8 avqust 2025-ci il tarixində Vaşinqtonda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev ilə Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan arasında imzalanan birgə deklarasiya Cənubi Qafqazın uzun illərdir davam edən münaqişə dinamikaları baxımından mühüm dönüş nöqtəsi yaratdı. Vaşinqton görüşündə tərəflər sülh sazişinin mətnini paraflayarkən, eyni zamanda Azərbaycan ilə Naxçıvan arasındakı nəqliyyat bağlantısının inkişaf etdirilməsi məsələsində də mühüm siyasi zəmin formalaşdırdılar. Zəngəzur marşrutunun gələcəyi baxımından əhəmiyyət daşıyan bu inkişaf Cənubi Qafqazda münaqişə mərkəzli geosiyasi anlayışın yerini getdikcə sülh, nəqliyyat, ticarət və regional uyğunluq əsaslı yeni bir yanaşmanın ala biləcəyini göstərir.
Vaşinqton Deklarasiyasının üzərindən keçən bir il Cənubi Qafqazda yalnız Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri baxımından deyil, regional güc balansları baxımından da yeni bir dövrün formalaşdığını göstərir. Azərbaycan Qarabağ müharibəsindən sonra əldə etdiyi hərbi və siyasi qazancları diplomatik, iqtisadi və geosiyasi potensiala çevirmək prosesində mühüm məsafə qət etdi. Bu gün Bakı Cənubi Qafqazın ən təsirli aktorlarından biri olmaqdan əlavə, Xəzər dənizi ilə Mərkəzi Asiyanı Türkiyə və Avropaya bağlayan strateji mərkəz mövqeyini gücləndirir. Bu vəziyyət Azərbaycanın yalnız regional güc kimi deyil, türk dünyasının Avropaya açılan mühüm geosiyasi qapılarından biri kimi önə çıxmasını təmin edir.
Nəticə etibarilə, Azərbaycanın türk dünyası daxilindəki rolu da son illərdə nəzərəçarpacaq dərəcədə genişlənib. Bakı enerji və nəqliyyat layihələri ilə yanaşı, siyasi, iqtisadi və rəqəmsal bağlantıların inkişaf etdirilməsini türk dünyası əməkdaşlığının əsas elementləri arasında qiymətləndirir. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin son dövrdə türk dünyasının XXI əsrin mühüm geosiyasi güc mərkəzlərindən birinə çevrildiyinə dair qiymətləndirmələri də Azərbaycanın bu yanaşmasını açıq şəkildə ortaya qoyur.
Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesini yalnız iki ölkə arasındakı tarixi bir mübahisənin sona çatması kimi qiymətləndirmək kifayət etməyəcəkdir. Əsas mühüm inkişaf Cənubi Qafqazın geosiyasi xəritəsinin yenidən formalaşması və Azərbaycanın bu yeni düzən daxilində mərkəzi mövqeyinin güclənməsidir. Xüsusilə Zəngəzur dəhlizinin həyata keçirilməsi halında Azərbaycan ilə Naxçıvan arasındakı bağlantının gücləndirilməsi, Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı avtomobil və dəmir yolu bağlantısının dərinləşdirilməsi və Orta Dəhlizin Cənubi Qafqaz qolunun daha funksional hala gətirilməsi mümkün olacaqdır. 2026-cı il ərzində Azərbaycan öz tərəfindəki infrastruktur işlərini irəlilədərkən, Ermənistan və ABŞ tərəfində də layihənin həyata keçirilməsinə yönəlmiş institusional və hüquqi addımların gündəmə gəlməsi layihənin artıq yalnız siyasi təklif olmaqdan çıxaraq konkret geosiyasi layihəyə çevrilməkdə olduğunu göstərir.
Bu səbəbdən Vaşinqtondan bir il sonra əsas sual Azərbaycan-Ermənistan arasında sülhün təmin edilib-edilməyəcəyindən daha çox, formalaşmaqda olan yeni Cənubi Qafqaz düzəninin hansı aktorların lehinə şəkillənəcəyidir. Bu çərçivədə Azərbaycanın yüksələn geosiyasi çəkisi, Zəngəzur dəhlizinin gələcəyi və Cənubi Qafqazın türk dünyası ilə Avropa arasındakı bağlantı rolu birlikdə nəzərdən keçirilməlidir.

Azərbaycanın yüksələn geosiyasi çəkisi və Cənubi Qafqazın yeni balansı

Vaşinqton Deklarasiyasından sonra ortaya çıxan yeni mənzərədə Azərbaycanın mövqeyini yalnız Qarabağdan sonra əldə etdiyi hərbi qazanclar üzərindən qiymətləndirmək kifayət deyil. Bakının əsas diqqətçəkən uğuru hərbi gücü diplomatik potensiala, enerji resurslarını iqtisadi təsirə və coğrafi mövqeyini nəqliyyat üstünlüyünə çevirə bilməsidir. Azərbaycan bu gün Cənubi Qafqazda yalnız inkişafları izləyən bir aktor deyil, regional gündəmin formalaşmasında həlledici rol oynayan başlıca güclərdən biridir. Bu vəziyyət xüsusilə 2020-ci il Qarabağ müharibəsindən sonra daha görünən hala gəlmiş, 2023-cü ildə Qarabağ üzərində nəzarətin tamamilə Bakıya keçməsi ilə Azərbaycanın regional manevr imkanları daha da genişlənmişdir.
Azərbaycanın yüksəlişinin mühüm aspektlərindən biri də xarici siyasətində müxtəlif güc mərkəzləri ilə eyni zamanda münasibətlər qura bilmə qabiliyyətidir. Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik səviyyəsindəki münasibətlər Bakının təhlükəsizlik və nəqliyyat imkanlarını gücləndirərkən, Avropa ilə enerji tərəfdaşlığı Azərbaycanın iqtisadi və diplomatik çəkisini artırır. Rusiya ilə münasibətlər nəzarətli şəkildə davam etdirilərkən, Mərkəzi Asiyanın türk dövlətləri ilə inkişaf edən münasibətlər Azərbaycanın Xəzərdən kənardakı təsirini genişləndirir. Beləliklə, Bakı Cənubi Qafqaz ilə türk dünyası arasında bir geosiyasi körpü funksiyasını yerinə yetirməyə başlayıb.
Bu məqamda Azərbaycanın türk dünyasındakı rolu ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Bakı Türkiyə ilə Mərkəzi Asiya arasında yalnız coğrafi keçid ərazisi deyil, siyasi və iqtisadi bağlantıların gücləndiyi strateji mərkəzə çevrilməkdədir. Xəzər dənizi üzərindən Qazaxıstan və Türkmənistana, Cənubi Qafqaz üzərindən Türkiyəyə uzanan bağlantılar Azərbaycanı türk dünyasının şərq-qərb əsaslı inteqrasiyasında kritik mövqeyə gətirir. Orta Dəhliz, enerji xətləri, limanlar, dəmir yolları və rəqəmsal bağlantılar birlikdə qiymətləndirildikdə Azərbaycanın rolu klassik mənada tranzit ölkə olmaqdan çox-çox kənara çıxır.
Burada Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərinin xüsusi çəkisi vardır. Şuşa Bəyannaməsi ilə institusionallaşan strateji ittifaq iki ölkənin təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı ilə yanaşı, nəqliyyat, enerji və xarici siyasət sahələrində də birgə hərəkət imkanlarını artırmışdır. Buna görə də Azərbaycanın Cənubi Qafqazdakı yüksəlişi Türkiyənin regional təsirindən ayrı düşünülə bilməz. Eyni şəkildə Türkiyənin Mərkəzi Asiyaya yönəlmiş iqtisadi və siyasi açılımında Azərbaycanın geosiyasi mövqeyi mühüm tamamlayıcı amil təşkil edir.
Bu yeni balansda Ermənistan da fərqli mövqe tutmağa başlayır. Uzun illər ərzində qapalı sərhədlər və münaqişə səbəbindən regional nəqliyyat şəbəkələrinin kənarında qalan Ermənistan, sülh prosesinin irəliləməsi halında Cənubi Qafqazın iqtisadi bağlantısallığına yenidən daxil olmaq imkanı əldə edə bilər. Lakin bunun reallaşması nəqliyyat layihələrinin siyasi rəqabət vasitəsi olmaqdan çıxarılaraq qarşılıqlı iqtisadi fayda yaradan mexanizmlərə çevrilməsindən asılıdır.
Məhz buna görə Zəngəzur dəhlizi, yeni Cənubi Qafqaz geosiyasətinin mərkəzindəki məsələlərdən birinə çevrilməkdədir.

Dəyişən güc balansları və yeni regional düzən

Vaşinqtonda ortaya çıxan siyasi iradə Cənubi Qafqazda davamlı sülh üçün mühüm bir fürsət yaratmış olsa da, prosesin tamamlandığını söyləmək üçün hələ tezdir. Davamlı sülh yalnız diplomatik mətnlərə deyil, tərəflərin konkret siyasi və hüquqi addımlar atmasına bağlıdır. Bu məqamda Ermənistanın konstitusion düzəlişləri və Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının aradan qaldırılması Bakı baxımından prosesin tamamlanması üçün kritik əhəmiyyət daşıyır.
İrəvanın atacağı bu addımlar Azərbaycan ilə normallaşma ilə yanaşı, regional etimadın yenidən bərpa edilməsinə də töhfə verəcəkdir. Davamlı sülhün təmin edilməsi ilə sərhədlərin normallaşması, nəqliyyat bağlantılarının inkişafı və ticarətin artması Cənubi Qafqazın münaqişə məkanından iqtisadi əməkdaşlıq məkanına çevrilməsini mümkün edə bilər.
Bu proses regional güc balanslarını da dəyişdirir. Rusiyanın ənənəvi çəkisinin azalması, Türkiyə və Azərbaycanın təsirinin artması və ABŞ-ın regiona daha çox cəlb olunması Cənubi Qafqazda çoxaktorlu yeni bir geosiyasi struktur ortaya çıxarır. İran da nəqliyyat marşrutları və regional təhlükəsizlik baxımından bu transformasiyadan birbaşa təsirlənir.
Bu yeni mənzərədə Azərbaycan yalnız Cənubi Qafqazın başlıca aktorlarından biri kimi deyil, Türkiyə, Xəzər və Mərkəzi Asiya arasındakı strateji bağlantının mərkəzində yerləşən ölkə kimi önə çıxır. Buna görə də sülhün davamlı hala gəlməsi Azərbaycanın regional mövqeyini daha da gücləndirərkən, Cənubi Qafqazın sabitlik, bağlantısallıq və iqtisadi əməkdaşlıq oxunda yeni bir dövrə daxil olmasını təmin edə bilər.

Nəticə və qiymətləndirmə

Vaşinqton Deklarasiyasından bir il sonra Cənubi Qafqazda münaqişə mərkəzli geosiyasətdən bağlantısallıq, iqtisadi əməkdaşlıq və çoxaktorlu diplomatiyaya doğru bir transformasiya müşahidə olunur. Bu prosesin davamlı hala gəlməsi isə Azərbaycan-Ermənistan sülhünün tamamlanmasından asılıdır.
Bu yeni tənlikdə Azərbaycan Cənubi Qafqazın başlıca geosiyasi aktorlarından biri kimi önə çıxır. Enerji gücü, müdafiə potensialı, Türkiyə ilə strateji ittifaqı və Mərkəzi Asiyaya uzanan bağlantıları Bakının regional çəkisini artırarkən, türk dünyasının iqtisadi və nəqliyyat inteqrasiyasındakı rolunu da gücləndirir.
Bu transformasiyanın mərkəzində Zəngəzur dəhlizi dayanır. Marşrutun həyata keçirilməsi Azərbaycan-Naxçıvan və Türkiyə-Azərbaycan bağlantısını gücləndirərək Orta Dəhlizin imkanlarını artıra bilər. Beləliklə, Cənubi Qafqaz Asiya ilə Avropa arasındakı ticarət şəbəkələrində daha mərkəzi mövqeyə yüksələ bilər.
Nəticə etibarilə, Azərbaycanın yüksələn geosiyasi çəkisi ilə türk dünyasının artan bağlantısallığı Cənubi Qafqazda yeni regional düzənin əsas dinamikalarını formalaşdırır. Qarşıdakı dövrdə yalnız sülh sazişinin imzalanması deyil, bu sülhün regional əməkdaşlığa, iqtisadi inteqrasiyaya və davamlı sabitliyə çevrilməsi də həlledici olacaqdır.

Mehmet Gökhan Özçubukçu – Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) sədri –
Beynəlxalq Münasibətlər üzrə mütəxəssis
Xüsusi olaraq “Xalq Cəbhəsi” üçün