Dünya iqtisadiyyatında son illərdə baş verən dəyişikliklər onu göstərir ki, beynəlxalq iqtisadi münasibətlər əvvəlki modeldən tədricən uzaqlaşır. Geosiyasi qarşıdurmalar, tariflər, ixrac məhdudiyyətləri, enerji böhranları, texnoloji rəqabət və kritik xammal uğrunda mübarizə iqtisadi münasibətləri getdikcə daha çox siyasi və strateji maraqların təsiri altına salır. Bununla belə, bu proses qloballaşmanın tamamilə sona çatması demək deyil. Əksinə, dünya iqtisadiyyatı daha çox regional, strateji və təhlükəsizlik amilləri üzərində qurulan yeni mərhələyə keçir.
Bunun ən mühüm göstəricilərindən biri beynəlxalq ticarətin ümumi həcmi ilə onun daxilində baş verən struktur dəyişiklikləri arasındakı paradoksdur. Son statistik məlumatlara görə, 2026-cı ilin ilk yarısında dünya üzrə mal ticarətinin həcmi təxminən 13,7 trilyon dollara çatıb və ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 12,5 faiz artıb. Xidmət ticarəti də 10,5 faiz genişlənib. Deməli, beynəlxalq ticarət hələ də böyüyür. Lakin bu artımın əhəmiyyətli hissəsi qiymətlərin yüksəlməsi ilə bağlıdır və enerji, nəqliyyat və logistika xərclərindəki artım qlobal ticarətin strukturunu dəyişdirir.
Burada əsas məsələ ticarətin azalmasından daha çox onun istiqamətinin dəyişməsidir. Ölkələr artıq yalnız “haradan daha ucuz məhsul ala bilərəm?” sualını vermirlər. Getdikcə daha çox “təchizatım nə dərəcədə təhlükəsizdir?”, “strateji məhsul üzrə hansı ölkədən asılıyam?” və “böhran zamanı alternativim varmı?” sualları ön plana çıxır. Beləliklə, iqtisadi səmərəliliklə yanaşı, iqtisadi təhlükəsizlik də dövlətlərin qərarvermə mexanizminin əsas elementinə çevrilir.
ABŞ və Çin arasındakı rəqabət bu transformasiyanın ən aydın nümunəsidir. Tariflər artıq yalnız idxalı məhdudlaşdıran klassik ticarət aləti deyil. Onlar sənaye siyasəti, texnoloji üstünlük və strateji asılılıqların azaldılması üçün istifadə olunan geoiqtisadi vasitəyə çevrilib. Vaşinqton xüsusilə yarımkeçiricilər, süni intellekt və yüksək texnologiyalar sahəsində Çinin imkanlarını məhdudlaşdırmağa çalışarkən, Pekin də öz texnoloji və istehsal imkanlarını gücləndirir. Maraqlıdır ki, bu rəqabət Çin iqtisadiyyatının dünya bazarlarından çəkilməsinə səbəb olmayıb. Əksinə, Çinin ixracı 2026-cı ilin iyulunda illik 23,9 faiz artıb, yarımkeçirici ixracı isə təxminən iki dəfə yüksəlib.
Bu vəziyyət yeni geoiqtisadi sistemin mühüm xüsusiyyətini ortaya qoyur. Dünya iqtisadiyyatı iki tamamilə ayrı blokdan ibarət sistemə çevrilmir. Daha mürəkkəb mənzərə yaranır. Ölkələr bir sahədə rəqib, digər sahədə tərəfdaş ola bilirlər. ABŞ Çinlə texnologiya sahəsində rəqabət apararkən Çindən müəyyən məhsulların idxalını tam dayandıra bilmir. Avropa İttifaqı strateji muxtariyyət siyasətini gücləndirsə də, Çinlə geniş ticarət əlaqələrini qoruyur. Cənub-Şərqi Asiya ölkələri isə “Çin+1” strategiyasından yararlanaraq yeni istehsal və logistika imkanları əldə edirlər.
Yeni geoiqtisadi sistemin digər mühüm sütunu kritik minerallar uğrunda rəqabətdir. Əgər XX əsrin böyük hissəsində neft və qaz geosiyasi gücün əsas iqtisadi resurslarından biri idisə, XXI əsrdə litium, kobalt, qrafit, mis, qalium, germanium və nadir torpaq elementləri kimi resursların əhəmiyyəti sürətlə artır. Süni intellekt infrastrukturu, elektrik avtomobilləri, batareyalar, müdafiə sənayesi və bərpa olunan enerji texnologiyaları bu resurslara olan tələbi daha da artırır.
Bununla yanaşı, kritik minerallar bazarında yüksək təchizat konsentrasiyası yeni risklər yaradır.Qalium, qrafit, manqan və nadir torpaqların emalında Çinin payı 90 faizdən çoxdur. 2026-cı ildə də müxtəlif ölkələrin ixrac məhdudiyyətləri tətbiq etməsi nəticəsində kritik xammalın tədarük təhlükəsizliyi artıq nəzəri deyil, real geoiqtisadi problemə çevrilib.
Enerji bazarları da bu dəyişiklikdən kənarda qalmır. Yaxın Şərqdəki gərginlik və Hörmüz boğazı ətrafında yaranan problemlər bir daha göstərdi ki, beynəlxalq iqtisadiyyatın ən həssas nöqtələrindən biri enerji və logistika marşrutlarının təhlükəsizliyidir.
Dünya iqtisadiyyatında yeni mərhələ yalnız ticarət müharibələri ilə izah edilməməlidir. Söhbət daha fundamental dəyişiklikdən gedir. İqtisadi siyasət artıq milli təhlükəsizlik, enerji təhlükəsizliyi, texnoloji suverenlik və strateji istehsal imkanları ilə daha sıx əlaqələnir. Dövlətlər müəyyən məhsullar üzrə daha bahalı alternativlərə keçməyə belə hazırdırlar, çünki ucuz, lakin siyasi baxımdan riskli təchizat mənbəyindən asılılıq gələcəkdə daha böyük iqtisadi itkilərə səbəb ola bilər.
Beynəlxalq şirkətlər istehsalı yalnız bir ölkədə cəmləşdirmək əvəzinə müxtəlif regionlara bölməyə çalışdıqca, yeni logistika və istehsal mərkəzlərinin əhəmiyyəti artır. Məhz bu mərhələdə coğrafi mövqeyi əlverişli, siyasi sabitliyi olan və müxtəlif nəqliyyat dəhlizlərini birləşdirən ölkələr üçün yeni imkanlar meydana çıxır.
Azərbaycan da bu dəyişən geoiqtisadi mənzərədə öz mövqeyini gücləndirə biləcək ölkələrdən biridir. Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiya ilə Avropanı birləşdirən Orta Dəhliz, enerji ixrac infrastrukturu, Bakı Limanı, dəmir yolu əlaqələri və Mərkəzi Asiya ilə genişlənən iqtisadi münasibətlər Azərbaycanın yalnız enerji ixracatçısı deyil, həm də regional logistika və ticarət qovşağı kimi rolunu gücləndirir. Dünyada tədarük zəncirlərinin təhlükəsizliyinə tələbin artması Azərbaycanın tranzit potensialına əlavə geoiqtisadi dəyər qazandırır.
Dünya iqtisadiyyatı qloballaşmadan imtina etmir, lakin qloballaşmanın əvvəlki modelindən uzaqlaşır. Yeni mərhələdə iqtisadi münasibətlərin əsas prinsipi yalnız maksimum səmərəlilik deyil, həm də dayanıqlılıq, təhlükəsizlik və strateji müstəqillik olacaq. Kapital, texnologiya, enerji, xammal və ticarət marşrutları üzərində rəqabət daha da sərtləşəcək.
Bu baxımdan qarşıdakı dövrün əsas sualı dünyanın qloballaşmadan çıxıb-çıxmayacağı deyil. Əsas məsələ qloballaşmanın hansı formada davam edəcəyidir. Böyük ehtimalla gələcəyin iqtisadi sistemi tam qapalı bloklardan deyil, bir-biri ilə rəqabət aparan, eyni zamanda qarşılıqlı asılılığını qoruyan regional və qlobal şəbəkələrdən ibarət olacaq. Bu yeni sistemdə iqtisadi güc yalnız böyük bazara və kapitala sahib olmaqla deyil, həm də etibarlı enerji mənbələrinə, təhlükəsiz logistika marşrutlarına, kritik texnologiyalara və çevik tərəfdaşlıq imkanlarına malik olmaqla ölçüləcək.

Əli Səlimov,
iqtisadçı