Qlobal ticarət və kommunikasiya şəbəkələri dəyişdikcə ölkələrin strateji mövqeyi artıq yalnız quru, dəniz və dəmir yolu əlaqələri ilə ölçülmür. Məlumatların hansı marşrutlarla, hansı tutumla və nə dərəcədə etibarlı şəkildə ötürülməsi də iqtisadi rəqabətin və regional əməkdaşlığın mühüm elementlərindən birinə çevrilir. 15 oktyabr 2026-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və Qazaxıstan Respublikasının Prezidenti Qasım-Jomart Tokayev Xəzər dənizinin dibindən keçən Transxəzər fiber-optik kabel xəttini rəsmi olaraq istifadəyə verdilər. Bu hadisə Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya arasında rəqəmsal əlaqələrin inkişafı baxımından mühüm nümunələrdən biri oldu.
“Rəqəmsal İpək Yolu” təşəbbüsü çərçivəsində həyata keçirilən Transxəzər fiber-optik kabel xətti Sumqayıt ilə Aktau arasında Xəzər dənizinin dibindən təxminən 380 kilometr məsafədə uzanır və saniyədə 400 terabitdən artıq məlumat ötürmə qabiliyyətinə malikdir.
Qazaxıstanın “Kazakhtelecom” və Azərbaycanın “AzerTelecom” şirkətləri tərəfindən birgə həyata keçirilən layihə Asiya ilə Avropa arasındakı rəqəmsal əlaqələrin şaxələndirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır. Çin və Mərkəzi Asiyadan gələn məlumatların Qazaxıstan, Azərbaycan və Gürcüstan üzərindən Avropaya çatdırılması üçün yeni imkanlar yaranır. Beləliklə, Xəzər keçidi enerji və ticarətlə yanaşı, rəqəmsal kommunikasiya şəbəkələri üçün də mühüm bağlantı məkanına çevrilir. Bununla belə, xəttin uzunmüddətli iqtisadi töhfəsi onun mövcud şəbəkələrlə inteqrasiyasından və kommersiya məqsədilə səmərəli istifadəsindən asılı olacaq.
Bu inkişaf ölkələrin qlobal rəqəmsal şəbəkələrdəki mövqelərini gücləndirmək səylərinin regional əməkdaşlığa təsirini də göstərir. Rəqəmsal infrastruktur iqtisadi fəaliyyətlərin davamlılığı və beynəlxalq bazarlara çıxış baxımından getdikcə daha çox əhəmiyyət qazandıqca ölkələr arasındakı əlaqələrin şaxələndirilməsi də strateji məsələyə çevrilir. Bu baxımdan, Azərbaycan və Qazaxıstanın birgə təşəbbüsü Xəzərin iki sahili arasındakı münasibətlərin nəqliyyat və enerji əməkdaşlığı ilə məhdudlaşmadığını, regionun qlobal rəqəmsal şəbəkələrə inteqrasiyasının da gündəmdə olduğunu göstərir.

Xəzərin regional bağlantılardakı strateji rolu

Xəzər dənizi Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında təbii coğrafi sərhəd olmaqla yanaşı, nəqliyyat, enerji və rəqəmsal infrastruktur sahələrində əməkdaşlıq üçün də imkanlar yaradır. Çin və Mərkəzi Asiyadan başlayaraq Xəzər keçidi, Azərbaycan və Gürcüstan üzərindən Avropaya uzanan Orta Dəhliz müxtəlif nəqliyyat növlərini birləşdirən multimodal marşrutdur. Fiber-optik kabel xəttinin istifadəyə verilməsi bu marşrutun funksiyalarına rəqəmsal əlaqə ölçüsünü də əlavə edir. Beləliklə, dəhliz fiziki yüklərin daşınması ilə yanaşı, ölkələr arasındakı məlumat axınlarının da nəzərə alındığı daha geniş regional bağlantı sistemi çərçivəsində ön plana çıxır.
Bu inkişafın strateji əhəmiyyəti yalnız məlumat ötürmə tutumunun artması ilə məhdudlaşmır. Beynəlxalq məlumat trafikinin müxtəlif marşrutlar üzrə paylanması kommunikasiya infrastrukturunun ayrı-ayrı bağlantılardan asılılığını azaltmağa və mümkün fasilələrin təsirini məhdudlaşdırmağa kömək edə bilər. Xüsusilə maliyyə əməliyyatları, rəqəmsal dövlət xidmətləri, beynəlxalq şirkətlərin fəaliyyəti və bulud əsaslı sistemlər baxımından bağlantının fasiləsizliyi iqtisadi fəaliyyətin mühüm şərtlərindən biridir. Buna görə də sualtı kabel sistemləri ölkələrin rəqəmsal iqtisadiyyatını dəstəkləyən əsas infrastruktur elementləri arasında yer alır.
Qazaxıstan Prezident Administrasiyasının açıqlamasında kabel xəttinin ölkənin beynəlxalq rəqəmsal əlaqələrini şaxələndirəcəyi, qlobal texnologiya şirkətlərinin cəlb olunması, bulud xidmətlərinin və süni intellekt infrastrukturunun inkişafı üçün əlverişli şərait yarada biləcəyi bildirilir. Xəttin Qara dəniz və Aralıq dənizindəki sualtı kabel sistemlərinə qoşulması perspektivi də daha geniş kommunikasiya şəbəkələrinə çıxış baxımından əhəmiyyət daşıyır. Lakin bu imkanların iqtisadi dəyərə çevrilməsi üçün məlumat mərkəzləri, texniki bilik və təcrübə, kibertəhlükəsizlik imkanları, kommersiya tərəfdaşlıqları və davamlı investisiyalar kimi tamamlayıcı amillər tələb olunur.
Xəzərin artan əhəmiyyəti onun coğrafi mövqeyinin yaratdığı imkanların yeni texnologiyalarla birlikdə qiymətləndirilməsindən qaynaqlanır. Dəniz keçidləri, limanlar və nəqliyyat əlaqələri əsasında formalaşan regional münasibətlər artıq rəqəmsal infrastrukturla da dəstəklənir. Bu inteqrasiyanın nə dərəcədə uğurlu olacağı isə ölkələrin texniki standartları uzlaşdırmasından, infrastrukturu səmərəli şəkildə istismar etməsindən və mövcud ötürmə tutumunu iqtisadi fəaliyyətlərlə əlaqələndirməsindən asılı olacaq.

Ticarət və regional tərəfdaşlığın yeni istiqamətləri

15 oktyabrda Bakıda keçirilən görüş Azərbaycan ilə Qazaxıstan arasındakı strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik münasibətlərinin müxtəlif sahələrdə inkişaf etdirilməsinə yönəlmiş siyasi iradəni də ortaya qoydu. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi açıqlamasına görə, iki ölkənin liderləri qarşılıqlı səfərlərin ikitərəfli əməkdaşlığın genişlənməsinə verdiyi töhfəni qiymətləndirdilər və Bakıda keçirilən Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (CICA) yeddinci sammitinin regional təmaslar baxımından yaratdığı imkanlara diqqət çəkdilər. Bu çərçivədə CICA Asiya ölkələri arasında siyasi dialoqun və etimadın möhkəmləndirilməsinə yönəlmiş təşəbbüslərin müzakirə olunduğu çoxtərəfli platforma kimi ön plana çıxır.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev açılış mərasimində Transxəzər kabel xəttinin Mərkəzi Asiya ilə Azərbaycan arasındakı əməkdaşlığı gücləndirməyə yönəlmiş yeni addım olduğunu vurğuladı. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşləri formatında tamhüquqlu iştirakı məsələsinə də toxunan Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev layihənin yalnız iki ölkənin maraqları ilə məhdudlaşmadığını, Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqazla yanaşı, daha geniş coğrafiyaya xidmət edə biləcəyini bildirdi. Bu yanaşma Azərbaycanın regional münasibətləri ikitərəfli tərəfdaşlıq çərçivəsindən kənara çıxararaq müxtəlif ölkələri birləşdirən əməkdaşlıq mexanizmləri vasitəsilə inkişaf etdirmək siyasəti ilə uzlaşır.
Qazaxıstan Respublikasının Prezidenti Qasım-Jomart Tokayev isə kabel xəttinin açılışını rəqəmsallaşma dövrünün tələblərinə uyğun gələn və ənənəvi nəqliyyat dəhlizlərindən fərqlənən yeni əməkdaşlıq forması kimi qiymətləndirdi. Qazaxıstan Prezident Administrasiyasının açıqlamasında Qazaxıstan Respublikasının Prezidenti Qasım-Jomart Tokayevin layihəni Orta Dəhlizin “rəqəmsal təzahürü” adlandırdığı bildirilir. Bu qiymətləndirmə Qazaxıstanın beynəlxalq əlaqələrini şaxələndirmək və rəqəmsal iqtisadiyyatının inkişafını dəstəkləmək məqsədləri baxımından əhəmiyyət daşıyır. Hər iki ölkənin liderlərinin açıqlamaları layihənin yalnız texniki infrastruktur sərmayəsi deyil, həm də Azərbaycan ilə Qazaxıstan arasındakı siyasi və iqtisadi tərəfdaşlığın konkret istiqamətlərindən biri kimi nəzərdən keçirildiyini göstərir.
İkitərəfli münasibətlərin iqtisadi ölçüsündə ticarət dövriyyəsini 1 milyard dollara çatdırmaq hədəfi diqqət çəkir. Görüşdə Qazaxıstanın enerji resurslarının Azərbaycan üzərindən nəqlini artırmaq imkanları ilə yanaşı, sənaye, enerji, nəqliyyat, logistika və kənd təsərrüfatı sahələrində birgə layihələr müzakirə olundu. Mərasim çərçivəsində Orta Dəhlizin inkişafına dair əməkdaşlıq sazişinin mübadilə edilməsi və iki quru yük gəmisinin alınmasına dair sənədin tərəflər arasında təqdim olunması da iqtisadi münasibətlərin konkret layihələrlə dəstəklənməsinə yönəlmiş addımlar arasında yer aldı.

Nəticə və qiymətləndirmə

Transxəzər fiber-optik kabel xətti Xəzər dənizinin regional əlaqələr sistemindəki roluna yeni ölçü qazandırmaqla yanaşı, Orta Dəhlizin genişlənən funksiyalarını da ortaya qoyur. Layihə fiziki nəqliyyat marşrutlarının rəqəmsal infrastrukturla tamamlanmasının mümkünlüyünü və ölkələr arasındakı iqtisadi münasibətlərin yeni texnoloji investisiyalarla dəstəklənə biləcəyini göstərir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin regional əməkdaşlığa dair vurğuları və Qazaxıstan Respublikasının Prezidenti Qasım-Jomart Tokayevin rəqəmsal dəhlizlə bağlı qiymətləndirməsi kabel xəttinin hər iki ölkə tərəfindən daha geniş tərəfdaşlıq çərçivəsində nəzərdən keçirildiyini ortaya qoyur.
Bununla belə, layihənin strateji dəyərinin davamlı iqtisadi qazanca çevrilməsi texniki tutumdan səmərəli istifadə olunmasından, beynəlxalq şəbəkələrlə inteqrasiyadan və məlumat təhlükəsizliyinin təmin edilməsindən asılıdır. Azərbaycan ilə Qazaxıstan arasındakı ticarət, enerji və nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı da bu prosesi tamamlayan amillər sırasındadır. 15 oktyabrda keçirilən açılış yalnız yeni kommunikasiya xəttinin istifadəyə verilməsi deyil, həm də Xəzər mərkəzli regional əməkdaşlığın rəqəmsallaşma istiqamətində genişlənməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Xəzərin rəqəmsal əlaqə məkanına çevrilməsi Orta Dəhlizin gələcək inkişafı üçün yeni imkanlar yaradır. Bu imkanların reallaşması isə rəqəmsal infrastrukturun nəqliyyat, ticarət və regional əməkdaşlıqla uzlaşdırılmasından asılı olacaq.

Mehmet Gökhan Özçubukçu (Türkiyə)
Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) sədri –
Beynəlxalq Münasibətlər üzrə mütəxəssis
Xüsusi olaraq “Xalq Cəbhəsi” üçün