yanaşı, infrastruktur, ticarət və investisiya əlaqələri baxımından da qiymətləndirilməlidir.

Cənubi Qafqazda diplomatik proses və nəqliyyat şəbəkələri

Azərbaycan-Avropa münasibətlərinin gələcəyini Cənubi Qafqazdakı inkişaflardan ayrı nəzərdən keçirmək mümkün deyil. Dublin Zirvəsi çərçivəsində Prezident İlham Əliyev ilə Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan arasında keçirilən görüşdə 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda təşkil olunan sülh sammitinin nəticələri əsasında prosesin irəli aparılması müzakirə edildi. Görüşün gündəliyində sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, etimad quruculuğu tədbirləri, nəqliyyat və tranzit əlaqələri, eləcə də iqtisadi və ticarət münasibətləri yer aldı. Tərəflər, həmçinin TRIPP marşrutunun dəmir yolu və avtomobil yolu komponentlərinin planlaşdırılması və layihələndirilməsi işlərini nəzərdən keçirdilər.
Azərbaycan ərazisi vasitəsilə Ermənistana yük daşınması regional bağlantısallığın konkret inkişaf istiqamətlərindən biri kimi önə çıxır. Azərbaycan Prezident Administrasiyasının açıqlamasına görə, 2025-ci ilin noyabr ayından etibarən Azərbaycan üzərindən Ermənistana ümumilikdə 105 min ton yük daşınıb. Görüşdə iki ölkənin elektrik şəbəkələrinin birləşdirilməsi və transsərhəd çayların idarə olunması ilə bağlı işçi qruplarının yaradılması da gündəmə gəldi. Bu məsələlər sülh prosesinin nəqliyyat, ticarət, enerji və ətraf mühit sahələrində əməkdaşlığa çevrilməsi potensialını göstərir. Bununla belə, sözügedən inkişafları hələ başa çatmış normallaşma prosesinin deyil, davam edən danışıqların və mərhələli etimad quruculuğu tədbirlərinin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirmək lazımdır.
Avropanın bu prosesdəki rolu da diqqətlə nəzərdən keçirilməlidir. Avropa ölkələri və institutları Cənubi Qafqazda sabitliyin təmin olunmasında və iqtisadi əlaqələrin inkişafında maraqlıdır. Lakin sülh prosesinin davamlı nəticələr verməsi, ilk növbədə, tərəflərin razılaşdırdığı müddəaların icrasından asılıdır. Azərbaycan baxımından suverenlik, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, nəqliyyat xətlərinin fəaliyyəti və öhdəliklərin yerinə yetirilməsi əsas istiqamətlər sırasındadır. Avropa ilə diplomatik münasibətlərin inkişaf etdirilməsi Bakıya bu prioritetləri beynəlxalq tərəfdaşları ilə birbaşa müzakirə etmək imkanı da verir.
Orta Dəhliz və Xəzərdən keçən nəqliyyat şəbəkələri Azərbaycan-Avropa münasibətlərinin geoiqtisadi ölçüsünü gücləndirir. Azərbaycan Mərkəzi Asiyanı Xəzər dənizi vasitəsilə Cənubi Qafqaz və Türkiyə üzərindən Avropaya birləşdirən marşrutda mühüm mövqeyə malikdir. Dəmir yolu, liman, avtomobil yolu və gömrük infrastrukturunun inkişaf etdirilməsi daşımaların tutumunu və səmərəliliyini artıra bilər. TRIPP çərçivəsində gündəmə gələn bağlantılar da regiondakı nəqliyyat şəbəkələrinin gələcəyi baxımından əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, Orta Dəhlizin çoxölkəli və geniş nəqliyyat şəbəkəsi, TRIPP-in isə konkret marşrut və bağlantı layihəsi olduğu nəzərə alınmalıdır. Bu layihələrin regional nəqliyyat sisteminə töhfəsi mövcud xətlərlə necə tamamlayıcı əlaqələr quracağı əsasında qiymətləndirilməlidir.
Bu layihələrin həyata keçirilməsi Azərbaycanın Avropa ilə münasibətlərində nəqliyyat və ticarət sahələrinin çəkisini artıra bilər. Xüsusilə Orta Dəhlizin imkanlarının genişləndirilməsi və regiondakı yeni bağlantıların mövcud nəqliyyat şəbəkələri ilə uyğunlaşdırılması Avropa ilə Asiya arasındakı ticarət axınında Azərbaycanın rolunu gücləndirə bilər. Bu prosesdə infrastruktur investisiyaları ilə yanaşı, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, sərhəd keçidlərinin sürətləndirilməsi və ölkələr arasında texniki koordinasiya da həlledici əhəmiyyət daşıyır.

Nəticə və qiymətləndirmə

Dublin Zirvəsi çərçivəsində Azərbaycan-Avropa münasibətləri sahəsində baş tutan təmaslar əməkdaşlığın müxtəlif istiqamətlərə yayıldığını göstərir. Böyük Britaniya ilə Strateji Tərəfdaşlıq Bəyannaməsi, Avropa İttifaqı ilə enerji və nəqliyyat gündəliyi, bərpaolunan enerji layihələri və Ermənistanla aparılan sülh danışıqları bu prosesin müxtəlif istiqamətlərini təşkil edir. Beləliklə, Azərbaycan Avropa ilə münasibətlərini enerji təchizatı ilə yanaşı, təhlükəsizlik, investisiya, texnologiya və regional bağlantısallıq sahələrində də inkişaf etdirir.
Yeni tərəfdaşlıqların davamlılığını elan edilmiş hədəflərin konkret layihələrə çevrilməsi təmin edəcək. Bəyannamələrdə müəyyənləşdirilən əməkdaşlıq sahələri üzrə layihələrin həyata keçirilməsi, zəruri maliyyənin təmin olunması və qurumlararası koordinasiyanın aparılması bu prosesin əsas şərtlərini təşkil edir. Cənubi Qafqazda sülh prosesinin irəliləməsi isə nəqliyyat və ticarət əlaqələrinin inkişafı üçün zəruri zəmini möhkəmləndirir. Diplomatik təmasların nəticələri iqtisadi layihələrin həyata keçirilməsində və institusional əməkdaşlığın konkret nəticələrində öz əksini tapır.
Beləliklə, Azərbaycan-Avropa münasibətləri enerji mərkəzli ənənəvi əməkdaşlığı qorumaqla yanaşı, diplomatiya, təhlükəsizlik, investisiya, texnologiya və regional bağlantısallıq sahələrini əhatə edən daha geniş tərəfdaşlıq müstəvisində inkişaf edir. Avropa tərəfinin tərəfdaşlıq hədəflərini konkret layihələrə çevirməsi və Cənubi Qafqazda sülh prosesinin icra mərhələsində irəliləyiş əldə olunması isə bu əməkdaşlığın əhatə dairəsini genişləndirir.

Mehmet Gökhan Özçubukçu – Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) sədri –
Beynəlxalq Münasibətlər üzrə mütəxəssis
Xüsusi olaraq “Xalq Cəbhəsi” üçün