XXI əsrdə şəhərləşmə prosesinin sürətlənməsi dünya ölkələrini yeni inkişaf modelləri axtarmağa sövq edir. BMT-nin proqnozlarına görə, yaxın onilliklərdə dünya əhalisinin böyük hissəsi şəhərlərdə yaşayacaq. Bu isə enerji istehlakının artması, ekoloji çirklənmə, nəqliyyat sıxlığı, su və ərzaq təhlükəsizliyi kimi problemləri daha da aktuallaşdırır. Belə şəraitdə “yaşıl şəhər” və “ağıllı şəhər” konsepsiyaları müasir urbanizasiya siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilmişdir.

BMT-nin yeni hesabatına əsasən, dünya əhalisinin təxminən 40 faizi, yəni 3 milyard insan qeyri-münasib qiymətlər, mənzil çatışmazlığı, aşağı keyfiyyətli yaşayış şəraiti, eləcə də su və sanitariya kimi əsas kommunal şəhər xidmətlərinə çıxışın məhdudluğu ilə nəticələnən münasib mənzil böhranı ilə üzləşir. Hesabatda qeyd olunur ki, 2050-ci ilə kimi şəhərlərin əlavə 2 milyard sakini qəbul edəcəyi gözlənilir. Bu isə artıq sürətli urbanizasiya, torpaq qiymətlərinin artması, dərinləşən sosial bərabərsizlik və iqlim dəyişmələrinin təsiri səbəbindən artan çağırışlarıa üzləşən mənzil sistemləri üçün əlavə yük yaradacaq.

Bununla yanaşı, 2040-cı ilə kimi iqlimlə bağlı təhlükələrin 167 milyon yaşayış evini yararsız hala gətirəcəyi proqnozlaşdırılır. Qeyd olunur ki, 2023-cü ildə təbii fəlakətlər 280 milyard ABŞ dolları həcmində zərərlə nəticələnib və bu itkilərin böyük qismi sığortasız olub. 2024-cü ilin sonuna olan statistik məlumata əsasən, məcburi köçkünlərin sayı 123,2 milyona çatıb ki, bu da əvvəlki onillik ilə müqayisədə iki dəfə çoxdur.

Son 20 il ərzində əlavə olaraq 64 milyon insan qeyri-rəsmi yaşayış məntəqələrindən köçkün düşüb. Məcburi köçkünlərin böyük hissəsi isə şəhərlərə - qaçqın və ya məcburi köçkün düşərgələrinə üz tutur və çox vaxt əlavə köçkünlük riski ilə üzləşdikləri təhlükəli və ya aşağı standartlı yaşayış şəraitində məskunlaşmalı olur. İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə qeyri-rəsmi yaşayış sahələri mülki yaşayış tikintisinin təxminən 80 faizini təşkil edir.

Aparılan araşdırmalara görə, münasib və əlçatan mənzillərin çatışmazlığı cəmi on ildən bir qədər artıq müddətdə 30 faiz artaraq 268 milyon vahidi keçib, 1,1 milyard insan isə hələ də qeyri-rəsmi yaşayış məntəqələrində yaşayır.

Bir çox regionlarda mənzil qiymətləri gəlirlərlə müqayisədə daha sürətlə artıb, belə ki, qlobal səviyyədə qiymət-gəlir nisbəti 2010-cu ilin 9,3 göstəricisindən 2023-cü ildə 11,2-yə yüksəlib, Mərkəzi və Cənubi Asiyada isə bu göstərici 16,8-ə çatıb. 2023-cü ildə dünya üzrə mənzil krediti üçün müraciət edən şəxslərin yalnız 25,5 faizi uğurla kredit əldə edə bilib. Mənzil ipoteka bazarlarının hələ ilkin inkişaf mərhələsində olduğu Sub-Sahara Afrikasının bəzi bölgələrində isə bu göstərici cəmi 1% təşkil edib.

Dünya üzrə ailələrin 44 faizi gəlirlərinin 30 faizindən çoxunu mənzil xərclərinə sərf edir. Kirayə mənzillərin əlçatmazlığı ən çox Sub-Sahara Afrikasında müşahidə olunur. Burada kirayədə yaşayan insanların 55 faizi ağır maliyyə yükü altındadır. Milli, regional və yerli idarəetmə səviyyələrində daxili maliyyə mexanizmləri bu əlçatanlıq boşluqlarını aradan qaldırmaq üçün həm tələb, həm də təklif yönümlü subsidiya mexanizmlərini daha səmərəli şəkildə hədəfə almalıdır.

Yaşıl şəhər anlayışı ekoloji dayanıqlılığa, alternativ enerji mənbələrinin istifadəsinə, tullantıların azaldılmasına və təbii resurslardan səmərəli istifadəyə əsaslanır. Ağıllı şəhər isə rəqəmsal texnologiyaların, süni intellektin, böyük verilənlərin və innovativ idarəetmə mexanizmlərinin tətbiqi ilə şəhər həyatının daha rahat və effektiv təşkilini nəzərdə tutur. Müasir dövrdə bu iki yanaşma bir-birini tamamlayaraq “yaşıl və ağıllı şəhər” modelini formalaşdırır.

Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, inkişaf etmiş ölkələr artıq şəhərlərin gələcəyini məhz bu istiqamətdə qururlar. Dünyanın ən uğurlu nümunələrindən biri kimi Cənubi Koreyanın Songdo şəhəri göstərilir. Bu şəhər sıfırdan “smart city” prinsipləri əsasında inşa edilmişdir. Şəhərdə nəqliyyat, enerji və kommunal xidmətlər rəqəmsal platformalar vasitəsilə idarə olunur. Məişət tullantılarının yeraltı vakuum sistemi ilə daşınması, enerjiyə qənaət edən binalar və geniş velosiped infrastrukturu Songdo-nu dünyanın ən innovativ şəhərlərindən birinə çevirib.

Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində yerləşən Masdar City isə yaşıl şəhər konsepsiyasının ən diqqətçəkən nümunələrindəndir. Şəhərin əsas məqsədi karbon emissiyasını minimuma endirmək və tamamilə alternativ enerji ilə işləyən urban model yaratmaqdır. Burada günəş enerjisindən geniş istifadə olunur, enerji səmərəli binalar tikilir və ekoloji nəqliyyat sistemləri tətbiq edilir. Masdar layihəsi göstərir ki, neft ölkələri belə artıq post-neft dövrünün şəhər modelini hazırlamağa çalışırlar.

Avropada isə Amsterdam ağıllı şəhər texnologiyalarının tətbiqində qabaqcıl mövqedədir. Şəhərdə “smart mobility” layihələri, elektrik nəqliyyatı, enerjiyə qənaət edən küçə işıqlandırmaları və rəqəmsal idarəetmə sistemləri geniş yayılmışdır. Eyni zamanda şəhər sakinlərinin qərar qəbuletmə prosesində iştirakına xüsusi diqqət yetirilir. Bu yanaşma ağıllı şəhər konsepsiyasının yalnız texnologiya deyil, həm də sosial iştirakçılıq modeli olduğunu göstərir.

Asiyanın digər mühüm nümunəsi isə Singapore hesab olunur. Bu şəhər-dövlət rəqəmsal idarəetmə, ağıllı nəqliyyat, su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması və yüksək həyat keyfiyyəti ilə seçilir. Beynəlxalq Smart City Index reytinqlərində Sinqapur dünyanın ən qabaqcıl şəhərlərindən biri kimi qiymətləndirilir.

Müasir şəhərlərin inkişafında 5G texnologiyası, internet əşyaları (IoT), süni intellekt və böyük verilənlər mühüm rol oynayır. Ağıllı işıqlandırma sistemləri, rəqəmsal təhlükəsizlik kameraları, sensor əsaslı nəqliyyat idarəetməsi və elektron xidmətlər şəhər idarəçiliyini daha çevik və səmərəli edir. Araşdırmalar göstərir ki, ağıllı şəhər layihələri yalnız texnoloji deyil, həm də sosial və institusional islahatlarla müşayiət olunmalıdır.

Azərbaycan da bu qlobal tendensiyadan kənarda qalmır. Xüsusilə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən yenidənqurma prosesi yaşıl və ağıllı şəhər konsepsiyasının tətbiqi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun “yaşıl enerji zonası” elan edilməsi bu istiqamətdə strateji yanaşmanın formalaşdırıldığını göstərir.

Qarabağda həyata keçirilən layihələr sırasında ən diqqətçəkəni Agalı village kəndində icra olunan “Ağıllı kənd” layihəsidir. Layihə yaşayış, alternativ enerji, ağıllı kənd təsərrüfatı, rəqəmsal xidmətlər və müasir infrastruktur komponentlərini özündə birləşdirir. Burada evlər enerji effektiv texnologiyalar əsasında tikilir, günəş enerjisindən istifadə olunur, rəqəmsal idarəetmə sistemləri tətbiq edilir. Layihə həm də kənd yerlərində müasir urbanizasiya modelinin formalaşdırılması baxımından mühüm nümunə hesab olunur.

Eyni zamanda Aghdam, Fuzuli və digər yaşayış məntəqələrinin baş planları hazırlanarkən beynəlxalq smart-city prinsipləri nəzərə alınır. Yeni salınan yollar, rəqəmsal kommunikasiya şəbəkələri, alternativ enerji layihələri və ekoloji yanaşmalar Qarabağın gələcəyinin müasir texnologiyalar üzərində qurulduğunu göstərir. Ağdam Sənaye Parkında günəş enerjisindən istifadə olunması və yaşıl texnologiyaların tətbiqi bu siyasətin tərkib hissəsidir.

Qarabağda həyata keçirilən bərpa və quruculuq işləri yalnız dağıdılmış infrastrukturun yenilənməsi deyil, həm də regionun yeni iqtisadi model əsasında inkişaf etdirilməsi məqsədi daşıyır. Bu baxımdan Azərbaycan bir çox ölkələrdən fərqli olaraq “köhnə şəhərlərin modernləşdirilməsi” deyil, birbaşa yeni nəsil ağıllı şəhər və kəndlərin qurulması imkanına malikdir.

Mütəxəssislərin fikrincə, gələcəyin şəhərləri ekoloji təhlükəsizlik, rəqəmsal idarəetmə və insan mərkəzli inkişaf prinsipləri üzərində formalaşacaq. Yaşıl və ağıllı şəhərlər yalnız texnologiyanın deyil, həm də yeni həyat tərzinin simvoluna çevrilir. Azərbaycanın Qarabağda həyata keçirdiyi layihələr isə ölkənin bu qlobal transformasiyaya inteqrasiya olunduğunu və regionda innovativ urbanizasiya modelinin yaradıldığını göstərir.

Beləliklə, yaşıl və ağıllı şəhərlər artıq gələcəyin deyil, bugünün reallığıdır. Dünyada olduğu kimi Azərbaycanda da bu istiqamətdə atılan addımlar dayanıqlı inkişafın, ekoloji təhlükəsizliyin və yüksək həyat keyfiyyətinin təmin edilməsinə xidmət edir. Qarabağda qurulan yeni şəhər və kəndlər isə təkcə Azərbaycanın deyil, bütövlükdə regionun ən müasir urbanizasiya nümunələrindən birinə çevrilmək potensialına malikdir.

Mahir Həmzəoğlu