Beynəlxalq sistem son illərdə baş verən geosiyasi hadisələrin təsiri ilə yeni təhlükəsizlik anlayışına doğru transformasiya olunur. Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdə davam edən qeyri-sabitlik, Hind-Sakit Okean regionunda artan böyük güclər rəqabəti, enerji təchizatının təhlükəsizliyi, kritik tədarük zəncirləri və müdafiə texnologiyalarında sürətli transformasiya təkcə dövlətlərin xarici siyasət prioritetlərini deyil, eyni zamanda beynəlxalq təhlükəsizlik arxitekturasını da yenidən formalaşdırır. Bu dəyişikliklərin mərkəzində isə Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı (NATO) dayanır. Soyuq müharibə dövründə kollektiv müdafiə məqsədilə yaradılmış alyans bu gün texnologiya, müdafiə sənayesi, kibertəhlükəsizlik, enerji təhlükəsizliyi və geoiqtisadi rəqabət kimi çoxşaxəli sahələri əhatə edən yeni strateji struktura çevrilməkdədir.
Ankarada keçirilən NATO Zirvəsi bu transformasiyanın ən aktual təzahürlərindən biri olub. Zirvədə müdafiə xərclərinin artırılması, ortaq müdafiə sənayesinin gücləndirilməsi, hibrid təhdidlərə qarşı əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi və alyansın çəkindiricilik potensialının yeni təhlükəsizlik mühitinə uyğunlaşdırılması əsas gündəm mövzuları sırasında yer almışdır. Bununla yanaşı, Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Qara dəniz təhlükəsizliyi, Yaxın Şərqdə baş verən proseslər və enerji təhlükəsizliyi məsələləri NATO-nun artıq yalnız Avropa mərkəzli müdafiə təşkilatı olmadığını, qlobal təhlükəsizlik dinamikalarına uyğunlaşan çoxqatlı bir struktura çevrildiyini nümayiş etdirib.
Bu yeni dövrdə Türkiyə təkcə NATO-nun ikinci ən böyük ordusuna malik müttəfiq kimi deyil, həm də Avropa ilə Asiya arasında strateji əlaqələr qura bilən, inkişaf edən müdafiə sənayesi, çoxşaxəli xarici siyasəti və böhran diplomatiyası ilə seçilən aparıcı dövlətlərdən biri kimi diqqət mərkəzindədir. Zirvə çərçivəsində Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan ilə ABŞ Prezidenti Donald Tramp arasında keçirilən görüş də Türkiyə–ABŞ münasibətlərinin yenidən strateji müstəvidə nəzərdən keçirilə biləcəyinə işarə etmiş, NATO-nun gələcəyi baxımından Ankaranın artan əhəmiyyətini bir daha ortaya qoyub.
Bu kontekstdə NATO-nun keçirdiyi transformasiya ‘‘NATO 3.0’’ kimi xarakterizə oluna biləcək yeni mərhələni ifadə edir. Bu prosesdə Türkiyə geosiyasi mövqeyi, müdafiə sənayesi potensialı və Avropa ilə Asiya arasında həyata keçirdiyi balanslaşdırılan diplomatiya sayəsində NATO-nun yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasında həlledici aktorlardan biri kimi ön plana çıxır.

Ankara Zirvəsi ilə formalaşan yeni təhlükəsizlik arxitekturası

Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı (NATO) yarandığı gündən etibarən beynəlxalq sistemdə baş verən dəyişikliklərə uyğunlaşaraq fəaliyyətini davam etdirən ən mühüm təhlükəsizlik təşkilatlarından biri olub. Soyuq müharibə dövründə Sovet təhdidinə qarşı kollektiv müdafiə məqsədilə yaradılan alyans, sonrakı mərhələdə terrorizm, regional münaqişələr və hibrid təhdidlər kimi yeni təhlükəsizlik risklərinə diqqət yönəldib. Bu gün isə təhlükəsizlik anlayışı yalnız hərbi təhdidlərlə məhdudlaşmır; enerji təhlükəsizliyi, kritik infrastruktur, kibertəhlükəsizlik, süni intellekt və qlobal tədarük zəncirləri də milli təhlükəsizlik siyasətinin əsas elementlərinə çevrilib. Bu səbəbdən NATO ənənəvi müdafiə konsepsiyasından kənara çıxaraq daha genişmiqyaslı strateji transformasiya mərhələsinə qədəm qoyub.
Bu transformasiya ‘‘NATO 3.0’’ kimi xarakterizə olunan yeni təhlükəsizlik yanaşmasını ifadə edir. “NATO 3.0” kollektiv müdafiə prinsipini qorumaqla yanaşı, texnoloji üstünlük, müdafiə sənayesində birgə istehsal, geoiqtisadi rəqabət və kritik infrastrukturun qorunmasını alyansın əsas prioritetləri sırasına daxil edir. Beləliklə, NATO artıq yalnız böhranlara reaksiya verən deyil, həm də strateji dayanıqlılığı artırmağa yönəlmiş çoxşaxəli təhlükəsizlik platformasına çevrilir.
Ankarada keçirilən NATO Zirvəsi bu yeni yanaşmanın praktik müstəvidə nümayiş etdirildiyi mühüm toplantılardan biri olub. Zirvədə müdafiə xərclərinin artırılması, müdafiə sənayesində əməkdaşlığın genişləndirilməsi, kritik texnologiyalar üzrə birgə fəaliyyət və alyansın çəkindiricilik potensialının gücləndirilməsi əsas müzakirə mövzuları olub. Rusiya–Ukrayna müharibəsi, Qara dəniz təhlükəsizliyi, Yaxın Şərqdəki qeyri-sabitlik və enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı risklər NATO-nun təhlükəsizlik gündəminin həm coğrafi, həm də funksional baxımdan genişləndiyini bir daha nümayiş etdirib.
Yeni təhlükəsizlik arxitekturasında müdafiə sənayesinin rolu da əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Rusiya–Ukrayna müharibəsi göstərib ki, uzunmüddətli münaqişələrdə istehsal gücü, sursat təminatı və texnoloji üstünlük hərbi qüvvə qədər həlledici rol oynayır. Bu səbəbdən NATO üzvləri birgə istehsal mexanizmlərini inkişaf etdirməyə, müdafiə sənayesində koordinasiyanı gücləndirməyə və süni intellekt, pilotsuz sistemlər, kibertəhlükəsizlik və kosmik texnologiyalar kimi sahələrə daha çox investisiya yatırmağa üstünlük verirlər.
Türkiyə bu transformasiya prosesində NATO-nun aparıcı aktorlarından biri kimi çıxış edir. İnkişaf edən müdafiə sənayesi, pilotsuz uçuş aparatları, elektron müharibə sistemləri, dəniz platformaları və milli döyüş təyyarəsi KAAN kimi layihələr Türkiyəni təhlükəsizlik istehlak edən deyil, təhlükəsizlik istehsal edən müttəfiqə çevirmişdir. Eyni zamanda, Avropa ilə Asiya arasında nəqliyyat və enerji dəhlizlərinin mərkəzində yerləşməsi Türkiyəyə mühüm geostrateji və geoiqtisadi üstünlüklər qazandırır. Bu baxımdan Ankara Zirvəsi həm NATO-nun yeni təhlükəsizlik konsepsiyasının formalaşdığı, həm də Türkiyənin bu prosesdəki strateji rolunun daha aydın şəkildə ortaya çıxdığı mühüm dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Türkiyənin NATO-dakı yeni strateji mövqeyi

Ankarada keçirilən NATO Zirvəsinin ən mühüm hadisələrindən biri Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan ilə ABŞ Prezidenti Donald Tramp arasında baş tutan ikitərəfli görüş olub. Son illərdə S-400, CAATSA sanksiyaları, F-35 proqramı və Suriya məsələsi səbəbindən gərgin xarakter daşıyan Türkiyə–ABŞ münasibətləri baxımından bu görüş yeni dialoq mərhələsinin başlanğıcı kimi qiymətləndirilib. Tərəflərin müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın gücləndirilməsinə dair verdikləri mesajlar həm ikitərəfli münasibətlər, həm də NATO-nun gələcəyi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Görüşdə müdafiə sənayesində əməkdaşlıq, CAATSA sanksiyaları, F-35 proqramı və regional təhlükəsizlik məsələləri müzakirə edilib. Mövcud problemlərin qısa müddətdə həlli çətin görünsə də, konstruktiv yanaşma uzun müddətdir davam edən etimad böhranının aradan qaldırılması üçün mühüm diplomatik zəmin yaradıb. Xüsusilə müdafiə sənayesində əməkdaşlığın yenidən gündəmə gəlməsi strateji tərəfdaşlığın bərpasına yönəlmiş qarşılıqlı siyasi iradəni nümayiş etdirib.
Rusiya–Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdəki qeyri-sabitlik, enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı risklər və Çinin artan qlobal təsiri ABŞ-ni NATO daxilində əsas müttəfiqləri ilə münasibətlərini gücləndirməyə sövq edir. Bu şəraitdə Türkiyə geosiyasi mövqeyi, hərbi potensialı, inkişaf etmiş müdafiə sənayesi və böhranların idarə olunması sahəsindəki təcrübəsi sayəsində Vaşinqton üçün strateji əhəmiyyətini qorumaqda davam edir.
Türkiyənin NATO daxilində mövqeyini gücləndirən əsas amillərdən biri də balanslaşdırılmış xarici siyasətidir. NATO üzvlüyünü qorumaqla yanaşı, Türk Dövlətləri Təşkilatı, Orta Dəhliz və digər regional əməkdaşlıq mexanizmləri vasitəsilə Avrasiyadakı rolunu genişləndirən Türkiyə, hərbi gücü ilə yanaşı diplomatik və geostrateji imkanları ilə də NATO üçün mühüm aktor kimi çıxış edir.
Beləliklə, Ankara Zirvəsi və Tramp–Ərdoğan görüşü təkcə Türkiyə–ABŞ münasibətlərində yeni dialoq mərhələsinin başlanğıcı deyil, həm də Türkiyənin NATO daxilində artan strateji rolunun bir daha təsdiqləndiyi mühüm diplomatik mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər.

Nəticə və qiymətləndirmə

Ankarada keçirilən NATO Zirvəsi beynəlxalq təhlükəsizlik arxitekturasının yeni geosiyasi dinamika əsasında yenidən formalaşdığını nümayiş etdirib. Müasir dövrdə təhlükəsizlik artıq yalnız hərbi potensialla deyil, həm də müdafiə sənayesi, texnoloji üstünlük, enerji təchizatının təhlükəsizliyi, kritik infrastruktur və geoiqtisadi dayanıqlılıq kimi amillərlə birlikdə qiymətləndirilir. Bu baxımdan “NATO 3.0”, alyansın ənənəvi kollektiv müdafiə prinsipini qorumaqla yanaşı, çoxölçülü təhlükəsizlik təhdidlərinə uyğunlaşan yeni strateji yanaşmanı ifadə edir.
Bu transformasiya prosesində Türkiyənin mövqeyi daha da güclənir və aydın şəkildə ön plana çıxır. Avropa ilə Asiya arasında strateji bağlantılar yarada bilən, Qara dəniz, Cənubi Qafqaz, Yaxın Şərq və Şərqi Aralıq dənizi kimi mühüm geosiyasi məkanlarda fəal rol oynayan Türkiyə inkişaf edən müdafiə sənayesi, böhranların idarə olunması sahəsindəki təcrübəsi və çoxşaxəli xarici siyasəti sayəsində NATO-nun yalnız təhlükəsizliyinə töhfə verən deyil, həm də alyansın gələcək strateji istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsinə təsir göstərə bilən əsas aktorlardan biri kimi çıxış edir.
Zirvə çərçivəsində baş tutan Tramp–Ərdoğan görüşü də məhz bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir. Müdafiə sənayesində əməkdaşlıq, CAATSA sanksiyaları və F-35 proqramı kimi məsələlər üzrə verilən konstruktiv mesajlar Türkiyə–ABŞ münasibətlərində yeni dialoq platformasının formalaşa biləcəyini göstərir. Bu isə təkcə ikitərəfli münasibətlər baxımından deyil, həm də NATO daxilində əməkdaşlığın daha da gücləndirilməsi nöqteyi-nəzərindən mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Nəticə etibarilə, Ankara Zirvəsi NATO-nun yeni təhlükəsizlik konsepsiyasına keçidini simvolizə edən mühüm dönüş nöqtəsi olub. Yeni geosiyasi reallıqlar şəraitində Türkiyə geosiyasi mövqeyi, strateji bağlantıları və müdafiə potensialı sayəsində təkcə alyansın cənub cinahının təhlükəsizliyini təmin edən müttəfiq deyil, eyni zamanda Avropa ilə Asiya arasında təhlükəsizlik, enerji və nəqliyyat dəhlizlərini birləşdirən əsas mərkəz dövlətlərdən biri kimi ön plana çıxır. Dəyişən beynəlxalq sistem nəzərə alındıqda, Türkiyənin NATO daxilində strateji çəkisinin yaxın perspektivdə daha da artacağı və NATO 3.0 kimi xarakterizə edilən yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşdırılmasında həlledici aktorlardan biri olaraq qalacağı qənaətinə gəlmək mümkündür.

Mehmet Gökhan Özçubukçu
Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) sədri –
Beynəlxalq Münasibətlər üzrə mütəxəssis
Xüsusi olaraq “Xalq Cəbhəsi” üçün