Azərbaycan ilə Böyük Britaniya arasında əməkdaşlıq son illərdə ənənəvi enerji tərəfdaşlığından daha geniş iqtisadi və texnoloji gündəliyə doğru inkişaf edir. Bu istiqamətdə nəqliyyat və rəqəmsal inkişaf üzrə Yol Xəritəsinin imzalanması, yaşıl enerji və nəqliyyat bağlantıları sahəsində yeni sənədlərin qəbul edilməsi iki ölkə arasında əməkdaşlığın yeni mərhələyə keçdiyini göstərir.
Rəqəmsal inkişaf və nəqliyyat naziri Rəşad Nəbiyev Böyük Britaniyanın Biznes, İnnovasiya, Elm və Ticarət Nazirliyinin ticarət üzrə dövlət naziri Lord Anas Sarvar ilə görüşü zamanı ölkələr arasında nəqliyyat, rəqəmsal inkişaf, süni intellekt və kibertəhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsinin müzakirə edildiyini bildirib. Görüşdə nəqliyyat və rəqəmsal inkişaf üzrə Yol Xəritəsi və Anlaşma Memorandumu imzalanıb, sənədlərdə nəzərdə tutulan tədbirlərin əlaqələndirilməsi üçün Birgə İşçi Qrupunun yaradılması barədə razılıq əldə olunub. Nəqliyyat infrastrukturunun inkişafı və prioritet layihələrin maliyyələşdirilməsi imkanları da müzakirə edilib.
Bu hadisə oktyabrın 6-da Bakıda keçirilmiş Azərbaycan-Böyük Britaniya Birgə Hökumətlərarası Komissiyasının 8-ci iclasının geniş gündəliyinin bir hissəsidir. İclasda iki ölkə arasında iqtisadiyyat və ticarət, enerji, nəqliyyat və rəqəmsal infrastruktur, kənd təsərrüfatı, səhiyyə, humanitar sahə və digər istiqamətlər üzrə əməkdaşlığın inkişaf perspektivləri müzakirə olunub. İclasın yekununda Protokol və müxtəlif sahələri əhatə edən dörd əməkdaşlıq sənədi imzalanıb, 2026–2027-ci illəri əhatə edən və 10 istiqamət üzrə 60-dan çox tədbiri nəzərdə tutan Fəaliyyət Planı qəbul edilib.
“Yaşıl Dəhliz” nə üçün əhəmiyyətlidir?
“Yaşıl Dəhliz” anlayışının arxasında sadəcə bir elektrik xəttinin çəkilməsi dayanmır. Burada söhbət bərpaolunan enerji mənbələri hesabına istehsal olunan elektrik enerjisinin müxtəlif ölkələr və regionlar arasında ötürülməsini təmin edən inteqrasiya olunmuş infrastrukturun yaradılmasından gedir.
Azərbaycan üçün bunun əhəmiyyəti bir neçə istiqamətdə özünü göstərir. İlk növbədə, ölkənin enerji ixracının strukturunda dəyişiklik üçün imkan yaranır. Ənənəvi karbohidrogen ixracı ilə yanaşı, gələcəkdə elektrik enerjisi və yaşıl enerji də Azərbaycanın Avropa bazarlarına çıxardığı məhsullardan birinə çevrilə bilər.
İkinci mühüm məsələ iqtisadi şaxələndirmədir. Bərpaolunan enerji layihələri yeni investisiyalar, texnologiyalar, tikinti və mühəndislik xidmətləri, yeni iş yerləri və yüksək ixtisaslı kadr tələbi yaradır. Beləliklə, yaşıl enerji yalnız energetika sektorunun deyil, bütövlükdə iqtisadiyyatın transformasiyasına təsir göstərə bilər.
Üçüncü istiqamət isə Azərbaycanın regional enerji qovşağı kimi rolunun genişlənməsidir. Xəzər hövzəsi, Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz və Avropa arasında enerji bağlantılarının inkişafı Azərbaycanın coğrafi mövqeyini iqtisadi üstünlüyə çevirmək imkanlarını artırır.
Böyük Britaniyanın yeni rolu
Bu prosesdə Böyük Britaniyanın iştirakı xüsusi əhəmiyyət daşıya bilər. Oktyabrın 6-da keçirilən hökumətlərarası komissiyanın iclasında Azərbaycan Böyük Britaniya şirkətlərini ölkənin həyata keçirdiyi yaşıl enerji və enerji bağlantısı layihələrinə qoşulmağa dəvət edib. Energetika naziri Pərviz Şahbazov Azərbaycanın Xəzər hövzəsi və Mərkəzi Asiyanı Avropa ilə birləşdirəcək genişmiqyaslı yaşıl enerji dəhlizi layihələri üzərində işlədiyini bildirib.
Bu baxımdan Britaniyanın “Xlinks” şirkətinin prosesə qoşulması diqqət çəkən hadisələrdən biridir. Oktyabrın 6-da “Yaşıl Dəhliz Alyansı” MMC ilə “Xlinks” arasında Anlaşma Memorandumu imzalanıb. Sənəd Azərbaycan-Böyük Britaniya Birgə Hökumətlərarası Komissiyasının 8-ci iclası çərçivəsində imzalanıb.
Bu memorandumun əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, yaşıl enerji sahəsində Azərbaycan və Böyük Britaniya arasında əməkdaşlıq artıq yalnız hökumətlərarası müzakirələr səviyyəsində qalmır, şirkətlər arasında konkret əməkdaşlıq müstəvisinə keçir.
Eyni zamanda burada Britaniyanın maliyyə və texnoloji imkanlarının Azərbaycan layihələri ilə əlaqələndirilməsi üçün potensial yaranır. Xüsusilə iri infrastruktur layihələrinin maliyyələşdirilməsi, texnologiya transferi, layihələrin idarə olunması və beynəlxalq enerji bazarlarına çıxış baxımından bu əməkdaşlıq əhəmiyyətli ola bilər.
Yaşıl enerji ilə Orta Dəhlizin kəsişdiyi nöqtə
Azərbaycan-Böyük Britaniya əməkdaşlığının başqa mühüm istiqaməti nəqliyyat və logistika sahəsidir. 2025-ci ildə Azərbaycan ilə Böyük Britaniya arasında tranzit yükdaşımaların 14 faiz artması iki ölkə arasında nəqliyyat əlaqələrinin inkişaf etdiyini göstərən göstəricilərdən biridir.
Azərbaycanın Orta Dəhlizdəki mövqeyi bu əməkdaşlığa əlavə imkanlar yaradır. Çin və Mərkəzi Asiyadan Avropaya uzanan nəqliyyat marşrutlarının inkişafı yalnız yükdaşımaların həcmini artırmır, eyni zamanda logistika, anbar, sığorta, rəqəmsal gömrük, liman xidmətləri və digər sahələrdə yeni biznes imkanları yaradır.
Bu baxımdan nəqliyyat və yaşıl enerji layihələri bir-birindən ayrı proseslər kimi qiymətləndirilməməlidir. Gələcəyin iqtisadi dəhlizləri yalnız yükün və enerjinin daşındığı fiziki xətlər deyil, eyni zamanda rəqəmsal texnologiyalarla idarə olunan, aşağı karbonlu və yüksək səmərəli iqtisadi məkanlar olacaq.
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi burada mühüm üstünlük yaradır. Ölkə həm Şərq-Qərb nəqliyyat bağlantılarında, həm də Xəzər hövzəsindən Avropaya enerji çıxışında mühüm mövqedə yerləşir. Nəqliyyat, enerji və rəqəmsal infrastrukturun bir-birini tamamlaması bu üstünlüyün iqtisadi dəyərini daha da artıra bilər.
“Yaşıl Dəhliz”in uğuru yalnız elektrik ötürücü xətlərin tikintisindən deyil, həmin sistemin rəqəmsal və texnoloji imkanlarından da asılı olacaq.
Yeni investisiya imkanları
Azərbaycan-Böyük Britaniya əməkdaşlığının genişlənməsi özəl sektor üçün də yeni imkanlar yaradır. Yaşıl enerji layihələrinin reallaşdırılması günəş və külək elektrik stansiyalarından əlavə, avadanlıq istehsalı, mühəndislik, tikinti, texniki xidmət, enerji saxlanc sistemləri, rəqəmsal idarəetmə və digər xidmət sahələrinə investisiyaların cəlb edilməsini tələb edir.
Böyük Britaniyanın İxrac Kredit Agentliyinin – UKEF-in Orta Dəhliz boyunca infrastruktur və logistika layihələrində daha fəal iştirakının təşviq edilməsi də bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Azərbaycan və Böyük Britaniya arasında imzalanmış sənədlər sırasında UKEF ilə Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi arasında Yol Xəritəsinin olması maliyyələşdirmə imkanlarının genişləndirilməsi baxımından diqqət çəkir.
Bu mexanizmlərdən səmərəli istifadə olunması Azərbaycanda iri infrastruktur layihələrinin maliyyə bazasının genişləndirilməsinə kömək edə bilər. Eyni zamanda Britaniya şirkətlərinin Azərbaycan bazarına daxil olması yerli şirkətlər üçün yeni tərəfdaşlıq və texnologiya transferi imkanları yarada bilər.
Qarşıda duran məsələlər
“Yaşıl Dəhliz” layihələrinin iqtisadi səmərəsi avtomatik şəkildə yaranmır. Bunun üçün bir sıra məsələlərin paralel həllinə ehtiyac var.
İlk növbədə, istehsal ediləcək yaşıl enerjinin uzunmüddətli alıcısının və bazar mexanizmlərinin müəyyənləşdirilməsi vacibdir. İkincisi, böyük həcmli investisiyalar üçün sabit və proqnozlaşdırılan hüquqi və tənzimləyici mühit təmin edilməlidir. Üçüncüsü, elektrik şəbəkələrinin ötürücülük qabiliyyətinin artırılması və enerji saxlanc sistemlərinin inkişafı təmin olunmalıdır.
Digər mühüm məsələ layihələrin maliyyə dayanıqlığıdır. İri enerji və ötürücü infrastruktur layihələri uzunmüddətli investisiya tələb edir. Buna görə dövlət, beynəlxalq maliyyə institutları və özəl sektor arasında düzgün maliyyə modeli qurulması layihələrin reallaşma sürətinə birbaşa təsir göstərəcək.
Bununla yanaşı, yaşıl enerji layihələrinin yerli iqtisadiyyata təsiri də nəzərə alınmalıdır. Layihələr yalnız enerji ixracını artırmamalı, həm də yerli təchizatçıların, mühəndislik şirkətlərinin, tikinti müəssisələrinin və KOB-ların prosesə cəlb edilməsinə imkan yaratmalıdır. Belə olduqda yaşıl enerji keçidi daha geniş iqtisadi multiplikativ effekt formalaşdıracaq.
Lakin artıq formalaşan çərçivə göstərir ki, Azərbaycan üçün yaşıl enerji məsələsi təkcə ekoloji gündəlik deyil. Bu, həm də yeni investisiyalar, yeni ixrac imkanları, texnologiya transferi, regional bağlantıların gücləndirilməsi və iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi məsələsidir. Böyük Britaniya ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsi isə bu prosesdə maliyyə, texnologiya, şirkətlərarası tərəfdaşlıq və beynəlxalq bazarlara çıxış baxımından əlavə imkanlar yarada bilər.
Beləliklə, “Yaşıl Dəhliz” gələcəkdə yalnız elektrik enerjisinin ötürülməsi xətti deyil, Azərbaycanı Xəzər hövzəsi, Mərkəzi Asiya və Avropa arasında yeni nəsil enerji-iqtisadi bağlantı məkanına çevirə biləcək kompleks infrastruktur layihələri sisteminin mühüm elementi kimi formalaşa bilər.
Mahir Həmzəoğlu