Eyhəm Çamur: “Biz, suriyalı türkmənlər Azərbaycanı təkcə qardaş dövlət deyil, həm də türk dünyasının birlik və həmrəylik idealına rəhbərlik edən mühüm mərkəz hesab edirik”

Azərbaycan və türkmən xalqları eyni kökə, mədəniyyətə, qədim tarixi münasibətlərə və ənənələrə malikdirlər. Bu xalqları dil və din eyniliyi də birləşdirir. Türkmən soydaşlarımızla bizi tarixi əlaqələr bağlayır. Türk dünyasının tarixi bağlarını qoruyub saxlamaq və daha da inkişaf etdirmək əsas məqsədlərdən biridir. Son illərdə İraq, Suriya, Türkiyədə yaşayan türkmən soydaşlarımızı yaxından tanımaq, mədəni əlaqələqrimizi genişləndirmək məqsədilə Azərbaycanda keçirilən müxtəlif proqramlar Azərbaycan və türkmən eli arasında əlaqələrin yeni mərhələsi deməkdir. Bu proqram və tədbirlər iki qardaş xalqın xəyallarını həqiqətə çevrir. Ortaq tarixi dəyərlərimizi, adət-ənənələrimizi tanıdır. Bu proqramlar Türk dünyasının gələcəyi, Yaxın Şərqin dəyişən siyasəti və bölgə diplomatiyası üçün çox vacib mesajlar verən stratejik bir görüşə çevrilib.
Türkmən Düşüncə Hərəkatının rəhbəri Eyhəm Çamurla müsahibəmizi də məhz bu mövzu üzərində qurduq.
- Eyhəm bəy, son illər Azərbaycanda İraq və Suriyada yaşayan türkmənlər arasında əlaqələrin qurulması məqsədilə müxtəlif layihələr həyata keçirilib. Xaricdə yaşayan soydaşlarımızı bizimlə yaxınlaşdırmaq üçün bu təşəbbüslərin əhəmiyyəti barədə fikirlərinizi bilmək istərdim.
- Mən son illər Azərbaycanın İraq və Suriya türkmənlərini ümumi baxış ətrafında birləşdirmək məqsədilə həyata keçirdiyi təşəbbüsləri son dərəcə dəyərli və strateji hesab edirəm. Bu əsərlər təkcə mədəni irsimizi qorumaq üçün deyil, həm də müxtəlif coğrafi bölgələrə səpələnmiş türk dünyasının sakinləri arasında möhkəm həmrəylik körpüsü yaradır. Suriyalı türkmənlər olaraq tarix boyu türk millətinin ayrılmaz bir hissəsi olmuşuq və bu gün də özümüzü böyük türk dünyasının ayrılmaz bir elementi hesab edirik. Ona görə də bizim nəsillərimizi birləşdirən Azərbaycanın hər bir addımı bizim nöqteyi-nəzərimizdən təkcə mədəni fəaliyyət deyil, həm də bizim ümumi tariximizə, ümumi yaddaşımıza və ümumi gələcəyimizə mühüm sərmayədarlıqdır.
Türk dünyasında, xüsusən Azərbaycanın Qarabağdakı tarixi qələbəsindən sonra formalaşan birlik ruhu bir daha göstərdi ki, sərhədlər onların qəlbini ayıra bilməz. Bu gün Bakıda, Kərkükdə, Hələbdə, Dəməşqdə, Təl-Afarda və ya Anadolunun başqa bir şəhərində yaşayan hər bir türkmən eyni tarixi köklərdən qidalanır və eyni sivilizasiyanın nümayəndəsi olmaqdan qürur duyur. İraq və suriya türkmənləri uzun illər müharibələr, məcburi mühacirət və müxtəlif repressiyaların kölgəsindən qurtulmaq üçün mübarizə apardılar. Azərbaycanın bu cür mürəkkəb prosesdə göstərdiyi maraq və qardaşlıq yanaşması təkcə mənəvi dəstək deyil, həm də türkmənlərin mübarizəsinin beynəlxalq səviyyədə daha da nəzərə çarpmasına mühüm töhfədir.
İnanıram ki, məqsədimiz artıq yalnız mədəni fəaliyyətlərlə məhdudlaşmamalıdır. Təhsildən akademiyaya, mediaya və diplomatiyaya, gənclik layihələrindən iqtisadi iş birliklərinə qədər bir çox sahədə güclü və institusional tərəfdaşlıq inkişaf etdirilməlidir. Çünki güclü türk dünyası yalnız bir-birini tanıyan, bir-birinə güvənən və ortaq məqsədlər ətrafında hərəkət edən cəmiyyətlərlə mümkündür. Biz, suriyalı türkmənlər Azərbaycanı təkcə qardaş dövlət deyil, həm də türk dünyasının birlik və həmrəylik idealına rəhbərlik edən mühüm mərkəz hesab edirik. Mən əminəm ki, cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə irəli sürülən bu baxış gələcəkdə Türk dünyasının müxtəlif bölgələrində yaşayan nəsillərimiz arasında əlaqələri daha da möhkəmləndirəcək və ortaq kimliyimizin, ortaq yaddaşımızın və ortaq gələcəyimizin qurulmasına mühüm töhfə verəcəkdir.
- Suriyadakı türkmən təşkilatları ilə Azərbaycandakı təşkilatlar arasında münasibətlərin hazırkı vəziyyəti necədir?
- Suriya türkmənləri ilə Azərbaycan arasında münasibətlər keçmişdə məhdud səviyyədə olsa da, xüsusilə son iki ildə prosesə böyük təkan verib. Bu inkişafda Azərbaycanda türkmənlərin vəziyyəti, münasibətlərin daha da sıx qurulması ilə bağlı həyata keçirilən poqramları çox mühüm rol oynayıb. Sözügedən proqramlar müxtəlif bölgələrdə yaşayan türkmən icmalarının bir-biri ilə daha yaxından tanış olmasında, ortaq tarix və mədəniyyət ətrafında görüşməsində və möhkəm dostluq körpüləri qurmasında mühüm rol oynadı. Bununla əlaqədar olaraq, bu yaxınlarda Bakı və Naxçıvanda keçirilən "Türkmən İrsi Proqramı"nda iştirak etmək imkanımız oldu və Suriya türkmənlərinin ən yüksək nümayəndəlik orqanı olan Suriya Türkmən Məclisini təmsil etdik. Proqram zamanı biz dövlət qurumları, qeyri-hökumət təşkilatları, alimlər və ictimai rəy liderləri ilə səmərəli söhbətlər apardıq. Gördüyümüz diqqət və qonaqpərvərlik Azərbaycan xalqının Suriya türkmənlərinə qardaşlıq münasibətinin ən yaxşı təzahürü idi.
İnanırıq ki, bu əlaqələr yalnız bu günə deyil, gələcəyə də xidmət edəcəkdir. Biz arzu edirik ki, münasibətlərimiz təkcə mədəniyyət sahəsində deyil, həm də təhsil, kütləvi informasiya vasitələri, gənclər, elmi dairələr və vətəndaş cəmiyyəti sahələrində möhkəmlənsin. Çünki bir-birimizi nə qədər yaxından tanıyırıqsa, birlikdə hərəkət etmək qabiliyyətimiz o qədər çox olacaqdır.
- Ümumiyyətlə, daha səmərəli nəticələr əldə etmək üçün bütün dünyada türkmənlərlə əlaqələrin inkişafı hansı istiqamətlərdə inkişaf edə bilər?
- Dünyanın müxtəlif bölgələrində yaşayan türkmən icmaları, fərqli siyasi və sosial şəraitdə yaşamalarına baxmayaraq, ortaq tarix, ortaq mədəniyyət və ortaq kimlik şüuru ətrafında birləşirlər. İnanıram ki, indi bu paylaşılan dəyərləri yalnız emosional bir əlaqəyə deyil, korporativ iş birliklərinə çevirməliyik. Qarşıdakı dövrdə türkmən təşkilatları arasında müntəzəm rabitə təşkil edilməli, birgə iş platformaları yaradılmalı və vaxtaşırı beynəlxalq görüşlər keçirilməlidir. Bundan əlavə, gənclərin, alimlərin, jurnalistlərin və vətəndaş cəmiyyətinin nümayəndələrinin iştirak edəcəyi layihələr təşviq edilməlidir. Çünki yeni nəsillər bir-birini tanıdıqda güclü ittifaqlar mümkün olacaqdır.
Rəqəmsal dövrün təklif etdiyi imkanlardan da daha səmərəli istifadə etməliyik. Birgə media layihələri, rəqəmsal arxivlər, mədəni nəşrlər və təhsil proqramları sayəsində dünyanın hər yerində hər bir türkman üçün əlçatan olan güclü rabitə şəbəkəsi yaradıla bilər. Ən əsası birgə fəaliyyət mədəniyyətini inkişaf etdirməkdir. Fərqli bölgələrdə yaşasaq da, ortaq tariximiz, dilimiz və mədəniyyətimiz bizi birləşdirir. Bu ortaq irsi gələcəyə daşımaq üçün həmrəyliyi, məsləhətləşməni və qarşılıqlı təcrübə mübadiləsini gücləndirməliyik.
İnanıram ki, bütün dünyada türkmənlərin bir-birini daha yaxşı tanıyacağı, birgə layihələr yaradacağı və bir-birinin uğurunu öz uğurları kimi görəcəyi bir gələcək mümkündür. Belə bir birlik təkcə türkmənlərə deyil, həm də türk dünyasının inteqrasiyasına mühüm töhfə verəcəkdir.
- Əsəd rejimi dövründə və ondan əvvəlki dövrdə Suriyadakı türkmən soydaşlarımıza münasibət necə idi, mövcud vəziyyət necədir?
- Suriyalı türkmənlər, xüsusən Əsəd rejiminin hakimiyyəti dövründə şəxsiyyətlərini, dillərini və mədəni dəyərlərini qorumaqda uzun illər ciddi problemlərlə qarşılaşdılar. Türkmənlərin yaşadığı bir çox bölgə şüurlu şəkildə laqeyd qaldı; ana dilində təhsil, mədəni fəaliyyət və ictimai təşkilatlar üçün imkanlar çox məhdud idi. Bundan başqa, yaşadığımız 14 illik hərbi proses onsuz da ağır şəraitdə yaşayan türkmən cəmiyyətinə dərin yaralar vurmuşdur. Minlərlə insan didərgin düşdü, çoxsaylı yaşayış məntəqələri dağıdıldı və təhsildən iqtisadiyyata, mədəniyyətə və ictimai həyata qədər bir çox sahədə böyük itkilər verildi.
Ancaq bu gün Suriya yeni bir dövrün astanasındadır. Əlbəttə ki, keçmişin izlərini qısa müddətdə silmək mümkün deyil. Türkmən cəmiyyəti hələ də müharibənin yaratdığı dağıntıların nəticələrini aradan qaldırmağa, təhsil müəssisələrini bərpa etməyə, mədəni həyatlarını canlandırmağa və gənc nəsli daha güclü bir gələcəyə hazırlamağa çalışır. Bu asan bir proses deyil; səbr, sabitlik və beynəlxalq həmrəylik tələb edir. Hazırda türk dünyasının, xüsusən Azərbaycanın göstərdiyi qardaşlıq və həmrəylik anlayışı bizim üçün çox vacibdir. Suriyalı türkmənlər tək olmadıqlarını hiss etdikləri üçün gələcəyə daha güclü baxırlar. Mədəni layihələr, təhsil sahəsində əməkdaşlıq, humanitar dəstək və qarşılıqlı əlaqə bərpa prosesimizə mühüm töhfə verir.
Bizim əsas məqsədimiz Suriyanın birliyi və bütövlüyü şəraitində türkmənlərin öz orijinallığı, dili və mədəniyyəti ilə sərbəst yaşaya biləcəyi və ölkənin siyasi, sosial və iqtisadi həyatına səmərəli töhfə verə biləcəyi bir gələcək qurmaqdır. Mən inanıram ki, dost və qardaş ölkələrin, xüsusən də Azərbaycan və Türk dünyasının həmrəyliyinin dəstəyi ilə suriyalı türkmənlər bu çətin prosesdən sağ çıxacaq və öz layiqli güclü mövqelərini bərpa edəcəklər.
- Suriya türkmənlərinin ölkənin ictimai-siyasi həyatındakı rolunu necə qiymətləndirirsiniz?
- Suriya türkmənləri əsrlər boyu bu ərazinin ayrılmaz hissəsi olmuşdur. Ona görə də ölkəmizin ictimai-siyasi həyatındakı rolumuzu təkcə bugünkü şəraitdə deyil, həm də tarixi məsuliyyətimiz çərçivəsində qiymətləndirmək lazımdır. Türkmənlər həmişə ictimai sülhün, birgəyaşayış mədəniyyətinin və dövlət qurumlarının möhkəmlənməsinin tərəfində olmuş, anlayışlarını Suriyanın birliyinə və bütövlüyünə söykənmişlər. Yaşanan ağır hərbi proses, bütün digər suriyalılar kimi türkmən cəmiyyətini də dərindən təsir etdi. Buna baxmayaraq, türkmənlər təhsildən tutmuş bölgələrində yerli rəhbərliyə, vətəndaş cəmiyyətinin işindən humanitar fəaliyyətə qədər bir çox sahələrdə əhəmiyyətli məsuliyyət götürərək cəmiyyətin canlanmasına töhfə verdilər.
Ancaq bu gün Suriya yeni bir yenidənqurma prosesi yaşayır. Bu prosesdə türkmənlərin ölkənin siyasi, sosial və iqtisadi həyatında daha səmərəli təmsil olunması təkcə türkmən cəmiyyəti üçün deyil, həm də Suriyada inklüziv və ədalətli dövlət strukturunun qurulması üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Çünki Suriyanın əsl gücü ondan ibarətdir ki, onun bütün sosial komponentləri bərabər hüquqlar əsasında dövlət idarəçiliyinə töhfə verə bilər. Bizim yanaşmamız heç vaxt təhlilçi olmayıb. Əksinə, biz müxtəlif etnik və dini icmaların qarşılıqlı hörmətlə yanaşı yaşaya biləcəyi qanunun aliliyinə əsaslanan demokratik və sabit Suriyanın qurulmasını müdafiə edirik. Türkmənlər də öz bilikləri, toplanmış insan resursları və güclü dövlət təcrübəsi sayəsində bu yeni dövrdə ölkənin gələcəyinə öz töhfələrini verməyə hazırdırlar.
İnanıram ki, qarşıdakı dövrdə suriyalı türkmənlər həm siyasi təmsilçilikdə, həm də təhsil, iqtisadiyyat, mədəniyyət və dövlət idarəçiliyi kimi sahələrdə daha görkəmli rol oynayacaqlar; ölkənin bərpası üçün məsuliyyət daşıyan əsas aktorlardan biri olacaqlar. Bu, təkcə türkmənlər üçün deyil, həm də Suriyada davamlı sülh və sabitlik üçün mühüm nailiyyət olardı.
- Suriyadakı türkmənlərin Azərbaycan haqqında hansı məlumatları var?
- Suriya türkmənlərinin Azərbaycana baxışı son dərəcə müsbət və səmimidir. Azərbaycan bizim üçün təkcə dost və qardaş ölkə deyil, həm də böyük türk dünyasının mühüm hissəsidir, onunla bizim ortaq tariximiz, ortaq mədəniyyətimiz və ortaq dəyərlərimiz var. Suriyalı türkmənlər arasında, xüsusən də Qarabağdakı qələbədən sonra Azərbaycana maraq və sevgi daha da artdı. Bu nailiyyət təkcə Azərbaycan xalqının deyil, bütün türk dünyasının ümumi qüruru hesab olunurdu.
Son illərdə təşkil olunan mədəni proqramlar, qarşılıqlı səfərlər və yeni əlaqələr sayəsində Suriya türkmənlərinin Azərbaycan haqqında bilik və məlumatlılığı da xeyli yaxşılaşmışdır. Xüsusilə, gənclərimiz Azərbaycanın tarixi, mədəniyyəti, inkişaf prosesi və Türk dünyasında aparıcı rolu haqqında daha çox öyrənməyə başlayıblar. Ancaq inanıram ki, qarşılıqlı tanışlığı daha da inkişaf etdirməliyik. Təhsil, media, akademik iş birlikləri və gənclik mübadiləsi proqramları sayəsində iki cəmiyyət bir-birini daha yaxından tanıyır. Çünki qardaşlıq yalnız ortaq köklərlə deyil, həm də güclü ünsiyyət və davamlı qarşılıqlı əlaqə ilə qidalanır.
Bu gün Azərbaycan Suriya türkmənlərinin qəlbində xüsusi yer tutur. Azərbaycanın çətin anlarda göstərdiyi qardaşlıq yanaşması və Türk dünyasının birlik ruhuna verdiyi töhfələr yüksək qiymətləndirilir. Biz, həmçinin bu möhkəm əlaqələrin sonrakı illərdə də inkişaf edəcəyini və iki qardaş cəmiyyət arasında münasibətlərin bütün sahələrdə möhkəmlənməyə davam edəcəyini inanırıq.
- Aramızdakı bağlılığı, əlaqələri gücləndirmək üçün hansı sahələrdə əməkdaşlığı genişləndirmək lazımdır?
- Suriya türkmənləri ilə Azərbaycan arasındakı münasibətlərin gələcəyinə gəlincə, hesab edirəm ki, əməkdaşlıqla, yalnız mədəni fəaliyyətlə məhdudlaşmamalıdır. Bir çox sahələrdə uzunmüddətli və korporativ biznes assosiasiyalarının inkişafı mövcud qardaşlıq əlaqələrimizin daha möhkəm olması üçün çox vacibdir. Hər şeydən əvvəl təhsil sahəsində atılacaq addımlar gələcəyə ən dəyərli investisiya olacaqdır. Universitetlər arasında yaradılacaq tələbə mübadiləsi proqramları, təqaüdlər və iş birlikləri yeni nəsillərin bir-birini daha yaxşı tanımasına imkan verəcəkdir. Bundan əlavə, kütləvi informasiya vasitələri və kommunikasiya sahəsində birgə layihələr xalqlarımızın bir-biri ilə düzgün tanış olmasına və ümumi dəyərlərimizin daha geniş auditoriya tərəfindən əldə olunmasına kömək edəcəkdir.
Mədəniyyət və incəsənət sahəsində birgə tədbirlər tarixi və mədəni irsimizin qorunmasına mühüm töhfə verəcək. Bundan əlavə, gənclərlə iş, vətəndaş cəmiyyəti layihələri və qadınların ictimai həyatda iştirakını təşviq edən birgə proqramlar qardaşlıq əlaqələrini daha da gücləndirəcəkdir. İqtisadi əməkdaşlıq da laqeyd edilməməli olan vacib bir addır. Azərbaycanın biliyi, təcrübəsi və investisiya potensialı Suriyanın bərpası prosesinə əhəmiyyətli töhfə verə bilər. Eyni şəkildə ticarət, investisiya və peşə təhsili sahələrində inkişaf etdiriləcək birgə layihələr hər iki tərəf üçün yeni imkanlar yaradacaqdır.
Məqsədimiz təkcə bu günün ehtiyaclarına cavab verən münasibətlər qurmaq deyil, həm də gələcək nəsillərə güclü qardaşlıq irsi qoymaqdır. Hesab edirəm ki, qarşılıqlı etimad, birgə layihələr və müntəzəm təmaslar sayəsində suriya türkmənləri ilə Azərbaycan arasında münasibətlər daha möhkəm təməllər üzərində qurulacaq və bu əməkdaşlıq türk dünyasının birliyinə və həmrəyliyinə də əhəmiyyətli töhfə verəcəkdir.
- Ümumiyyətlə, türkmən təşkilatlarını vahid bir platformada birləşdirməyin vaxtı çatmadımı?
- Düşünürəm ki, bunun vaxtı gəldi. Dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan türkmən icmaları, fərqli şəraitdə yaşasalar da, ortaq bir tarixə, ortaq bir mədəniyyətə və ortaq bir şəxsiyyətə sahibdirlər. Aydındır ki, bu ortaq dəyərlərin daha etibarlı qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi üçün daha koordinasiyalı bir quruluşa ehtiyac var. Əlbəttə ki, bu cür formalaşmanın hərtərəfli, könüllü əsasda və bütün türkmən icmalarının maraqlarını nəzərə alan anlayışla həyata keçirilməsi vacibdir. Mövcud qurumlar arasında ünsiyyət, həmrəylik və birgə fəaliyyət mədəniyyətini gücləndirmək lazımdır. Mən ümumi platformanın mədəni irsin qorunmasına, gənc nəsillər arasında əlaqələrin möhkəmlənməsinə, birgə layihələrin inkişafına və türkmənlərin beynəlxalq aləmdə nümayəndəliyinin möhkəmlənməsinə mühüm töhfə verəcəyinə ümid edirəm. Belə bir birlik təkcə türkmənlər üçün deyil, həm də türk dünyasının həmrəyliyi üçün dəyərli olacaqdır.

Cavid