Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi xarici siyasət Cənubi Qafqaz mərkəzli regional aktor profilindən kənara çıxan çoxşaxəli diplomatiya anlayışına işarə edir. Xüsusilə 2026-cı ilin sentyabr ayında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin həyata keçirdiyi təmaslar və verdiyi açıqlamalar Bakının türk dünyasını yalnız ortaq tarix, dil və mədəniyyət əsasında qiymətləndirməkdən kənara çıxaraq siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji və təhlükəsizlik ölçülərini əhatə edən strateji bir məkan kimi gördüyünü ortaya qoyur.
15 sentyabrda Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidanı qəbul edən Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin strateji müttəfiqlik xarakterini vurğulayarkən, iki ölkənin Avropa ilə Asiya arasındakı logistik mövqeyinə və enerji sahəsində əməkdaşlığa diqqət çəkib. Görüşdə beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində koordinasiyanın əhəmiyyətinin də önə çəkilməsi Bakı-Ankara münasibətlərinin ikitərəfli əlaqələrdən kənara çıxaraq daha geniş geosiyasi çərçivədə qiymətləndirildiyini göstərir.
Bu yanaşma Azərbaycanın diplomatik potensialının əsas elementlərindən birinə çevrilən əlaqəlilik anlayışı ilə birbaşa əlaqəlidir. Xəzər dənizi, Orta Dəhliz, Türkiyə bağlantısı, Mərkəzi Asiya və Avropa arasındakı nəqliyyat və enerji xətləri Azərbaycanın xarici siyasətində bir-birindən müstəqil istiqamətlər olmaqdan çıxaraq daha bütöv bir strategiyanın tərkib hissələrinə çevrilir.
Türk dünyası diplomatiyasında yeni strateji çərçivə
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 17 sentyabrda Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin təhlükəsizlik şuraları katiblərinin Beşinci Toplantısı çərçivəsində etdiyi açıqlamalar Azərbaycanın türk dünyasına dair diplomatik baxışının təhlükəsizlik ölçüsünü də aydın şəkildə ortaya qoymuşdur. İlham Əliyev ortaq etnik köklərin, dilin, mədəniyyətin və ənənələrin türk dünyasını bir arada saxladığını vurğulayaraq Türk Dövlətləri Təşkilatının geniş coğrafiyaya yayılan mühüm siyasi və iqtisadi potensiala malik bir struktur olduğunu bildirib. Eyni zamanda Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsindəki qarşılıqlı əlaqələrin beynəlxalq münasibətlər, təhlükəsizlik, ticarət, nəqliyyat və humanitar əməkdaşlıq kimi müxtəlif sahələrə yayıldığına diqqət çəkib.
Bununla yanaşı, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin açıqlamalarında diqqət çəkən əsas məqamlardan biri türk dünyası əməkdaşlığının siyasi, iqtisadi və mədəni sahələrlə məhdudlaşmadığının vurğulanmasıdır. Təhlükəsizlik şuraları arasında müntəzəm təmasların ümumi təhdidlərin müəyyənləşdirilməsi və təhlükəsizlik gündəliyinin koordinasiyası baxımından əhəmiyyətinə diqqət çəkilməsi Türk Dövlətləri Təşkilatı daxilində təhlükəsizlik diplomatiyasının getdikcə daha görünən bir sahəyə çevrildiyini göstərir. Terrorizm, sərhədyanı mütəşəkkil cinayətkarlıq, narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsi, dini ekstremizm, hibrid təhdidlər, kibertəhdidlər və kritik infrastrukturun qorunması kimi məsələlərin ümumi gündəliyə gətirilməsi təhlükəsizlik anlayışının da yeni nəsil təhdidlər üzərindən genişləndiyini göstərir. Prezident Əliyev bu təmasların Türk Dövlətləri Təşkilatı coğrafiyasında ortaq təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasına töhfə verə biləcəyini bildirib.
Bu inkişaf Azərbaycanın türk dünyası diplomatiyasını yalnız kimlik və həmrəylik ritorikası üzərindən deyil, institusional əməkdaşlıq mexanizmləri vasitəsilə inkişaf etdirmək cəhdini göstərir. Buradakı əsas dönüş türk dünyasının Azərbaycan baxımından yalnız mədəni mənsubiyyət məkanı kimi deyil, ortaq maraqların və ortaq potensialın inkişaf etdirilə biləcəyi strateji diplomatiya platforması kimi nəzərdən keçirilməsidir.
Bu yanaşmanın yalnız təhlükəsizlik sahəsi ilə məhdudlaşmadığı 15 sentyabrda Bakıda keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatı Müsəlman Dini İdarələri Rəhbərləri Şurasının 7-ci toplantısında da görülür. Eyni dövrdə Türk Dövlətləri Təşkilatının müxtəlif institusional mexanizmlərinin Bakıda bir araya gəlməsi Azərbaycanın təşkilat daxilində əməkdaşlığı müxtəlif kanallar vasitəsilə inkişaf etdirmək yanaşmasını ortaya qoyur. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin dini və mədəni bağlar ilə ortaq tarixi irsə verdiyi vurğu türk dünyasına yanaşmanın siyasi və təhlükəsizlik gündəliyindən kənara çıxdığını göstərərkən, 17 sentyabrda Türk Dövlətləri Təşkilatının beynəlxalq mövqeyinin gücləndirilməsinin zəruriliyinə dair açıqlamaları isə bu yanaşmanın institusional quruculuq ölçüsünü ortaya qoyur. Bu çərçivədə Azərbaycanın dövr sədrliyi Türk Dövlətləri Təşkilatının siyasi, iqtisadi, nəqliyyat və digər sahələrdəki potensialından daha səmərəli istifadə edilə biləcəyi bir proses kimi qiymətləndirilir.
Azərbaycanın bu yanaşmasında coğrafi mövqe də müəyyənedici amil təşkil edir. Bakı Qafqaz ilə Mərkəzi Asiya arasında Xəzər üzərindən bağlantı təmin edən, Türkiyə vasitəsilə Avropaya çıxan və enerji ilə nəqliyyat xətlərinin kəsişdiyi bir mərkəz mövqeyindədir. Bu səbəbdən türk dünyasına yönəlmiş diplomatik baxış Azərbaycan baxımından yalnız siyasi münasibətlərin inkişaf etdirilməsi anlamına gəlmir, eyni zamanda ölkənin coğrafi mövqeyinin iqtisadi və strateji potensiala çevrilməsini də əhatə edir.

Cənubi Qafqazın hüdudlarından kənara uzanan Azərbaycan diplomatiyası
Azərbaycanın diplomatik rolundakı dəyişimin mühüm istiqamətlərindən biri xarici siyasət gündəliyinin coğrafi əhatəsinin genişlənməsidir. Bakının diplomatik mövqeyi artıq yalnız Cənubi Qafqazdakı təhlükəsizlik balansı və regional enerji siyasəti çərçivəsində qiymətləndirilə bilməz. Azərbaycan türk dünyası daxilində Mərkəzi Asiya ilə Qafqaz arasında, Türkiyə ilə Mərkəzi Asiya arasında və Xəzər ilə Avropa arasında bağlantı yaradan çoxşaxəli diplomatik aktor kimi mövqelənir.
Bu transformasiyada Türkiyə ilə münasibətlər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 15 sentyabrda Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan ilə keçirilən görüşdə iki ölkənin Avropa və Asiya arasındakı körpü mövqeyinin vurğulanması Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin regional bağlantısallığın əsas elementlərindən biri kimi qiymətləndirildiyini göstərir. Enerji sahəsində beynəlxalq alternativ bazarlara çıxış imkanları, nəqliyyat xətləri və beynəlxalq təşkilatlarda koordinasiya iki ölkənin diplomatik əməkdaşlığının iqtisadi və geosiyasi ölçülərini birlikdə gücləndirir.
Azərbaycanın diplomatik açılımı türk dünyası ilə də məhdudlaşmır. Bakının enerji diplomatiyası Avropa ilə, nəqliyyat siyasəti Mərkəzi Asiya ilə, təhlükəsizlik diplomatiyası türk dövlətləri ilə, iqtisadi təşəbbüsləri isə daha geniş beynəlxalq investisiya dairələri ilə kəsişir. Buna görə Azərbaycanın xarici siyasət potensialı müxtəlif coğrafiyalar və siyasət sahələri arasında qurulan əlaqələr üzərindən formalaşır.
Bu baxımdan Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin xarici siyasət yanaşmasında diqqət çəkən məqam müxtəlif diplomatik kanalların bir-biri ilə koordinasiyalı və tamamlayıcı şəkildə həyata keçirilməsidir. Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik, Türk Dövlətləri Təşkilatı daxilində institusional əlaqələr, Xəzər mərkəzli bağlantısallıq, Avropa enerji bazarları və qlobal iqtisadi aktorlarla münasibətlər eyni xarici siyasət arxitekturasının müxtəlif elementləri kimi qiymətləndirilir. Beləliklə, Azərbaycanın coğrafi mövqeyindən yalnız tranzit keçid baxımından deyil, diplomatik qarşılıqlı əlaqələri müxtəlif regionlara daşıyan bir amil kimi də istifadə edilir.
Azərbaycanın son dövrdə Bakıda ev sahibliyi etdiyi beynəlxalq toplantılar və diplomatik təşəbbüslər də bu yanaşmanın institusional ölçüsünü gücləndirir. Xüsusilə sentyabr ayında Türk Dövlətləri Təşkilatının dini və təhlükəsizlik sahələrindəki müxtəlif mexanizmlərinin Bakıda toplanması paytaxtın təşkilat daxilində çoxşaxəli diplomatik qarşılıqlı əlaqə baxımından daşıdığı rolu göstərir. 17 sentyabrda keçirilən təhlükəsizlik toplantısında Türk Dövlətləri Təşkilatının Baş katibi ilə Türkiyə, Özbəkistan, Qırğızıstan, Qazaxıstan və Şimali Kipr Türk Cümhuriyyətinin nümayəndələrinin bir araya gəlməsi də bu institusional müxtəlifliyin konkret nümunələrindən biridir.
Nəticə və dəyərləndirmə
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2026-cı ilin sentyabrında verdiyi açıqlamalar Azərbaycanın türk dünyasına yönəlmiş diplomatik yanaşmasında yeni mərhələnin formalaşdığını göstərir. Bu yanaşmanın mərkəzində ortaq kimlik və tarixi bağlar dayanmaqla yanaşı, onların siyasi koordinasiya, iqtisadi əməkdaşlıq, enerji, nəqliyyat, bağlantısallıq və təhlükəsizlik mexanizmləri ilə dəstəklənməsi hədəflənir.
Azərbaycanın diplomatik rolu da bu çərçivədə Cənubi Qafqazla məhdudlaşmır. Bakı Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiyaya, Türkiyə vasitəsilə Avropaya və Türk Dövlətləri Təşkilatı üzərindən daha geniş türk dünyası coğrafiyasına uzanan əlaqələr şəbəkəsi daxilində çoxşaxəli mövqe formalaşdırır. Bu mövqe Azərbaycanın xarici siyasətində coğrafiya ilə diplomatiya, enerji ilə iqtisadiyyat və nəqliyyat ilə təhlükəsizlik arasındakı əlaqələrin getdikcə daha çox əhəmiyyət qazandığını göstərir.
Bu mənzərə Azərbaycanın xarici siyasətində coğrafi mövqe, iqtisadi potensial və diplomatik imkanların uzunmüddətli strateji çərçivə daxilində birlikdə nəzərdən keçirildiyini göstərir. Ölkənin müxtəlif coğrafiyalar və əməkdaşlıq sahələri arasında inkişaf etdirdiyi əlaqələr Azərbaycanın beynəlxalq aləmdəki fəaliyyət imkanlarını genişləndirən və diplomatik çəkisini dəstəkləyən amillər kimi önə çıxır. Bu əlaqələr və diplomatik təmaslar Azərbaycanın müxtəlif coğrafiyalar və əməkdaşlıq sahələri arasındakı diplomatik imkanlarını getdikcə inkişaf etdirməsinə və beynəlxalq aləmdəki diplomatik çəkisini gücləndirməsinə töhfə verir.

Mehmet Gökhan Özçubukçu – Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) sədri,–
Beynəlxalq Münasibətlər üzrə mütəxəssis (Türkiyə)
Xüsusi olaraq “Xalq Cəbhəsi” üçün