İqtisadiyyatın inkişafını qiymətləndirərkən diqqət yetirilən əsas göstəricilərdən biri inflyasiyadır. Qiymətlərin dəyişməsi təkcə iqtisadi statistikanın rəqəmlərində əks olunan proses deyil, eyni zamanda hər bir ailənin gündəlik xərclərinə, istehlak seçimlərinə, yığımlarına və həyat səviyyəsinə təsir göstərən mühüm iqtisadi amildir. Buna görə də qiymət artımının səbəblərini araşdırmaq, onun hansı məhsul və xidmət qruplarında daha çox müşahidə olunduğunu müəyyənləşdirmək, eləcə də bahalaşmanın qarşısının alınması üçün mümkün tədbirləri qiymətləndirmək xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına əsasən, 2026-cı ilin yanvar-sentyabr aylarında istehlak qiymətləri ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 5,7 faiz artıb. Bu müddətdə qida məhsulları, alkoqollu içkilər və tütün məmulatları üzrə qiymət artımı 6,9 faiz, qeyri-qida məhsulları üzrə 3,7 faiz, əhaliyə göstərilən ödənişli xidmətlər üzrə isə 5,5 faiz təşkil edib. Sentyabr ayında istehlak qiymətləri avqust ayına nisbətən 0,9 faiz, ötən ilin eyni ayı ilə müqayisədə isə 5,5 faiz yüksəlib.
Bu göstəricilər qiymət artımının müxtəlif istiqamətlərdə fərqli sürətlə getdiyini göstərir. Xüsusilə ərzaq məhsulları üzrə 6,9 faizlik artım ümumi istehlak qiymətləri indeksindəki yüksəlişdən 1,2 faiz bəndi çoxdur. Bu fərq ərzaq qiymətlərinin inflyasiya prosesindəki rolunu və gündəlik istehlak xərclərinin təhlilində əhəmiyyətini ön plana çıxarır.

Ərzaq qiymətləri niyə daha sürətlə artır?

Ərzaq məhsulları üzrə qiymət artımını izah etmək üçün ilk növbədə tələb və təklif münasibətlərinə, kənd təsərrüfatı istehsalının xüsusiyyətlərinə, məhsulların saxlanması və daşınması xərclərinə, idxal qiymətlərinə və bazarın rəqabət şəraitinə diqqət yetirmək lazımdır.
Ərzaq bazarının əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, bu məhsullara tələbat gündəlik və zəruri xarakter daşıyır. İstehlakçılar qiymətlər yüksəldikdə belə, qida məhsullarının alınmasını tamamilə dayandıra bilmirlər. Bu səbəbdən ərzaq bazarında qiymət dəyişiklikləri ailə büdcəsinə birbaşa təsir edir. Xüsusilə gəlirlərinin böyük hissəsini ərzağa sərf edən aşağı və orta gəlirli ailələr üçün bahalaşmanın nəticələri daha çox hiss olunur.
Digər tərəfdən, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı mövsümi xarakter daşıyır və hava şəraitindən asılıdır. Yağıntıların qeyri-bərabər paylanması, temperatur dəyişiklikləri, suvarma imkanları, xəstəliklər və zərərvericilər məhsuldarlığa təsir göstərə bilər. Məhsul təklifinin azalması isə digər şərtlər dəyişmədikdə qiymətlərin yüksəlməsi ilə nəticələnə bilər.
Dövlət Statistika Komitəsinin sentyabr ayı üzrə məlumatları da ayrı-ayrı məhsulların qiymətlərində fərqli istiqamətləri göstərir. Ay ərzində mal, qoyun və toyuq əti, balıq, yumurta, qarabaşaq yarması, bir sıra tərəvəz və digər məhsullar bahalaşıb. Eyni zamanda, kərə yağı, limon, alma, armud, üzüm, kivi, qoz, fındıq və ağ kələmin qiymətlərində ucuzlaşma qeydə alınıb.
Bu mənzərə ərzaq bazarında bütün məhsulların eyni səbəbdən və eyni sürətlə bahalaşmadığını göstərir. Bəzi məhsullar üzrə qiymət artımı mövsümi təklif dəyişiklikləri ilə, digərləri üzrə isə istehsal xərcləri, idxal qiymətləri və bazar şərtləri ilə əlaqəli ola bilər. Konkret məhsul üzrə səbəbi müəyyənləşdirmək üçün istehsal, idxal, topdansatış və pərakəndə satış qiymətlərinin ayrıca təhlili tələb olunur.

İdxal qiymətləri və xarici bazarların təsiri

Azərbaycan istehlak bazarında qiymətlərin formalaşmasına təsir edən mühüm amillərdən biri xarici bazarlardakı proseslərdir. İdxal olunan ərzaq məhsullarının, xammalın, gübrələrin, toxumların, yemlərin, kənd təsərrüfatı texnikasının və digər istehsal vasitələrinin qiymətlərindəki dəyişikliklər daxili bazara müxtəlif kanallarla ötürülə bilər.
Məsələn, xarici bazarda ərzaq xammalının qiyməti yüksəldikdə idxalçının məhsulu əldə etmə xərci artır. Daşınma, sığorta, anbar, gömrük prosedurları və maliyyələşmə xərcləri də əlavə olunduqda məhsulun daxili bazara çıxarılmasının ümumi dəyəri yüksələ bilər. Bu artımın nə qədərinin son istehlak qiymətinə ötürülməsi isə rəqabətdən, təchizat müqavilələrindən, ehtiyatların həcmindən və satıcıların qiymət siyasətindən asılıdır.
Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının 2026-cı ilin mayında açıqladığı proqnozlara görə, inflyasiya gözləntilərinin yüksəlməsində xarici xərc təzyiqləri, o cümlədən dünya ərzaq qiymətlərinin artması və ticarət tərəfdaşlarında inflyasiya təzyiqlərinin güclənməsi rol oynayıb. Beynəlxalq Valyuta Fondunun 2026-cı il üzrə qiymətləndirməsində də ərzaq qiymətlərinin inflyasiyanın dinamikasına təsiri xüsusi qeyd olunub.
Bununla belə, idxal qiymətlərinin artmasını daxili bahalaşmanın yeganə səbəbi kimi qəbul etmək düzgün olmazdı. Eyni xarici qiymət şəraitində müxtəlif ölkələrdə inflyasiyanın səviyyəsi fərqlənə bilər. Buna yerli istehsalın həcmi, məhsuldarlıq, logistika infrastrukturu, bazar rəqabəti, ticarət marjaları və iqtisadi siyasət təsir göstərir.
Bu baxımdan idxaldan asılılığın azaldılması yalnız yerli istehsalın artırılması demək deyil. Yerli istehsalın maya dəyəri rəqabətqabiliyyətli olmalı, məhsulların keyfiyyəti və davamlı təchizatı təmin edilməli, istehsalçıların bazara çıxış imkanları genişləndirilməlidir. Əks halda, daxili istehsalın artması belə qiymətlərin avtomatik olaraq azalmasına zəmanət vermir.

İstehsal, logistika xərcləri, tələb və təklif

Məhsulun qiyməti yalnız onun istehsal olunduğu sahədə çəkilən xərclərlə müəyyənləşmir. Tarladan istehlakçıya qədər uzanan təchizat zəncirinin hər mərhələsində əlavə xərclər yaranır. Yanacaq, elektrik enerjisi, suvarma, əməkhaqqı, qablaşdırma, soyuducu anbarlar, daşınma və satış məntəqələrinin saxlanması bu xərclərin əsas elementlərindəndir.
Kənd təsərrüfatı məhsullarının saxlanması və daşınması imkanları məhdud olduqda istehsalçı məhsulunu yığım dövründə tez satmağa məcbur qala bilər. Eyni zamanda, məhsulun bir hissəsi saxlanma və daşınma zamanı itkiyə məruz qala bilər. Belə şəraitdə istehsalçı aşağı qiymətə satış etməli, sonrakı dövrdə isə bazarda təklif azaldıqda istehlakçı daha yüksək qiymətlə üzləşə bilər.
İnflyasiyanın digər mühüm səbəbi tələb və təklif arasındakı tarazlığın dəyişməsidir. Əhalinin istehlak xərcləri artdıqda, müəssisələrin sifarişləri genişləndikdə və bazarda müəyyən məhsullara tələb yüksəldikdə təklif eyni sürətlə artmırsa, qiymət artımı üçün şərait yaranır. Bunun əksinə, istehsalın genişlənməsi və məhsul təklifinin artması qiymət təzyiqlərini zəiflədə bilər.
Tələbin artması özlüyündə mənfi hal deyil. Əhalinin gəlirlərinin və istehlak imkanlarının yüksəlməsi iqtisadi fəallığı stimullaşdırır. Problem tələb artımının istehsal gücləri və məhsul təklifi ilə uyğunlaşmadığı hallarda yaranır. Bu zaman bazarda mövcud məhsul və xidmətlərə əlavə tələb qiymətlərin yüksəlməsinə səbəb ola bilər.
Bununla yanaşı, qiymət artımını yalnız istehlak tələbi ilə izah etmək də kifayət deyil. Mərkəzi Bankın 2026-cı ilin may proqnozlarında xarici xərc amillərinin inflyasiya dinamikasında əsas rol oynadığı, tələblə bağlı amillərin təsirinin isə əvvəlki proqnozla müqayisədə zəiflədiyi göstərilib. Bu yanaşma inflyasiyanın təhlilində həm tələb, həm də təklif amillərinin birlikdə nəzərə alınmasının vacibliyini təsdiqləyir.

İnflyasiyanın əhalinin real gəlirlərinə təsiri

Qiymət artımının sosial-iqtisadi nəticələrini qiymətləndirərkən nominal gəlirlərlə real gəlirlər arasındakı fərqə diqqət yetirmək lazımdır. Nominal əməkhaqqı və ya pensiya artsa belə, istehlak qiymətləri daha sürətlə yüksələrsə, həmin gəlirlə əvvəlki həcmdə mal və xidmət almaq mümkün olmaya bilər.
Məsələn, gəliri müəyyən dövrdə 5 faiz artan şəxsin fərdi istehlak xərcləri eyni müddətdə 7 faiz yüksələrsə, onun alıcılıq qabiliyyəti azalır. Bu, sadələşdirilmiş nümunədir; konkret ailənin real vəziyyəti onun istehlak səbətindən, gəlirlərinin mənbələrindən və xərclərin strukturundan asılıdır.
Ümumi inflyasiya göstəricisi bütün ailələrin üzləşdiyi qiymət artımını eyni səviyyədə əks etdirməyə bilər. Ərzağa, kirayəyə və nəqliyyata gəlirlərinin böyük hissəsini sərf edən ailələr üçün həmin məhsul və xidmətlərdəki bahalaşma daha ciddi nəticələr yarada bilər. Buna görə sosial siyasətin hazırlanmasında orta inflyasiya göstəricisi ilə yanaşı, müxtəlif gəlir qruplarının xərclərinin strukturu da təhlil edilməlidir. İnflyasiyanın uzun müddət davam etməsi ailələrin yığım imkanlarını məhdudlaşdıra, istehlak seçimlərini dəyişdirə və gələcək xərclərin planlaşdırılmasını çətinləşdirə bilər.
Mahir Həmzəoğlu