Avrasiyanın enerji geosiyasəti son illərdə yalnız neft və təbii qaz ehtiyatlarının kim tərəfindən istehsal edildiyi əsasında formalaşmır. Enerjinin hansı marşrutlarla nəql edildiyi, hansı ölkələrin tranzit mərkəzinə çevrildiyi, elektrik bağlantılarının necə yaradıldığı və bərpa olunan enerji mənbələrinin hansı bazarlara çatdırıla bildiyi də güc balanslarının mühüm elementlərinə çevrilir. Bu transformasiya Xəzər hövzəsinin strateji mövqeyini yenidən ön plana çıxararkən, Azərbaycanı da enerji istehsalçısı olmaqdan əlavə, müxtəlif enerji və nəqliyyat şəbəkələrini bir-birinə bağlayan aktora çevirir.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin son dövrdə verdiyi açıqlamalar bu dəyişimin yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Xüsusilə 11 avqust 2026-cı ildə Naxçıvanda verdiyi mesajlarda Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında yaradılması planlaşdırılan bağlantının yalnız dəmir yolu və avtomobil yolundan ibarət olmayacağın, elektrik xətləri, fiber-optik infrastruktur və sonrakı mərhələlərdə neft və təbii qaz boru kəmərlərinin də bu marşrut üzrə nəzərdən keçirilə biləcəyini bildirməsi diqqət çəkir. Azərbaycanın əsas ərazisindən Ermənistan üzərindən Naxçıvana elektrik enerjisinin ötürülməsi xətti layihəsinin hazır olduğunu qeyd edən Əliyev, bu bağlantının Türkiyə və Avropaya uzanan daha geniş enerji şəbəkəsinin bir hissəsi ola biləcəyinə işarə edib.
Bu açıqlamalar Azərbaycanın enerji siyasətində mühüm transformasiyaya işarə edir. Bakı artıq yalnız Xəzər hövzəsinin enerji ehtiyatlarını Avropaya çatdıran enerji ixracatçısı deyil, enerji, nəqliyyat, rəqəmsal infrastruktur və ticarət şəbəkələrinin kəsişdiyi çoxşaxəli Avrasiya bağlantı mərkəzinə çevrilməyi hədəfləyir.
Azərbaycanın enerji geosiyasətində dəyişən strateji mövqeyi
Azərbaycanın mövcud enerji geosiyasətinin təməlində Xəzər dənizindəki karbohidrogen ehtiyatlarının Qərb bazarlarına çatdırılması dayanır. Bakı-Tbilisi-Ceyhan Neft Boru Kəməri və Cənub Qaz Dəhlizi Azərbaycanın bu strategiyasının ən mühüm infrastruktur elementləridir. Xüsusilə Cənub Qaz Dəhlizi Xəzər hövzəsinin enerji ehtiyatlarını Cənubi Qafqaz üzərindən Türkiyə və Avropaya nəql etməklə Avropanın enerji təchizatının şaxələndirilməsinə töhfə verir.
Lakin bu gün Azərbaycanın strateji dəyərini yalnız mövcud neft və təbii qaz potensialı ilə ölçmək mümkün deyil. Avropanın Rusiya enerji ehtiyatlarından asılılığını azaltmaq siyasəti Xəzər hövzəsinin əhəmiyyətini artırarkən, Azərbaycanın enerji balansındakı mövqeyini də gücləndirib. Avropa Komissiyasının məlumatlarına görə, Azərbaycan və SOCAR 2025-ci ildə Avropa İttifaqına üzv ölkələrə 12,5 milyard kubmetr təbii qaz tədarük edib və bu həcm 2021-ci illə müqayisədə 53,8 faiz artıb.
Daha önəmlisi isə Azərbaycanın enerji əlaqələrinin artıq yalnız təbii qazla məhdudlaşmamasıdır. Bərpa olunan enerji istehsalı, elektrik enerjisinin ixracı və regional interkonneksiyalar yeni dövrün əsas elementlərini təşkil edir. 2026-cı ilin iyun ayında Avropa İttifaqı ilə Azərbaycan arasında yaşıl enerji dəhlizinin inkişaf etdirilməsinə siyasi dəstək yenidən təsdiqlənmiş, Azərbaycanın bərpa olunan enerji potensialının Avropa bazarları ilə əlaqələndirilməsi strateji prioritet kimi önə çıxıb.
Bu məqamda Türkiyənin rolu da daha aydın şəkildə nəzərə çarpır. Ankara ilə Bakı arasındakı enerji əlaqələri təbii qaz ticarətindən elektrik enerjisi və bərpa olunan enerji sahəsində inteqrasiyaya doğru genişlənir. Türkiyənin gündəmində olan Azərbaycanla əlaqəli elektrik dəhlizi ideyası, TANAP-ın təbii qaz sahəsində üzərinə götürdüyü funksiyaya bənzər şəkildə, gələcəkdə elektrik enerjisi ticarətinin də regional şəbəkə üzərindən həyata keçirilməsini hədəfləyir.
Beləliklə, ortaya çıxan yeni model “mənbə, boru kəməri, bazar” formasındakı klassik enerji tənliyindən daha geniş məzmun daşıyır. Yeni modeldə mənbə, istehsal, ötürmə, tranzit, elektrik enerjisi ticarəti, logistika və rəqəmsal bağlantılar eyni geoiqtisadi sistem çərçivəsində qiymətləndirilir. Azərbaycanın strateji mövqeyini gücləndirən əsas amil də məhz budur.
Dəhlizlər, enerji və yeni Avrasiya uyğunluğu
Azərbaycanın enerji geosiyasətindəki mövqeyini yalnız Cənub Qaz Dəhlizi üzərindən qiymətləndirmək kifayət deyil. Bakının son illərdə inkişaf etdirdiyi nəqliyyat və enerji layihələri getdikcə bir-birini tamamlayan daha geniş uyğunluq strategiyasının tərkib hissələrinə çevrilir. Bu transformasiyanın ən mühüm nümunələrindən biri Orta Dəhlizdir. Çindən və Mərkəzi Asiyadan başlayaraq Xəzər dənizi üzərindən Azərbaycana, buradan isə Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropaya uzanan bu marşrut Azərbaycanın Avrasiya ticarətində tranzit rolunu gücləndirir. 2024-cü ildə Orta Dəhliz vasitəsilə Xəzəri keçən yük həcminin 4,1 milyon tona çatması da marşrutun artan potensialını göstərir.
Orta Dəhlizin əhəmiyyətini artıran amillərdən biri nəqliyyat infrastrukturu ilə enerji şəbəkələrinin getdikcə daha çox inteqrasiya olunmasıdır. Xəzər hövzəsindəki enerji ehtiyatlarının Türkiyə və Avropa bazarlarına çatdırılması baxımından dəhlizin logistika potensialının inkişaf etdirilməsi yeni imkanlar yaradır. Xüsusilə Türkmənistan qazının Xəzər üzərindən Azərbaycana və buradan Avropaya nəqlinə yönəlmiş Trans-Xəzər variantları Bakının Mərkəzi Asiyanın enerji ehtiyatlarını Qərb bazarları ilə əlaqələndirə biləcək bağlantı mərkəzi kimi əhəmiyyətini artırır.
Prezident İlham Əliyevin son açıqlamalarında elektrik enerjisi, təbii qaz, neft və fiber-optik infrastrukturun eyni marşrut çərçivəsində nəzərdən keçirilməsi də bu yeni yanaşmanın mühüm göstəricisidir. Beləliklə, dəhliz anlayışı yalnız malların və insanların hərəkətini təmin edən nəqliyyat xətti olmaqdan çıxaraq, enerji, məlumat və ticarət axınlarını eyni coğrafi ox üzərində birləşdirən çoxşaxəli bağlantı sisteminə çevrilir.
Bu transformasiyanın diqqətçəkən nümunələrindən biri Zəngəzur marşrutunun enerji ölçüsüdür. Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında Ermənistan üzərindən yaradılması planlaşdırılan elektrik bağlantısının Türkiyə və Avropaya uzana biləcək daha geniş enerji şəbəkəsinin bir hissəsi olması nəzərdə tutulur. Marşrutun sonrakı mərhələlərdə neft və təbii qaz boru kəmərləri baxımından da nəzərdən keçirilməsi Zəngəzurun yalnız nəqliyyat marşrutu deyil, enerji və nəqliyyat bağlantılarının kəsişdiyi strateji oxa çevrilə biləcəyini göstərir.
Bu baxımdan Zəngəzurun əhəmiyyəti yalnız bir elektrik xəttinin yaradılmasından daha genişdir. Azərbaycan-Türkiyə xəttində enerji bağlantılarının gücləndirilməsi Cənubi Qafqazdakı enerji sistemlərinin daha sıx inteqrasiyasına və Avropa bazarları ilə yeni bağlantıların formalaşmasına zəmin yarada bilər. Eyni zamanda bu proses enerji infrastrukturunu regional iqtisadi əməkdaşlığın və normallaşmanın alətlərindən birinə çevirmək potensialına malikdir.
Avrasiya miqyasında nəzərdən keçirildikdə isə Xəzərin şərqində yerləşən Mərkəzi Asiyanın enerji ehtiyatlarının Azərbaycan üzərindən Türkiyə və Avropa bazarları ilə inteqrasiyası Bakının strateji mövqeyini daha da gücləndirir. Azərbaycanın üstünlüyü yalnız malik olduğu neft və təbii qaz ehtiyatlarından deyil, enerji axınlarını müxtəlif coğrafiyalar və bazarlar arasında yönləndirə bilmək imkanından irəli gəlir. Bu səbəbdən Bakının yeni enerji geosiyasəti daha çox resurslara sahib olmaqdan deyil, enerji, nəqliyyat və rəqəmsal bağlantıların kəsişdiyi Avrasiya uyğunluğu üzərində formalaşır.
Nəticə və Qiymətləndirmə
Azərbaycanın Avrasiyanın enerji geosiyasətindəki strateji mövqeyi yeni mərhələyə qədəm qoyur. Bakının enerji siyasəti artıq yalnız neft və təbii qaz ixracına əsaslanan model kimi qiymətləndirilə bilməz. Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə davam edən təbii qaz ixracı, bərpa olunan enerji investisiyaları, elektrik bağlantıları, Trans-Xəzər enerji variantları və Orta Dəhlizlə inteqrasiya olunan nəqliyyat infrastrukturu daha geniş geoiqtisadi strategiyanın tərkib hissələridir.
Prezident İlham Əliyevin son açıqlamalarının əhəmiyyəti də məhz burada ortaya çıxır. Enerji xətlərinin nəqliyyat və rəqəmsal infrastrukturla eyni marşrut çərçivəsində nəzərdən keçirilməsi Azərbaycanın Avrasiyadakı rolunu “enerji istehsalçısı” mövqeyindən “enerji və əlaqələr mərkəzi” mövqeyinə daşıyır. Bu transformasiya Türkiyəni də strategiyanın mərkəzindəki aktorlardan birinə çevirir. Azərbaycanın Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiyaya, Türkiyə üzərindən isə Avropaya bağlanması Ankara-Bakı münasibətlərini enerji, nəqliyyat və ticarət sahələrində daha inteqrasiya olunmuş struktura çevirir.
Qarşıdakı dövrdə Azərbaycanın uğurunu müəyyən edəcək əsas amil malik olduğu enerji ehtiyatlarından daha çox, bu ehtiyatları müxtəlif marşrutlar və bazarlarla nə dərəcədə inteqrasiya edə bilməsi olacaqdır. Çünki Avrasiyanın yeni enerji geosiyasətində rəqabət yalnız ehtiyatlar üzərində deyil, bağlantıların nəzarətdə saxlanılması, tranzit potensialı və enerji axınlarının şaxələndirilməsi üzərində də gedir.
Bu baxımdan Azərbaycan Xəzər ilə Avropa arasında yerləşən enerji ixracatçısından daha artıq potensiala malikdir. Bakının əsas strateji üstünlüyü Xəzər, Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa arasındakı enerji və nəqliyyat şəbəkələrini vahid geoiqtisadi çərçivədə birləşdirə bilmə qabiliyyətidir. Bu potensialın gücləndirilməsi Azərbaycanın yalnız Cənubi Qafqazdakı deyil, daha geniş Avrasiya geosiyasətindəki çəkisini də artıracaqdır.

Mehmet Gökhan Özçubukçu – Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) sədri –
Beynəlxalq Münasibətlər üzrə mütəxəssis
Xüsusi olaraq “Xalq Cəbhəsi” üçün