Türkiyəli professor bu haqda danışıb

Türkiyəli akademik Prof. Dr. Seyit Aydın Bengü Türk TV-də yayımlanan “Kızılelma” proqramına qatılıb. S.Aydın Estoniya, Litva, Finlandiya və Polşada yaşayan türklər, Pamir dağlarının ətəklərində yaşayan Pamir türkləri, Əfqanıstanın sovet işğalından azad edilməsindən sonra Səudiyyə Ərəbistanına köç edən türklər və Şərqi Türküstanda Çin tərəfindən ağır təzyiq, soyqırım və assimilyasiyaya məruz qalan uyğur türklərinin mövcud vəziyyəti barədə açıqlamalar verib.

Dünyanın müxtəlif bölgələrində əhalisi təhlükədə olan türklər var

Professor dünyanın müxtəlif bölgələrində əhalisi təhlükə altında olan türklərin olduğunu bildirib. O, Estoniyada başda Azərbaycan və tatar türkləri olmaqla, təxminən 5 min türk yaşadığını, Litvada isə təxminən 4 min tatar türkü ilə yanaşı, 250 min–500 min arasında qaraim türklərinin olduğunu qeyd edib.
Polşada isə təxminən 2 min tatar türkünün yaşadığını bildirən S.Aydın həmin icmalar haqqında deyib: “Uzun müddətdir ki, kiçik icmalar olaraq qalmaları səbəbindən milli kimliklərini itirmək təhlükəsi ilə üzləşirlər. Bunun üçün hər hansı təzyiq və ya zorakılığa belə ehtiyac qalmır. Yaşadıqları bölgələrdə əhaliləri çox azdır və əksəriyyəti müsəlmandır. Bu baxımdan çətinlik yaşayırlar. Finlandiyada da xüsusilə tatar türkləri var, lakin Finlandiyadakılar daha rahat və dinc şəraitdə yaşadıqları üçün onların həyatı baxımından hər hansı təhlükə görünmür”.

“Pamir qırğızlarında 30 yaşdan etibarən ölümlər başlayır”

Bununla yanaşı, “dünyanın damı” kimi xarakterizə etdiyi, soyuq iqlimə malik və 5200 metr yüksəklikdə yerləşən Pamir Dağlarının ətəklərində yaşayan Pamir qırğızlarından da bəhs edən Prof. Dr. Aydın iqlimin kənd təsərrüfatı üçün əlverişsiz olduğunu bildirib: “İqlim və təbiət şəraitinə görə uşaqlar 12-13 yaşlarında çox yaşlı görünürlər. Həmin yaşda evləndirilirlər və 28-30 yaşlarında isə ölümlər başlayır. Yaş ortalamasının 40-45 arasında olduğunu deyə bilərik, amma əksəriyyətində 30 yaşdan etibarən ölümlər başlayır”.
Pamir qırğızlarının təhsil, səhiyyə xidmətləri və sivilizasiyanın gətirdiyi bir çox nemətdən faydalana bilmədiyini qeyd edən professor Əfqanıstan ərazisi yaxınlığında yerləşən Pamir bölgəsində daimi və ya müvəqqəti səyyar ambulator tibb müəssisələri və səhiyyə məntəqələrinin də olmadığını vurğulayıb.

Pamir türklərinin 15-20 il ərzində mərhələli şəkildə yox olması gözlənilir

Pamir qırğızlarının bir çox geniş yayılmış infeksiyalara qarşı immunitetinin olmadığını bildirən S.Aydın yeni doğulan hər 10 uşaqdan 5-6-nın doğuş zamanı və ya körpəlik dövründə həyatını itirdiyini qeyd edib. O, bu icmanın xroniki qida çatışmazlığı, vitamin və mineral əskikliyindən əziyyət çəkdiyini, hətta bəzi uşaqların yalnız 4 yaşında yeriməyə başladığını bildirib.
Prof. Dr. Aydın Pamir qırğızlarının əhalisinin 34 faizinin qadın, 66 faizinin isə kişi olduğunu deyərək bu qeyri-bərabərliyin əhalinin azalmasında rolunu vurğulayıb. 2022-ci il məlumatlarına görə Pamir qırğızlarının əhalisinin təxminən 2 min nəfər olduğunu bildirən Prof. Dr. Aydın, əhalinin hər il 6-7 faiz azaldığını qeyd edərək 15-20 il ərzində bu əhalinin mərhələli şəkildə yox olacağının proqnozlaşdırıldığını deyib.

Pamir türklərinin 86 faizinin hətta şəxsiyyət vəsiqəsi yoxdur

Pamir bölgəsində qırğız türkcəsini tədris edən məktəblərin də olmadığını və savadlılıq səviyyəsinin çox aşağı olduğunu diqqətə çatdıran Prof. Dr. Aydın bildirib: “Təxminən 2 min qırğız türkünün yalnız 14 faizinin şəxsiyyət vəsiqəsi var, qalanlarının isə hətta şəxsiyyət vəsiqəsi belə yoxdur. Bu səbəbdən onların xaricə səyahət etmələri, hətta Əfqanıstan ərazisində sərbəst hərəkət etmələri mümkün deyil”.
Pamir qırğızlarının 2004-cü ildəki sərt qış şəraiti səbəbindən ən böyük sərvətləri olan heyvanlarının 30 faizinin tələf olduğunu dilə gətirən professor Aydın qeyd edib: “Bir qrup Pamir türkü 1980-ci illərdə Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə Türkiyəyə gətirildi. Ağsaqqalların Türkiyədən ilk əsas tələbi soyuq iqlimdə heyvandarlıq edə biləcəkləri torpaq sahəsinin ayrılması oldu. Çünki bundan əvvəl Pakistana gedənlərin əksəriyyəti bir anda mənfi 50 dərəcədən müsbət 50 dərəcəyə keçdikləri üçün ölmüşdü. İqlimə uyğunlaşa bilməmişdilər. Ərcişdəki Ulu Pamir kəndi də bu şəkildə salındı”.

Səudiyyə Ərəbistanındakı Əfqanıstan mühaciri türklər milli kimliyini itirir

Hazırda Səudiyyə Ərəbistanında Əfqanıstandan mühacirət etmiş türklərin yaşadığını bildirən Prof. Dr. Aydın bu icmanın Əfqanıstanın sovet işğalından azad edilməsindən sonra Səudiyyə Ərəbistanına köç etdiyini qeyd edib.
Onların böyük hissəsinin özbək türkləri, türkmənlər, uyğur türkləri və həzaralardan ibarət olduğunu bildirən S.Aydın aralarındakı taciklərin də özlərini türk kimi təqdim etdiyini və ümumi əhalinin təxminən 50 min nəfər olduğunu deyib.
Sözügedən mühacirlərin 2017-ci ilə qədər Səudiyyə Ərəbistanındakı universitetlərə qəbul edilmədiyini, sonradan isə çox məhdud sayda tələbənin universitetlərə qəbul olunduğunu qeyd edən Prof. Dr. Aydın bu əhalinin son dərəcə ağır iqtisadi şəraitdə yaşadığını bildirib.
S.Aydın Səudiyyə Ərəbistanının sözügedən türk əhalisinin artmasının qarşısını almaq məqsədilə ciddi vergilər tətbiq etdiyinə də diqqət çəkib. Səudiyyə Ərəbistanındakı türk əhalisinin bu şəkildə azaldıldığını və yeni nəsillərin hətta öz dillərini belə bilmədiyini vurğulayan Prof. Dr. Aydın əlavə edib: “Tamamilə ərəb dilində danışırlar, geyimləri də tamamilə ərəb geyimidir. Hətta hənəfilikdən hənbəliliyə keçid var. Bu, ciddi mənada milli kimliyin məhv edilməsi deməkdir”.

Şərqi Türküstanda çinli əhalinin payı 1949-cu ildə 5 faiz idi, bu gün 40 faizə çatıb

Şərqi Türküstanın 1949-cu ildə Çin tərəfindən işğal edilməsindən bəri qətliam, soyqırımı və assimilyasiya siyasətinin davam etdiyini bildirən Prof. Dr. Aydın qeyd edib ki, Şərqi Türküstanda 1949-cu ildə çinlilərin əhalidə payı 5 faiz olduğu halda, bu gün 40 faizə çatıb: “(Uyğur türklərini) Sistemli şəkildə yox etmə siyasəti davam edir. Bölgənin təbii sərvətləri bölgəyə yerləşdirilən çinli iş adamlarına ayrılır. Qaşqar və Hotan bölgələrində hələ də türk əhalisi çoxluq təşkil etsə də, onların sayı getdikcə azalır.”
Bölgədə zülm, təzyiq və assimilyasiya davam etdiyi üçün həbsxana və saxlanma mərkəzlərinin, xüsusilə türk əhalisinin çox olduğu Qaşqar, Aksu, Yarkənd və Hotan kimi bölgələrdə fəaliyyətini davam etdirdiyinə diqqət çəkən Prof. Dr. Aydın bildirib ki, işsiz olan uyğur türkləri Çinin daxili bölgələrində ucuz işçi qüvvəsi kimi çalışdırılır. Bu fəaliyyətlər assimilyasiyanı asanlaşdırmaq məqsədilə sürətləndirilir.
Bununla yanaşı, Cunqariya bölgəsində çinli əhalinin çoxluq təşkil etməyə başladığını bildirən və “Əhalinin artımı və əhalinin tərkibi daim türklərin əleyhinə işləyir. Ailələr parçalanır, qadınlar zorla sonsuzlaşdırılır. Xüsusilə düşərgələrə aparılan qadınlar dərman vasitələri ilə sonsuzlaşdırılır, bunu qəbul etməyənlər isə cəzalandırılır. Valideynləri və ailənin yaşlı üzvləri düşərgələrə aparılan uşaqlar çinli ailələrə verilir və assimilyasiya sürətləndirilir” - deyə danışan Prof. Dr. Aydın hazırda təxminən 1 milyon 170 min türk uşağının çinli kimi böyüdüldüyünü vurğulayıb.

Çin həbsxanalarından azad edilən uyğur türkləri qısa müddətdə həyatlarını itirirlər

Çin işğal rejiminin qurduğu həbsxanalar, saxlanma mərkəzləri və düşərgələrdən də bəhs edən Prof. Dr. Aydın ümumilikdə təxminən 1 200 toplama düşərgəsinin olduğunu bildirib.
Professor həmçinin təxminən 627 min uyğur türkünün 579 həbsxana və saxlanma mərkəzində tutulduğunu qeyd edərək vurğulayıb ki, hazırda hər 40 türkdən biri həbsdədir: “Həbsxanalardan azad edilənlər də məruz qaldıqları şərait və tətbiq olunan üsullar səbəbindən azadlığa çıxdıqdan sonra uzun müddət yaşaya bilmirlər”.
Bundan əlavə, Prof. Dr. Aydın Çinin 2026-cı ilin martında qəbul etdiyi “Etnik Birlik və Tərəqqi Qanunu” ilə uyğur türklərinin milli kimliyinin tamamilə aradan qaldırılmasının hədəfləndiyini vurğulayıb.