Yeni yanaşmada Türkiyə özünü Avropanın qapısında üzvlük gözləyən ölkə kimi deyil, öz alternativləri, regional təsir imkanları və müstəqil xarici siyasət gündəliyi olan strateji aktor kimi təqdim edir

Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Türkiyənin Avropa İttifaqına (Aİ) qəbulu istiqamətində açıqlamaları son günlər müzakirə edilən məsələlər sırasındadır. Ərdoğan Avropanın Türkiyəni Aİ-yə qəbul etmək niyyətində olmadığını bildirərək əlavə edib ki, Aİ-yə daxil olmaq Türkiyənin prioriteti deyil və Türkiyənin ona qoşulmamasından zərər görən tərəf məhz Avropadır.
“Xalq Cəbhəsi” sözügedən mövzunu politoloqlarla müzakirə edib.

Brüsselə mesaj
Politoloq Elman Telmanoğlu bildirib ki, Ərdoğanın “Aİ-yə üzvlük Türkiyənin prioriteti deyil” açıqlamasını Türkiyənin Avropa İttifaqından tamamilə uzaqlaşması kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz: “Bu, daha çox Ankaranın uzun illərdir davam edən üzvlük prosesində özünü “Avropanın qapısında gözləyən ölkə” kimi təqdim etməkdən imtina etdiyini göstərir. Türkiyə Aİ ilə münasibətlərdə daha bərabərhüquqlu və qarşılıqlı maraqlara əsaslanan tərəfdaşlıq modelinə keçmək istəyir. Fikrimcə, Ərdoğanın əsas siyasi mesajlarından biri Brüsselə yönəlib, “Türkiyənin alternativləri var” Ankara bununla göstərir ki, ölkənin xarici siyasəti yalnız Avropa istiqaməti ilə məhdudlaşmır. Türkiyə Yaxın Şərqdə, Qafqazda, Mərkəzi Asiyada, İslam dünyasında və digər regionlarda öz geosiyasi təsir imkanlarını genişləndirir və çoxvektorlu xarici siyasət yürüdür. Digər mühüm mesaj isə Avropanın Türkiyəyə ehtiyacının vurğulanmasıdır. Miqrasiya, enerji, təhlükəsizlik, ticarət və NATO çərçivəsində əməkdaşlıq Türkiyəni Avropa üçün strateji əhəmiyyətli tərəfdaşa çevirir. Ərdoğan demək istəyir ki, Türkiyə Aİ-yə daxil olmaq üçün hər hansı şərtləri qəbul etməyə məcbur olan ölkə deyil; Avropanın da Türkiyəyə ciddi ehtiyacı var”.
“Türkiyə artıq Avropanın qərarını gözləyən ölkə deyil”
E.Telmanoğlu eləcə də qeyd edib ki, bu baxımdan açıqlamanı Aİ ilə münasibətlərdən imtina deyil, danışıqlarda mövqelərin dəyişdirilməsi cəhdi kimi qiymətləndirmək daha doğrudur: “Ankara bundan sonra üzvlük məsələsindən daha çox iqtisadi, təhlükəsizlik və siyasi əməkdaşlıq imkanlarına diqqət yetirməklə Brüssel qarşısında daha sərbəst və iddialı mövqe nümayiş etdirmək istəyir. Ərdoğanın mesajı mahiyyət etibarı ilə budur: Türkiyə artıq Avropanın qərarını gözləyən ölkə deyil, Avropanın da nəzərə almalı olduğu müstəqil geosiyasi gücdür”.
“Türkiyə öz gələcəyini yalnız Aİ üzvlüyü perspektivi ilə əlaqələndirmir”
Politoloq Tural İsmayılov söyləyib ki, Ərdoğanın “Aİ-yə üzvlük Türkiyənin prioriteti deyil” açıqlamasını Türkiyənin Avropa ilə münasibətlərdən imtina etməsi kimi deyil, Ankaranın münasibətlərdə daha bərabər və qarşılıqlı faydaya əsaslanan model tələb etməsi kimi qiymətləndirmək lazımdır: “Türkiyə uzun illər Avropa İttifaqına tamhüquqlu üzvlüyü strateji hədəf kimi təqdim edib. Lakin üzvlük prosesinin uzun müddətdir nəticəsiz qalması, siyasi maneələrin aradan qaldırılmaması və Avropanın Türkiyəyə yanaşmasındakı ikili standartlar Ankarada fərqli yanaşmanın formalaşmasına səbəb olub. Ərdoğanın açıqlamasının əsas siyasi mesajı budur ki, Türkiyə artıq öz gələcəyini yalnız Aİ üzvlüyü perspektivi ilə əlaqələndirmir. Ankara Avropa ilə iqtisadi, təhlükəsizlik və siyasi əməkdaşlığın davam etdirilməsini vacib hesab etsə də, bunun üçün mütləq üzvlük şərtinin olmadığını düşünür. Başqa sözlə, Türkiyə Avropaya alternativsiz tərəfdaş kimi deyil, öz regional və qlobal çəkisi olan müstəqil aktor kimi yanaşır. Bu mövqenin arxasında Türkiyənin son illərdə həyata keçirdiyi çoxvektorlu xarici siyasət də dayanır”.
“Ankara əlaqələrini genişləndirir”
T.İsmayılov əlavə edib ki, Ankara Qafqazdan Yaxın Şərqə, Mərkəzi Asiyadan Afrikaya qədər müxtəlif coğrafiyalarda siyasi və iqtisadi əlaqələrini genişləndirir: “Türkiyənin müdafiə sənayesi, enerji marşrutları, logistika imkanları və regional təhlükəsizlikdə artan rolu da onun danışıqlardakı çəkisini artırır. Buna görə Ankara Avropa ilə münasibətlərdə yalnız “üzvlük” məsələsinə fokuslanmağın öz strateji imkanlarını məhdudlaşdırdığını düşünür. Qarşıdakı dövrdə Türkiyə-Aİ münasibətlərinin əsasını üzvlükdən daha çox praktiki əməkdaşlıq təşkil edə bilər. Ticarət, gömrük ittifaqının yenilənməsi, enerji təhlükəsizliyi, miqrasiya, müdafiə və texnologiya sahələrində tərəfdaşlıq hər iki tərəf üçün daha real nəticələr yarada bilər. Ərdoğanın mesajı da mahiyyət etibarilə budur: Türkiyə Avropaya inteqrasiyaya qarşı deyil, lakin Avropanın Türkiyəyə ehtiyacını da nəzərə alan yeni və daha bərabər münasibət modeli istəyir. Bu, Ankaranın özünü Avropanın kənarında dayanan namizəd deyil, Avropa ilə eyni masada müzakirə aparan müstəqil geosiyasi güc kimi təqdim etməsinin ifadəsidir”.
Siyasi prioritetin dəyişməsi
Siyasi ekspert Anar Əli deyib ki, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın “Al Jazeera”ya müsahibəsində səsləndirdiyi “Aİ-yə üzvlük artıq Türkiyənin prioriteti deyil” fikri Ankara–Brüssel münasibətlərində baş verən daha dərin strateji dəyişikliyin ifadəsi kimi qiymətləndirilməlidir: “Ərdoğan eyni zamanda Avropanın Türkiyəni İttifaqa qəbul etməyə istəkli görünmədiyini və Türkiyənin üzv olmaması halında itirən tərəfin Avropa olacağını bildirib. Bu açıqlamanın ən mühüm tərəfi Türkiyənin Aİ üzvlüyündən rəsmi şəkildə imtina etməsi deyil. Türkiyə hələ də Aİ-nin üzv namizəd ölkəsidir. Lakin 2005-ci ildə başlayan üzvlük danışıqları 2018-ci ildən faktiki olaraq dayanmış vəziyyətdədir. Avropa İttifaqının özü də Türkiyəni bir tərəfdən namizəd ölkə, digər tərəfdən isə təhlükəsizlik, miqrasiya, ticarət və digər sahələrdə “əsas tərəfdaş” kimi xarakterizə edir. Buna görə Ərdoğanın sözləri hüquqi statusdan daha çox siyasi prioritetin dəyişdiyini göstərir. Başqa sözlə, Ankara uzun illər davam edən “Türkiyə Aİ-yə nə zaman üzv olacaq?” müzakirəsinin yaratdığı birtərəfli gözlənti modelindən uzaqlaşmağa çalışır. Yeni yanaşmada Türkiyə özünü Avropanın qapısında üzvlük gözləyən ölkə kimi deyil, öz alternativləri, regional təsir imkanları və müstəqil xarici siyasət gündəliyi olan strateji aktor kimi təqdim edir. Bu baxımdan “Aİ-yə üzvlük prioritetimiz deyil” ifadəsi eyni zamanda geosiyasi özünəinam mesajıdır. Son illərdə Türkiyə xarici siyasətini yalnız Avropa istiqaməti ilə məhdudlaşdırmır; Yaxın Şərq, Qafqaz, Mərkəzi Asiya, Körfəz, Afrika və Asiya ilə münasibətlərini paralel şəkildə inkişaf etdirir. Bu çoxvektorlu siyasət Ankaraya belə bir mövqe formalaşdırmağa imkan verir: Avropa mühüm tərəfdaşdır, lakin Türkiyənin xarici siyasətinin yeganə istiqaməti deyil”.
“Türkiyənin Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasında rolu böyükdür”
A.Əlinin sözlərinə görə, Ərdoğanın “itirilən tərəf Avropa olacaq” mesajı isə münasibətlərdəki asimmetriyanı dəyişdirmək cəhdi kimi oxuna bilər: “Çünki Türkiyə Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasında, Qara dəniz və Yaxın Şərq siyasətində, enerji və nəqliyyat marşrutlarında, miqrasiya məsələsində mühüm geosiyasi mövqeyə malikdir. Aİ də rəsmi sənədlərində Türkiyə ilə münasibətlərin qarşılıqlı faydalı inkişafında və regional təhlükəsizlik məsələlərində strateji marağının olduğunu vurğulayır. Bu səbəbdən Ərdoğanın açıqlamasını “Türkiyə Avropadan üz döndərir” şəklində deyil, “Türkiyə Avropa ilə münasibətlərinin şərtlərini yenidən müəyyənləşdirir” şəklində oxumaq daha doğru olar. Əsas dəyişiklik də məhz buradadır: üzvlük əvvəlki kimi Türkiyənin bütün Avropa siyasətini müəyyən edən son məqsəd deyil; münasibətlər getdikcə daha çox təhlükəsizlik, iqtisadiyyat və qarşılıqlı strateji ehtiyaclar əsasında qurulur. Ərdoğanın bəyanatı Ankara–Brüssel münasibətlərində sualın istiqamətini dəyişir: Əgər əvvəllər “Türkiyə Aİ-yə nə zaman daxil olacaq?” sualı verilirdisə, indi Ankara “Avropa Türkiyəni kənarda saxlamağın strateji nəticələrini daşımağa hazırdırmı?” sualını gündəmə gətirir. Məhz bu dəyişiklik Türkiyə–Aİ münasibətlərində yeni mərhələnin ən diqqətçəkən göstəricisidir”.

Röya İsrafilova