Cənubi Qafqazda geosiyasi vəziyyət sürətlə dəyişir

İran şimal sərhədi yaxınlığında ABŞ-nin hər hansı mümkün təhlükəsizlik və ya hərbi mövcudluğu ilə bağlı narahatlığını açıq şəkildə bildirib. Bu müzakirələrin mərkəzində "Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu" (TRIPP) dayanır.
Layihə Ermənistan ərazisindən keçənAzərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında əlaqəni yaxşılaşdırmaq məqsədi daşıyır. Eyni zamanda, o, daha genişmiqyaslı Transxəzər ticarət marşrutu ilə də əlaqəlidir. Kağız üzərində TRIPP infrastruktur və əlaqələndirmə layihəsidir. Lakin geosiyasi baxımdan o, bundan qat-qat artıq bir mahiyyət kəsb edə bilər.
İran ABŞ ilə mümkün əlaqəsinə görə bu layihəni diqqətlə izləyir. Tehran artıq bəyan edib ki, TRIPP və İranın yaxınlığında potensial Amerika mövcudluğu ilə bağlı risklər nəzərə alınmalıdır. İranın Ermənistandakı səfiri bu narahatlıqları əsaslı hesab edib.
Bu isə ciddi bir sual doğurur: Əgər İran ABŞ-nin təhlükəsizlik sahəsindəki mövcudluğunun onun "qırmızı xətt"ini keçdiyini hesab edərsə, nə vaxtsa Ermənistandakı ABŞ-la əlaqəli mövqelərə hücum edə bilərmi? Bu ehtimal ciddi diqqətə layiqdir.

TRIPP dəhlizi nədir?

TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity) Cənubi Qafqazda nəqliyyat əlaqələrinin inkişafını hədəfləyən beynəlxalq təşəbbüsdür. Layihənin əsas məqsədi Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında quru nəqliyyat əlaqəsini təmin etməklə yanaşı, Türkiyə, Mərkəzi Asiya və Avropa arasında daha səmərəli tranzit imkanları yaratmaqdır. Planlaşdırılan dəhliz avtomobil yolları, dəmir yolu infrastrukturu, enerji xətləri və telekommunikasiya şəbəkələrini əhatə edən müasir logistika koridoru kimi nəzərdə tutulur.
Ermənistan-ABŞ çərçivə sənədində qeyd olunur ki, təhlükəsizlik, hüquq-mühafizə, gömrük və sərhəd nəzarəti məsələlərində səlahiyyət Ermənistana məxsusdur. Həmçinin, Ermənistan rəsmilərinin sərhəd obyektlərində fiziki mövcudluğunu qoruması gözlənilir.

İran niyə narahatdır?

İran həm Ermənistan, həm də Azərbaycanla həmsərhəddir. Buna görə də, Tehran üçün Cənubi Qafqaz onun birbaşa təhlükəsizlik mühitinin bir hissəsidir.
Bundan əlavə, İran ənənəvi olaraq Ermənistanla sərhədini strateji cəhətdən vacib hesab edir. Həmin ərazidəki hər hansı ciddi dəyişiklik İranın regional əlaqələrinə, ticarət marşrutlarına və təhlükəsizliklə bağlı hesablamalarına təsir göstərə bilər.
ABŞ-nin mümkün iştirakı məsələyə əlavə bir aspekt qatır. İran və ABŞ artıq genişmiqyaslı hərbi qarşıdurma vəziyyətindədirlər. Buna görə də, Tehranın öz sərhədləri yaxınlığında yeni bir Amerika strateji mövcudluğunu sadəcə infrastrukturun inkişafı kimi qiymətləndirməsi ehtimalı azdır.
İranın Ermənistandakı səfiri xüsusi olaraq bildirib ki, TRIPP ilə bağlı risklər Ermənistan-İran ikitərəfli gündəliyi çərçivəsində idarə olunmalıdır. O, həmçinin İranın öz sərhədləri yaxınlığında mümkün Amerika mövcudluğu ilə bağlı narahatlıqlarını da qeyd edib. Eyni zamanda, Ermənistan İranı əmin edib ki, layihə İranın təhlükəsizliyinə təhdid yaratmayacaq.
Bu iki mövqe arasındakı fərq əhəmiyyətlidir. İrəvan layihəyə suverenlik, əlaqəlilik və iqtisadi inkişaf prizmasından yanaşır. Tehran isə ona milli təhlükəsizlik prizmasından baxır.
İran artıq xaricdəki ABŞ mövqelərinə zərbə endirə biləcəyini nümayiş etdirib. Məhz bu məqamda mövcud ABŞ-İran münaqişəsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. İran artıq ABŞ və İran ərazisindən kənarda yerləşən Amerika hərbi mövqelərinə zərbə endirməyə hazır olduğunu nümayiş etdirib.
Son eskalasiya zamanı İranın raket və pilotsuz təyyarə hücumları ABŞ və müttəfiqlərinin regionun bir neçə ölkəsindəki mövqelərini hədəfə alıb.
İranın hücumları İordaniya, Küveyt və Bəhreyndəki hərbi obyektlərə təsir göstərib, Qətər də İran raketlərini ələ keçirdiyini bildirib. Döyüşlər Bəhreyn, Küveyt, Qətər və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri də daxil olmaqla, Körfəzdə daha geniş təhlükəsizlik narahatlıqları yaradıb. Səudiyyə Ərəbistanı da İranla əlaqəli qüvvələrlə əlaqəli hücumlarla üzləşib. Avqust ayında İranla əlaqəli Husi qüvvələri Cəzandakı "Saudi Aramco" obyektinə pilotsuz təyyarə hücumu edib. Bu hadisələr mühüm strateji bir nümunəni ortaya qoyur.
İran cavabını mütləq düşmənin ərazisi ilə məhdudlaşdırmır. Tehran Amerikanın hərbi gücünün başqa bir ölkə vasitəsilə proyeksiya olunduğuna inandıqda, həmin ölkə daha geniş münaqişənin bir hissəsinə çevrilə bilər.
Bu o demək deyil ki, Ermənistan avtomatik olaraq hədəfə çevriləcək. Lakin bu, ehtimalın nəzərə alınmaması lazım olduğunu göstərir.

Ermənistan növbəti alovlanma nöqtəsinə çevrilə bilərmi?

Vəziyyət xüsusilə maraqlı hala gələn budur. Tutaq ki, TRIPP planlaşdırıldığı kimi inkişaf edir.
Tutaq ki, Amerikanın iştirakı genişlənir. Və tutaq ki, İran artıq ABŞ-ın xaricdəki mövqelərinə zərbə endirə biləcəyini göstərib. Mövcud ABŞ-nin İran münaqişəsi də məhz bu məqamda xüsusilə aktuallaşır.
Azərbaycanın rolu həlledici ola bilər. Azərbaycan vəziyyəti yaxından izləyəcək digər bir ölkədir. Onilliklər ərzində Azərbaycan və Ermənistan regional münaqişə, müharibə içində olublar. Söhbət bir vaxtlar Ermənistanın işğal etdiyi Qarabağ və ətraf rayonlarından gedir. Lakin Azərbaycanın 2020-ci ildə 44 günlük müharibə qələbəsi və işğal olunmuş bütün ərazini azad etməsindən sonra bu gün münasibətlər əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. İki ölkə normallaşma və daha geniş regional əlaqəlilik istiqamətində irəliləyir.
TRIPP həmin prosesin mühüm bir hissəsinə çevrilə bilər, çünki o, Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən keçən birbaşa nəqliyyat əlaqəsi yaradacaq. Buna görə də, İranın TRIPP-ə təsir edəcək hər hansı hərbi addımı Azərbaycanın strateji maraqlarına birbaşa təsir göstərə bilər.
Bakı buna necə reaksiya verərdi?
Azərbaycan İranın hücumunu pisləyərdimi?
Tərəfləri təmkinli olmağa çağırardımı?
Ermənistanın ərazi suverenliyini dəstəkləyərdimi?
Yoxsa Azərbaycan bu böhrandan öz regional mövqeyini gücləndirmək üçün istifadə edərdi?
Bu sualların sadə cavabları yoxdur.
Bununla belə, Azərbaycanın reaksiyası gələcəkdə baş verə biləcək hər hansı gərginləşmədə ən vacib amillərdən birinə çevrilə bilər.

Rusiyanı nəzərdən qaçırmaq olmaz

Rusiya nəzərə alınmalı olan digər əsas gücdür. Ermənistan tarixi baxımdan Sovet İttifaqının tərkib hissəsi olub və sonradan iqtisadi, siyasi və təhlükəsizlik əlaqələri vasitəsilə Rusiya ilə sıx bağlı qalıb. Lakin son illərdə Ermənistanın Moskva ilə münasibətləri pisləşib.
Eyni zamanda, İrəvan Qərb tərəfdaşlarına daha çox yaxınlaşıb. Buna görə də, ABŞ-nin Ermənistandakı rolunun artması Moskvada da narahatlıq doğurur.
Rusiya artıq Cənubi Qafqazdakı dəyişiklikləri yaxından izləyir. Ermənistanda Amerikanın daha güclü mövcudluğu Moskvanın regiondakı ənənəvi təsirinə meydan oxuya bilər.
Bundan əlavə, TRIPP regional nəqliyyat sxemlərini dəyişdirə bilər.
Bu da layihəni təkcə Ermənistan, Azərbaycan və İran üçün deyil, həm də Rusiya və Türkiyə üçün strateji cəhətdən əhəmiyyətli edir. Bu, yeni "Soyuq müharibə" tipli qarşıdurmaya çevrilirmi?
Vəziyyəti yeni "Soyuq müharibə" adlandırmaq hələ tezdir. Buna baxmayaraq, bəzi xüsusiyyətlər artıq tanış gəlir. ABŞ Ermənistanla strateji əlaqələrini gücləndirir.
Rusiya Cənubi Qafqazdakı təsirini qoruyub saxlamağa çalışır. İran sərhədləri yaxınlığındakı Amerika fəaliyyətindən narahatdır.
Azərbaycan daha güclü regional əlaqələr qurmağa çalışır.Türkiyə Qafqaz üzərindən Mərkəzi Asiyaya doğru daha geniş çıxış əldə etmək istəyir. Eyni zamanda, Ermənistan beynəlxalq tərəfdaşlıqlarını şaxələndirməyə çalışır. Nəticədə, Cənubi Qafqaz bir neçə rəqib geosiyasi marağın kəsişmə nöqtəsinə çevrilir.
Beləliklə, TRIPP marşrutu sadəcə bir ticarət dəhlizindən daha artıq bir platformaya çevrilə bilər. O, hər bir böyük gücün öz təsir dairəsini nə dərəcədə genişləndirməyə hazır olduğunu göstərən strateji bir sınaq ola bilər.

İran zərbə endirsə, nə baş verər?

Əgər İran Ermənistandakı ABŞ-la əlaqəli mövqelərə hücum etsə, bunun nəticələri Ermənistan və İran sərhədlərindən çox kənara çıxa bilər.
Fikrimcə, Azərbaycan cavab verməli, Rusiya öz maraqlarını qiymətləndirməli olar. Türkiyə yeni təhlükəsizlik çağırışı ilə üzləşə bilər. ABŞ cavab tədbirləri görüb-görməmək barədə qərar verməli olar. Eyni zamanda, Ermənistan qəfildən özünü daha genişmiqyaslı bir qarşıdurmanın mərkəzində tapar. Nəticədə Cənubi Qafqazda ciddi geosiyasi böhran yarana bilərdi.
Bundan əlavə, istənilən hərbi gərginlik regional ticarət yollarını və enerji infrastrukturunu təhlükə altına sala bilərdi. Bu isə nəticələri təkcə regional deyil, həm də qlobal miqyaslı edərdi.

Nəticə

TRIPP layihəsi Cənubi Qafqazda əlaqələrin qurulması və iqtisadi inkişaf üçün mühüm imkan yaradır.
Bununla belə, onun geosiyasi nəticələri də nəzərdən qaçırılmamalıdır. İran artıq nümayiş etdirib ki, regiondakı Amerika hərbi mövcudluğunun bir hissəsi hesab etdiyi təqdirdə, üçüncü ölkələrdəki ABŞ hərbi mövqelərinə zərbə endirməyə hazırdır.
Eyni zamanda, mövcud TRIPP çərçivəsi Ermənistanın suverenliyini və ya sərhəd təhlükəsizliyini ABŞ-a ötürmür. Ermənistan öz ərazisi və təhlükəsizlik funksiyaları üzərində nəzarəti rəsmən qoruyub saxlayır.
Odur ki, əsas məsələ TRIPP-in avtomatik olaraq ABŞ-ın hərbi dəhlizinə çevrilib-çevrilməməsi deyil.
Əsas məsələ ABŞ-ın gələcək iştirakının İran tərəfindən birbaşa təhlükəsizlik təhdidi kimi qəbul ediləcək səviyyədə dərinləşib, dərinləşməyəcəyidir.
Əgər belə bir hal baş verərsə, İranın Ermənistandakı ABŞ-la əlaqəli mövqelərə qarşı hərbi əməliyyat keçirməsi ehtimalını istisna etmək olmaz.
Lakin diqqət mərkəzində olan yeganə tərəf İran olmayacaq. Azərbaycan, Rusiya, Türkiyə və ABŞ-ın hamısı gələcək proseslərin müəyyən edilməsində mühüm rol oynayacaq.
Cənubi Qafqaz artıq geosiyasi rəqabət məkanına çevrilməkdədir.
Və TRIPP formalaşmaqda olan regional nizam üçün ən mühüm sınaqlardan biri ola bilər.

Malik Musavar Hameed Tanoli (Pakistan)
Gənc Diplomatiya Forumunun təsisçisi və prezidenti
Xüsusi olaraq "Xalq Cəbhəsi" üçün