Kriptovalyutalar: yeni imkanlar və risklər İqtisadiyyat

Kriptovalyutalar: yeni imkanlar və risklər

Kriptovalyuta bazarında aparıcı rəqəmsal aktivlərin dəyərində ucuzlaşma tendensiyası davam edir. “CoinMarketCap” platformasının məlumatlarına görə, son günlərdə Bitkoinin qiyməti 0,84 faiz azalaraq 64 354,46 ABŞ dollarına düşüb. Son bir həftə ərzində isə kriptovalyutanın dəyəri 12,60 faiz geriləyib. Digər kriptovalyutalarda da qiymət azalması qeydə alınıb. Belə ki, “Ethereum” 1,34 faiz ucuzlaşaraq 1 803,38 dollara, BNB 0,35 faiz azalaraq 591,36 dollara enib. “Bitcoin Cash”in qiyməti 0,25 faiz geriləyərək 208,44 dollar, “Quant”ın dəyəri isə 0,46 faiz azalaraq 152,72 dollar təşkil edib.

Kriptovalyutalar necə meydana gəldi?

Rəqəmsal iqtisadiyyatın sürətli inkişafı ənənəvi pul və maliyyə münasibətlərini dəyişdirir. Bu prosesin ən mühüm təzahürlərindən biri kriptovalyutaların meydana gəlməsi və qlobal maliyyə bazarlarında özünəməxsus yer tutmasıdır. Bir vaxtlar yalnız texnologiya həvəskarlarının maraq dairəsində olan kriptovalyutalar bu gün investorların, bankların, beynəlxalq maliyyə təşkilatlarının və dövlətlərin diqqət mərkəzindədir. Lakin onların yaratdığı yeni iqtisadi imkanlarla yanaşı, ciddi maliyyə, hüquqi və təhlükəsizlik riskləri də mövcuddur.
Kriptovalyutaların yaranması rəqəmsal texnologiyaların inkişafı, internet üzərindən ödənişlərin genişlənməsi və ənənəvi maliyyə vasitəçilərindən asılılığın azaldılması ideyaları ilə bağlıdır. Bu istiqamətdə əsas dönüş nöqtəsi 2008-ci ildə Satoşi Nakamoto təxəllüsü ilə təqdim edilən Bitcoin konsepsiyası olmuşdur. 2009-cu ildə isə Bitcoin şəbəkəsi fəaliyyətə başlamışdır.
Bitcoin-in əsas yeniliyi bank və ya mərkəzi idarəedici qurum olmadan rəqəmsal dəyərin ötürülməsinə imkan yaratması idi. Bunun texnoloji əsasını blokçeyn — əməliyyatların paylanmış elektron reyestrdə qeydə alınması sistemi təşkil edir. Bu sistem məlumatların dəyişdirilməsini çətinləşdirir və əməliyyatların yoxlanılmasına imkan verir.
Sonrakı illərdə Ethereum, Litecoin və digər kriptovalyutalar meydana gəldi. Xüsusilə Ethereum platformasının inkişafı ağıllı müqavilələrin, mərkəzləşdirilməmiş maliyyə xidmətlərinin və müxtəlif rəqəmsal aktivlərin yaradılmasına şərait yaratdı.
Kriptovalyuta bazarı ilkin mərhələdə məhdud istifadəçi dairəsini əhatə etsə də, sonradan qlobal investisiya bazarının diqqətini cəlb etdi. Qiymətlərin sürətlə yüksəlməsi milyonlarla insanın bu aktivlərə marağını artırdı. Bununla yanaşı, kəskin ucuzlaşmalar və bəzi iri kriptovalyuta platformalarının iflası bazarın nə qədər riskli olduğunu da nümayiş etdirdi.

Müasir iqtisadiyyatda rolu

Kriptovalyutaların iqtisadi əhəmiyyəti yalnız yeni ödəniş vasitəsinin yaranması ilə məhdudlaşmır. Onlar maliyyə xidmətlərinin təşkili, kapitalın hərəkəti, investisiya münasibətləri və rəqəmsal biznes modellərinin inkişafına təsir göstərir.
Ən mühüm istiqamətlərdən biri beynəlxalq pul köçürmələridir. Ənənəvi bank sistemində ölkələrarası ödənişlər müəyyən vaxt və komissiya tələb etdiyi halda, bəzi blokçeyn şəbəkələri vasitəsilə vəsaitin daha sürətli və aşağı xərclə ötürülməsi mümkündür. Lakin bu üstünlük istifadə olunan şəbəkədən, əməliyyat haqqından və vəsaitin milli valyutaya çevrilməsi xərclərindən asılıdır.
Digər mühüm istiqamət maliyyə xidmətlərinə çıxış imkanlarının genişləndirilməsidir. Bank infrastrukturu zəif inkişaf etmiş ölkələrdə rəqəmsal aktivlər müəyyən alternativ imkanlar yarada bilər. Bununla belə, internetə çıxış, rəqəmsal savadlılıq və istehlakçı hüquqlarının qorunması bu imkanlardan istifadənin əsas şərtləridir.
Kriptovalyutalar innovativ sahibkarlığın inkişafına da təsir edir. Blokçeyn texnologiyası əsasında yeni ödəniş platformaları, maliyyə texnologiyaları şirkətləri, rəqəmsal aktivlərin saxlanılması və idarə olunması xidmətləri formalaşır. Lakin burada mühüm fərq nəzərə alınmalıdır: blokçeyn texnologiyasının iqtisadi faydalılığı heç də bütün kriptovalyutaların etibarlı investisiya vasitəsi olması demək deyil.
Kriptovalyutaların əsas üstünlüklərindən biri maliyyə əməliyyatlarında vasitəçilərdən asılılığın müəyyən dərəcədə azaldılmasıdır. Bəzi şəbəkələrdə əməliyyatlar günün istənilən vaxtında həyata keçirilə bilir və beynəlxalq sərhədlər texniki baxımdan maneə yaratmır.
İkinci üstünlük əməliyyatların şəffaflığının təmin edilməsidir. Açıq blokçeyn sistemlərində köçürmələrin tarixçəsini izləmək mümkündür. Bu xüsusiyyət maliyyə əməliyyatlarının yoxlanılması üçün yeni texnoloji imkanlar yaradır.
Üçüncü üstünlük innovasiya və rəqabətin güclənməsidir. Rəqəmsal aktivlərin inkişafı bankları və ödəniş təşkilatlarını daha sürətli, çevik və müştəriyönümlü xidmətlər tətbiq etməyə təşviq edir.
Digər perspektivli istiqamət aktivlərin tokenləşdirilməsidir. Bu mexanizm vasitəsilə müəyyən maliyyə və əmlak hüquqları rəqəmsal tokenlər şəklində təmsil oluna bilər. Nəticədə bəzi aktivlərin dövriyyəsinin sürətlənməsi və investisiya imkanlarının genişlənməsi mümkündür.

Mənfi cəhətləri və əsas risklər

Kriptovalyutaların geniş yayılmasına mane olan başlıca amil qiymətlərin yüksək dəyişkənliyidir. Ənənəvi valyutalardan fərqli olaraq, bir çox kriptovalyutanın dəyəri dövlət zəmanəti və ya sabit gəlir axını ilə təmin olunmur. Buna görə də onların qiyməti qısa müddətdə kəskin yüksələ və ya azala bilər.
Digər ciddi problem kibertəhlükəsizlikdir. Kriptovalyuta birjalarına hücumlar, elektron pul kisələrinin oğurlanması, saxta investisiya layihələri və şəxsi açarların itirilməsi böyük maliyyə itkilərinə səbəb ola bilər. Blokçeyn sisteminin texnoloji təhlükəsizliyi istifadəçinin vəsaitinin bütün hallarda qorunmasına zəmanət vermir.
Kriptovalyutaların qanunsuz maliyyə əməliyyatlarında istifadə olunması ehtimalı da dövlətləri narahat edir. Çirkli pulların yuyulması, maliyyə fırıldaqçılığı və qanunsuz vəsait köçürmələri ilə mübarizə bu sahənin tənzimlənməsində mühüm yer tutur.
Bundan başqa, bəzi kriptovalyutaların istehsalında istifadə olunan hesablama mexanizmləri böyük enerji sərfiyyatı tələb edir. Xüsusilə Bitcoin-in mayninq prosesi enerji istehlakı və ekoloji təsirlərlə bağlı müzakirələrə səbəb olur. Bununla belə, bütün kriptovalyuta şəbəkələrinin enerji sərfiyyatı eyni səviyyədə deyil.
Makroiqtisadi baxımdan daha mühüm təhlükə kriptovalyutaların geniş miqyasda milli valyutanı əvəz etməsi ehtimalıdır. Belə vəziyyət pul-kredit siyasətinin effektivliyini azalda, kapital hərəkətinə nəzarəti çətinləşdirə və maliyyə sabitliyi üçün əlavə risklər yarada bilər.

Dövlətlərin kriptovalyutalara münasibəti

Dünya ölkələrinin kriptovalyutalara yanaşması fərqlidir. Bəzi dövlətlər rəqəmsal aktivləri innovasiya və maliyyə bazarlarının inkişafı üçün yeni imkan hesab edir, digərləri isə onların istifadəsinə ciddi məhdudiyyətlər tətbiq edir.
Avropa İttifaqı bu sahədə daha sistemli tənzimləmə modelini formalaşdırmışdır. Kriptoaktivlər bazarına dair MiCA qaydaları rəqəmsal aktivlərin emissiyası, xidmət göstərən şirkətlərin fəaliyyəti, investorların müdafiəsi və bazar şəffaflığı üçün ümumi tələblər müəyyənləşdirir.
ABŞ-da kriptovalyutaların investisiya və maliyyə bazarlarına inteqrasiyası genişlənmiş, rəqəmsal aktivlərə münasibətdə hüquqi tənzimləmə mühüm iqtisadi siyasət məsələsinə çevrilmişdir.
Çin isə kriptovalyuta ticarətinə və mayninq fəaliyyətinə sərt məhdudiyyətlər tətbiq etməklə yanaşı, mərkəzi bankın rəqəmsal valyutası istiqamətində layihələr həyata keçirir.
Burada kriptovalyutalarla mərkəzi bankların rəqəmsal valyutalarını fərqləndirmək vacibdir. Mərkəzi bankın rəqəmsal valyutası dövlətin pul sisteminin tərkib hissəsi olduğu halda, Bitcoin kimi kriptovalyutalar mərkəzləşdirilməmiş şəbəkələrdə fəaliyyət göstərir.
Azərbaycanda rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafı, nağdsız ödənişlərin genişlənməsi və maliyyə texnologiyalarının tətbiqi kriptoaktivlər və blokçeyn texnologiyaları ilə bağlı yeni imkanlar yaradır. Lakin bu sahənin inkişafında əsas məsələ kriptovalyutaların sərbəst dövriyyəsini təşviq etməkdən daha çox, onların hüquqi statusunun, vergitutma prinsiplərinin, istehlakçı hüquqlarının və maliyyə təhlükəsizliyinin aydınlaşdırılmasıdır. Ölkəmiz üçün blokçeyn texnologiyalarının bank xidmətlərində, elektron sənəd dövriyyəsində, logistika və təchizat zəncirlərində, eləcə də rəqəmsal dövlət xidmətlərində tətbiqi perspektivli istiqamətlər hesab edilə bilər. Eyni zamanda əhalinin maliyyə savadlılığının artırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Vətəndaşlar kriptovalyutalara investisiya qoyarkən yüksək gəlir vədlərinin ciddi itki riski ilə müşayiət oluna biləcəyini bilməlidirlər. Nəzərə almaq lazımdır ki, kriptovalyutaların yaratdığı yeni iqtisadi imkanlarla yanaşı, ciddi maliyyə, hüquqi və təhlükəsizlik riskləri də mövcuddur.

Mahir Həmzəoğlu