“Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin 2025-ci il avqustun 8-də ABŞ-yə səfəri və Vaşinqtonda keçirilən tarixi görüşlər Cənubi Qafqazın siyasi tarixində yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu. Bu səfər yalnız Azərbaycan-ABŞ münasibətlərinin yeni məzmun qazanması baxımından deyil, həm də Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh prosesinin prinsipial dönüş nöqtəsinə çevrilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Vaşinqton görüşünün nəticələri Azərbaycanın regiondakı geosiyasi çəkisinin əhəmiyyətli dərəcədə artdığını bir daha nümayiş etdirdi. Azərbaycan artıq regional proseslərin kənarında dayanan, böyük dövlətlərin qərarlarını gözləyən ölkə deyil. Ölkəmiz hərbi-siyasi gücü, iqtisadi potensialı, enerji və nəqliyyat imkanları, fəal diplomatiyası ilə Cənubi Qafqazın geosiyasi gündəliyinin formalaşmasında əsas aktorlardan birinə çevrilib”.

Bu fikirləri xalqcebhesi.az-a açıqlamasında Milli Məclisin deputatı Jalə Əliyeva deyib.

J.Əliyeva bildirib ki, 8 avqust 2025-ci ildə Ağ Evdə Prezident Donald Trampın iştirakı ilə Prezident İlham Əliyev və Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan arasında görüş keçirildi: “Görüşün nəticələrinə dair Birgə Bəyannamə imzalandı, Azərbaycan və Ermənistanın xarici işlər nazirləri isə sülh və dövlətlərarası münasibətlərin yaradılması haqqında sazişin razılaşdırılmış mətnini ilkinləşdirdilər. Bu sənədlər tərəflərin ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə qarşılıqlı hörmət, bir-birinə qarşı ərazi iddialarından imtina və davamlı sülhün təmin edilməsi istiqamətində mühüm siyasi iradəni ortaya qoydu. Bu nəticə təsadüfi diplomatik hadisə deyildi. Onun arxasında illərlə həyata keçirilən ardıcıl və məqsədyönlü dövlət siyasəti dayanırdı”.

Deputatın sözlərinə görə, Prezident İlham Əliyevin xarici siyasət kursunun əsas xüsusiyyətlərindən biri praqmatikliyi, ardıcıllığı və milli maraqlara söykənməsidir: “Azərbaycan heç bir mərhələdə öz dövlət maraqlarını başqa dövlətlərin siyasi gündəliyinə tabe etməyib. 2020-ci il Vətən müharibəsi Cənubi Qafqazda hərbi-siyasi reallıqları köklü şəkildə dəyişdi. Azərbaycan ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində tarixi nəticə əldə etdi. Lakin hərbi qələbədən sonra Azərbaycan qarşıdurmanın davam etdirilməsini deyil, sülh gündəliyinin formalaşdırılmasını önə çəkdi. 2022-ci ildə Azərbaycan Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması və sülh müqaviləsinin hazırlanması üçün beş fundamental prinsip irəli sürdü. Bu prinsiplər dövlətlərin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və siyasi müstəqilliyinə qarşılıqlı hörmət, bir-birinə qarşı ərazi iddialarından imtina, gələcəkdə belə iddiaların irəli sürülməməsi, dövlətlərarası münasibətlərdə gücdən və güc tətbiq etmək hədəsindən çəkinmək, sərhədlərin delimitasiyası və kommunikasiyaların açılması kimi məsələləri əhatə edirdi. Azərbaycanın bu yanaşması mühüm siyasi məna daşıyırdı. Ölkəmiz əldə etdiyi hərbi üstünlüyü siyasi intiqam vasitəsinə çevirmədi, əksinə, onu davamlı sülhün təmin olunması üçün siyasi üstünlüyə çevirdi. Beləliklə, Azərbaycanın mövqeyi əvvəldən aydın idi: suverenliyin və ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınması, ərazi iddialarından imtina, gücdən istifadənin yolverilməzliyi, kommunikasiyaların açılması və münasibətlərin normallaşdırılması”.

O eləcə də söyləyib ki, son illərin ən mühüm geosiyasi dəyişikliklərindən biri ABŞ-nin Cənubi Qafqaza yanaşmasının transformasiyasıdır: “Bayden administrasiyası dövründə Azərbaycan-ABŞ münasibətlərində ciddi fikir ayrılıqları və qarşılıqlı etimad problemləri yarandı. Xüsusilə İkinci Qarabağ müharibəsindən sonrakı mərhələdə Vaşinqtonun bəzi addımları Azərbaycanın legitim təhlükəsizlik və ərazi bütövlüyü maraqlarının lazımi səviyyədə nəzərə alınmadığı barədə narahatlıqları artırdı. Donald Trampın ikinci prezidentlik dövründə isə ABŞ-ın xarici siyasətində daha praqmatik və nəticəyönümlü yanaşmanın gücləndiyi müşahidə edildi. Cənubi Qafqaz da bu siyasətin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi. Tramp administrasiyasının Azərbaycanla münasibətlərə yenidən baxması özünün ən yüksək siyasi ifadəsini 8 avqust Vaşinqton görüşlərində tapdı. Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh prosesinin irəlilədilməsi ilə yanaşı, ABŞ-Azərbaycan münasibətlərinin iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat, texnologiya və təhlükəsizlik sahələrində genişləndirilməsi üçün yeni imkanlar yarandı.
Bu baxımdan Vaşinqton görüşləri iki paralel prosesin — Azərbaycan-ABŞ münasibətlərinin strateji məzmun qazanmasının və Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesinin irəliləməsinin — bir-birini tamamladığını göstərdi”.

J.Əliyevanın bildirdiyinə görə, Vaşinqton səfərinin mühüm nəticələrindən biri ABŞ-nin 1992-ci ildən Azərbaycanla bağlı tətbiq etdiyi 907-ci maddə üzrə məhdudiyyətin prezidentlik waiver-i vasitəsilə dayandırılması oldu: “Qeyd etmək lazımdır ki, 907-ci maddə qanundan çıxarılmayıb. Prezident Donald Tramp 8 avqust 2025-ci ildə onun tətbiqindən imtinanı uzadan qərar imzaladı. Bu addım Azərbaycan-ABŞ münasibətlərində yeni siyasi mərhələnin mühüm göstəricisi kimi qiymətləndirilə bilər. Azərbaycan uzun illər ərzində bu məhdudiyyətin aradan qaldırılmasını tələb edib. Ona görə də qərarın siyasi və simvolik əhəmiyyəti xüsusilə böyükdür. Bu, Vaşinqtonun Azərbaycanın yeni regional reallıqlardakı rolunu nəzərə aldığını göstərən mühüm siqnallardan biri idi. Strateji tərəfdaşlığın institusional əsasları Vaşinqtonda əldə edilmiş razılaşmaların mühüm nəticələrindən biri ABŞ-Azərbaycan Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının hazırlanması üçün strateji işçi qrupunun yaradılması barədə memorandumun imzalanması oldu. 8 avqust 2025-ci ildə imzalanan memorandum enerji, nəqliyyat, ticarət, investisiya, süni intellekt və rəqəmsal infrastruktur kimi mühüm sahələrdə əməkdaşlığın genişləndirilməsini nəzərdə tuturdu. Bu proses qısa müddət sonra konkret nəticəyə çevrildi”.

Deputat həmçinin qeyd edib ki, 10 fevral 2026-cı ildə Bakıda Prezident İlham Əliyev və ABŞ-ın vitse-prezidenti Cey Di Vens Azərbaycan Respublikası ilə ABŞ arasında Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasını imzaladılar: “Xartiyada suverenlik, müstəqillik, ərazi bütövlüyü və sərhədlərin toxunulmazlığı qarşılıqlı münasibətlərin təməli kimi təsbit edildi. Sənəd enerji, regional bağlantı, ticarət, tranzit, investisiya, texnologiya və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi üçün yeni çərçivə yaratdı. Beləliklə, Vaşinqtonda başlanmış proses Bakıda strateji sənədlə rəsmiləşdirildi. Bu, Azərbaycan-ABŞ münasibətlərinin keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçməsinin mühüm göstəricisidir. TRIPP və regional bağlantıların yeni mərhələsi Vaşinqton görüşlərinin digər mühüm nəticəsi regional nəqliyyat bağlantıları ilə bağlı razılaşmalar oldu. Birgə Bəyannamə Azərbaycan ərazisinin əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında Ermənistan ərazisindən keçən maneəsiz bağlantının yaradılması istiqamətində səylərin davam etdirilməsini və “Trump Route for International Peace and Prosperity” — TRIPP layihəsinin çərçivəsinin hazırlanmasını nəzərdə tutur. Bu layihənin əhəmiyyəti yalnız Azərbaycan-Naxçıvan bağlantısı ilə məhdudlaşmır. TRIPP Cənubi Qafqazın geoiqtisadi xəritəsinin dəyişməsinə, Şərq-Qərb nəqliyyat dəhlizlərinin genişlənməsinə və Orta Dəhlizin imkanlarının artmasına mühüm töhfə verə bilər. Azərbaycan üçün Naxçıvanla maneəsiz bağlantı strateji əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda, yeni nəqliyyat marşrutları region ölkələri arasında iqtisadi qarşılıqlı asılılığı artırmaqla uzunmüddətli sülhün iqtisadi əsaslarını da möhkəmləndirə bilər. Ən mühüm məqamlardan biri isə odur ki, bu məsələ artıq yalnız Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri çərçivəsində deyil, ABŞ-nin də iştirak etdiyi daha geniş regional iqtisadi və geosiyasi layihə kimi nəzərdən keçirilir”.

O diqqətə çatdırıb ki, Azərbaycanın sülh prosesindəki mövqeyini qiymətləndirərkən mühüm bir faktı unutmaq olmaz: sülh gündəliyinin əsas prinsipləri Azərbaycan tərəfindən irəli sürülüb: “Azərbaycan müharibədən sonra sülhün siyasi və hüquqi çərçivəsini formalaşdırmaq təşəbbüsü ilə çıxış edib. Bu baxımdan ölkəmizi yalnız sülhə razılaşan tərəf kimi təqdim etmək düzgün deyil. Azərbaycan həm hərbi qələbənin, həm də postmüharibə sülh gündəliyinin əsas təşəbbüskarlarından biri olub. 2023-cü ildə Azərbaycanın Qarabağ üzərində suverenliyini tam bərpa etməsi regionda yeni siyasi reallıq yaratdı. Bundan sonra Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin yeni hüquqi çərçivədə qurulması məsələsi daha real və konkret xarakter aldı. 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda sülh sazişinin mətninin ilkinləşdirilməsi bu uzun prosesin mühüm siyasi nəticəsi oldu. Sazişin imzalanması və ratifikasiyası üçün əlavə prosedurların zəruri olması isə prosesin hüquqi baxımdan tamamlanmadığını göstərirdi. Lakin siyasi baxımdan bu hadisə mühüm dönüş nöqtəsi idi. Azərbaycan əvvəlcə hərbi gücünü nümayiş etdirdi, daha sonra yaranmış yeni reallığı diplomatik müstəvidə möhkəmləndirdi və nəhayət, həmin reallığın üzərində sülh gündəliyini qurdu. Bu, hərbi qələbənin diplomatik üstünlüyə və siyasi nəticəyə çevrilməsinin nümunəsidir. Tarix göstərir ki, davamlı sülh yalnız siyasi bəyanatlarla təmin edilmir. Onun arxasında iqtisadi güc, hərbi potensial, diplomatik imkanlar və dövlət iradəsi dayanmalıdır. Azərbaycan son illərdə bu istiqamətlərin hər birində öz imkanlarını genişləndirib”.

J.Əliyeva vurğulayıb ki, enerji layihələri Azərbaycanı Avropanın enerji təhlükəsizliyinin mühüm iştirakçısına çevirib: “Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri, Cənub Qaz Dəhlizi və TANAP kimi layihələr Azərbaycanın regional və beynəlxalq əhəmiyyətini artırıb. Orta Dəhliz və digər nəqliyyat-logistika imkanları isə ölkənin Avrasiya bağlantılarında rolunu gücləndirib.
Bu səbəbdən Azərbaycanla əməkdaşlıq artıq yalnız ikitərəfli münasibətlər kontekstində deyil, daha geniş regional və qlobal layihələr çərçivəsində qiymətləndirilir. ABŞ-Azərbaycan Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasında enerji, tranzit, iqtisadiyyat, texnologiya və təhlükəsizlik məsələlərinin xüsusi yer tutması da Azərbaycanın artan geosiyasi və geoiqtisadi əhəmiyyətinin göstəricisidir. Təəssüf doğuran məqamlardan biri Azərbaycanın qazandığı tarixi uğurların ölkə daxilində bir sıra "siyasətçi" tərəfindən qərəzli şəkildə təqdim edilməsidir. Pozucu və radikal müxalif yönümlü qüvvələrin mövqeyində elə təsəvvür yaradılır ki, Azərbaycanın hərbi qələbəsi, ərazi bütövlüyünün bərpası, diplomatik uğurları, ABŞ-la münasibətlərin yeni səviyyəyə yüksəlməsi, Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının imzalanması və regionda yeni nəqliyyat reallıqlarının formalaşması sanki əhəmiyyətsiz hadisələrdir və ya heç mövcud deyil. Sosial şəbəkələrdə yayılan bəzi yazı və şərhlərdə faktların yerini ittihamların, arqumentlərin yerini böhtan və qarayaxmanın, obyektiv təhlilin yerini isə siyasi qərəzin tutması da diqqətdən kənarda qala bilməz. Təbii ki, hakimiyyətin fəaliyyətini tənqid etmək, alternativ mövqe ortaya qoymaq demokratik cəmiyyətin normal xüsusiyyətidir. Lakin sağlam siyasi rəqabət faktlara, arqumentlərə və məsuliyyətli mövqeyə əsaslanmalıdır. Azərbaycan xalqının qazandığı uğurlara sevinmək isə daha geniş məna daşıyır. Bu, dövlətin gücünə, xalqın potensialına və Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzuna münasibətdir. Azərbaycanın uğurlarını sistemli şəkildə kiçiltməyə çalışan yanaşmaların mahiyyətində isə çox vaxt siyasi rəqabətdən daha artıq bir məqsəd — cəmiyyətin öz dövlətinin gücünə və gələcəyinə inamını sarsıtmaq cəhdi görünür. Lakin reallıq ortadadır: Azərbaycan regionun əsas siyasi, iqtisadi, enerji və nəqliyyat aktorudur. Azərbaycanən qarşısında indi yeni və daha böyük vəzifələr dayanır. Müharibə mərhələsi arxada qalıb. Qarşıdakı əsas məqsəd postmünaqişə reallıqlarını davamlı sülhə, regional əməkdaşlığa, iqtisadi inteqrasiyaya və təhlükəsizliyə çevirməkdir”.

Röya İsrafilova