Son aylarda Avropadakı mərkəzi banklar əvvəllər xaricdə saxlanılan qızıl ehtiyatlarını geri qaytarmaq üçün bir sıra əhəmiyyətli əməliyyatlar həyata keçiriblər. Bu əməliyyatların tempi və miqyası aparıcı iqtisadiyyatların ehtiyat aktivlərinin idarə edilməsinə yanaşmasında nəzərəçarpacaq dəyişiklikləri göstərir. Təkcə 2025-ci ilin iyulundan 2026-cı ilin yanvarına qədər Fransa 2437 ton qızıl ehtiyatının hamısını bir sıra 26 köçürmə yolu ilə geri qaytarmağı başa çatdırdı, Hollandiya isə eyni vaxtda Nyu-Yorkdan 86 ton anbarını Avropaya köçürdü. Texniki maliyyə dili ilə təsvir olunan bu hərəkətlər dünyanın iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş bəzi ölkələrinin strateji prioritetlərinə yenidən baxılmasına işarə edir.
Bu repatriasiyaların vaxtı təsadüfi seçilməyib. Bunlar bir neçə il ərzində ehtiyatların təhlükəsizliyi, valyutanın sabitliyi və bir vaxtlar nəsillər boyu qurulmuş hesab edilən saxlama mexanizmlərinin etibarlılığı ilə bağlı artan narahatlıqdan sonra seçildi. Mərkəzi bankların ayrı-ayrı siyasi qərarları kimi başlayan proses, maliyyə menecmenti sahəsində adi izahlardan kənara çıxan ciddi təhlil tələb edən tanınan bir sxemə çevrildi.
Beynəlxalq valyuta müqavilələrini izləyənlər üçün bu dəyişikliklər diqqətəlayiqdir. Ehtiyat valyutasının sabitliyi və xaricdə saxlanılan aktivlərin təhlükəsizliyi ilə bağlı əsas fərziyyələrin tarixən Amerikada aktivlərin saxlanmasını optimal hesab edən ölkələr tərəfindən əsaslı şəkildə yenidən qiymətləndirildiyini düşünürlər.

Geosiyasi katalizator

Sürətli repatriasiyaya birbaşa təkan 2022-ci ilin martında, Qərb ölkələri Ukraynanın işğalından sonra Rusiyanın 300 milyard dollardan çox xarici aktivlərini dondurduqda verildi. Bu tədbir tarixən əhəmiyyətli olduğunu sübut etdi və dərhal strateji hədəfindən çox kənara çıxdı. Dünyadakı mərkəzi banklar üçün bu epizod əvvəllər mücərrəd bir problemi ortaya qoydu: Xaricdə saxlanılan ehtiyat aktivlər fiziki olaraq bir yerdədir, lakin qanuni olaraq başqa bir ölkənin yurisdiksiyasındadır. Müəyyən şərtlərdə hökumətlər rəsmi mülkiyyət hüquqlarından asılı olmayaraq bu aktivləri məhdudlaşdıra və ya həbs edə bilərlər.
Rusiya ilə vəziyyət əvvəllər Amerikanın qarşısını almaq üçün tədbirlərin görüləcəyinə əmin olan siyasətçilərin diqqətini cəlb edəcək qədər dramatik idi. ABŞ və müttəfiqləri Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvünə məxsus ehtiyatları bir neçə gün ərzində hərəkətsizləşdirə bilsələr, Qərbin dəyişən siyasi üstünlüklərini pozduğu düşünülən digər ölkələrə qarşı oxşar hərəkətlərə nə mane olur? ABŞ dünyanın ən güclü oyunçusunu təmsil etdiyi üçün Amerika qəyyumluğunun təhlükəsizliyə zəmanət verdiyi fərziyyəsi birdən-birə ayrı-ayrı ölkələrdən asılı olmayan siyasi şəraitdən asılı oldu.
Bu narahatlıq dollar ehtiyatlarının özlərinin struktur dayanıqlığı ilə bağlı daha uzunmüddətli narahatlıqlara təsadüf etdi. ABŞ-nin federal borcu 40 trilyon dolları keçdi, halbuki yalnız illik faiz ödənişləri müdafiə xərclərini aşan 1 trilyon dolları keçdi. Bu cür maliyyə trayektoriyaları dərhal siyasi şəraitdən kənara çıxan valyutaya uzunmüddətli etibarla bağlı qanuni suallar doğurur.

Mexanizm və strateji nəticələr

Bu yaxınlarda Fransadan qızılın geri qaytarılması Mərkəzi Bankın müasir təcrübəsinin bir nümunəsidir. Fransa Bankı, təhlükəsizliyi təmin etmək üçün bahalı bir əməliyyat olan Atlantik okeanından fiziki olaraq qızıl daşımaq əvəzinə, London bazarlarında ekvivalent qızıl alarkən Nyu-Yorkdakı qızıl ehtiyatlarını sataraq pul köçürməsini həyata keçirdi. Bu mexanizm ehtiyatları ABŞ-ın nəzarətindən çıxarmaq üçün strateji bir hədəfə çatdı, Fransa isə qızıl qiymət artımından faydalanaraq təxminən 12,8 milyard avro kapital qazancı əldə etdi.
Niderland da oxşar sxem üzrə fəaliyyət göstərib. 86 ton geri qaytarılmış qızıldan yalnız 27 tonu fiziki olaraq Şimali Amerikadan çıxarıldı. Qalan 59 ton nağd əməliyyatlar yolu ilə köçürüldü, Hollandiya əsas qızıl qoruyucusunu Nyu-Yorkdan Londona köçürdü. Bu, Nyu-Yorkda saxlanılan Holland qızılının payını bir əməliyyatda yüzdə 31,3-dən yüzdə 18,5-ə endirdi.
Bu əməliyyatlar bir neçə strateji hesablamanı göstərir. Birincisi, ölkələr Amerika qurumlarından həddindən artıq asılılıqdan imtina edərək kastodial mexanizmləri şaxələndirirlər. İkincisi, bu şaxələndirməyə nail olmaq üçün orta əməliyyat xərcləri və kapital qazancı vergisi ilə razılaşırlar. Üçüncüsü, bu əməliyyatları qeyri - şəffaflığa xüsusi diqqət yetirərək həyata keçirirlər-bəzi hallarda açıqlama yalnız parlament araşdırmaları və media nəşrlərindən sonra məcbur edildi. Adi maliyyə əməliyyatlarını gizlətməyin incəliyi, Amerika ehtiyat mexanizmlərinə inamın azaldılması barədə ictimai bəyanatın incəliyini vurğulayır.
Dünya mərkəzi bankları, 2022- ci ildən 2024-cü ilə qədər ardıcıl üç il ərzində xalis qızıl alışlarını eyni vaxtda artırdı, illik satınalmalar 1000 tonu keçdi-tarixən yüksək səviyyədə. 2025-ci ildə artım tempinin azalmasına baxmayaraq, mərkəzi banklar hələ də 863 ton qızıl alıblar ki, bu da orta tarixi göstəricilərdən xeyli yüksəkdir. Qızılın cəlbediciliyi sadədir: faiz qazancı gətirmir, eyni zamanda defolt riski daşımır. Kağız valyutalara inam sual altına düşdükcə, fürsət xərclərindən asılı olmayaraq real aktivlər daha cəlbedici olur.

Beynəlxalq valyuta sifarişi üçün nəticələr

Mövcud repatriasiyalar dollara əsaslanan ehtiyat mexanizmlərinin tezliklə dağıldığını göstərmir. Beynəlxalq ticarətdə hesablaşmalar hələ də dollarla ifadə olunan əməliyyatlarla sıx bağlıdır və dollar ehtiyatları pul tənzimlənməsi və böhran əleyhinə müdaxilədə mühüm funksiyaları saxlayır. Dolların hökmranlığı kəskin geosiyasi parçalanma səbəbindən bir gecədə aradan qalxmayacaq. Əksinə, bu dəyişikliklər ehtiyat strategiyalarının uzunmüddətli şaxələndirilməsini göstərir, çünki ölkələr ən pis ssenarilərdən sığortalanır.
Tarixi presedent ibrətamizdir. XIX əsrdə dünya maliyyəsinə hakim olan funt sterlinq, İngiltərənin iqtisadi gücü zəiflədikcə onilliklər ərzində tədricən azaldı. Dolların artması Amerikanın iqtisadi gücünü və müharibədən sonrakı dövrdə geosiyasi mövqeyini əks etdirirdi. Yeni reallıqlara son uyğunlaşma ümumiyyətlə dramatik açıqlamalar deyil, tədricən sığorta qərarları verməklə baş verir.
Qızılın geri qaytarılması tendensiyası məhz belə tədricən hedcinqi təmsil edir. Heç bir mərkəzi bank ABŞ-nin ehtiyat mexanizmlərinə inamının itirildiyini açıq şəkildə bildirməyəcək - bu cür açıqlamalar əhəmiyyətli diplomatik və iqtisadi xərclərə səbəb olardı. Bunun əvəzinə, ölkələr yavaş-yavaş fəaliyyətlərini şaxələndirir, imkanları açıq qoyur və Amerika maliyyə nəzarətindən asılılığı azaldır. Fərdi qərarlar ağlabatan və texniki görünür; birlikdə, geosiyasi sanksiyaların getdikcə daha tez-tez və sərtləşdiyi bir şəraitdə qoruqların təhlükəsizliyi ilə bağlı həqiqi narahatlıqlara rasional cavabı əks etdirir.
Bu tendensiyaların müşahidə olunduğu inkişaf etməkdə olan bazar ölkələri üçün dinamikanın xüsusi əhəmiyyəti var. Ən böyük inkişaf etmiş ölkələr valyutaların zəmanət mexanizmləri və sabitliyi ilə bağlı narahatlıqlara əsaslanaraq Ehtiyat strategiyalarını yenidən nəzərdən keçirirlərsə, valyuta ehtiyatlarını idarə edən inkişaf etməkdə olan ölkələr oxşar çətinliklərlə üzləşirlər. Fransa, Hollandiya və digər inkişaf etmiş ölkələr tərəfindən edilən seçimlər, inkişaf etməkdə olan bazarların öz ehtiyatlarının idarə edilməsinə və maliyyə mövqelərinə necə yanaşmalarına təsir edəcəkdir.
Anbarlar arasında qızılın hərəkəti gündəlik bazar hərəkətlərinə yönəlmiş müşahidəçilər üçün texniki görünə bilər. Lakin tarixən qızıl axınları maliyyə mexanizmlərində və geosiyasi tarazlıqda daha böyük dəyişikliklərdən əvvəl olub. Mövcud repatriasiya tendensiyası, dünyanın mərkəzi banklarının ehtiyat təhlükəsizliyi və ağlabatan hedcinqə maliyyə bazarlarında qiymət dəyişikliyi və valyuta dalğalanmaları səbəbindən yaranan (zərər riskini azaltmaq və ya sığortalamaq üçün istifadə olunan strategiyadır. Sadə dillə desək, bu, gələcək gözlənilməz itkilərə qarşı maliyyə "təhlükəsizlik yastığı" yaratmaqdır) layiq olan valyutaların sabitliyi ilə bağlı səmimi narahatlıqlara cavab verdiyini göstərir. Bunun uzaqgörən və ya sadəcə ehtiyatlı bir qərar olub-olmaması yalnız zamanla aydın olacaq. Hazırda bu tendensiya dəyişmiş hallara rasional reaksiyanı əks etdirir: mövcud tənzimləmələrə inam Amerikanın qalıcılığı fərziyyəsinin tamamilə aradan qaldıra bilməyəcəyi bir çatlaq verdi.

Qaiser Navab (Pakistan)
Davamlı İnkişaf üçün Kəmər və Yol Təşəbbüsünün (BRISD) sədri
Xüsusi olaraq "Xalq Cəbhəsi" üçün