Azərbaycan, Türkiyə və Özbəkistan arasında müdafiə əməkdaşlığının son dövrdə qazandığı yeni ölçü yalnız üç ölkə arasındakı hərbi münasibətlərin inkişafı kimi deyil, Cənubi Qafqaz ilə Mərkəzi Asiyanı bir-birinə bağlayan daha geniş regional təhlükəsizlik yanaşmasının meydana çıxması kimi qiymətləndirilməlidir. Sentyabr ayının son günlərində Azərbaycanda keçirilən “Power of Unity–2026” birgə hərbi təlimi bu dönüşümün aktual nümunələrindən birini təşkil edir. Üç ölkənin hərbi elementlərini eyni təlim çərçivəsində bir araya gətirən bu tədbir Azərbaycanın təhlükəsizlik əlaqələrinin müxtəlif coğrafiyalar arasında inkişaf edən bağlantılarla birlikdə nəzərdən keçirilə biləcəyini göstərir.
Bu inkişafı Azərbaycanın 2020-ci ildəki İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra formalaşan yeni regional mövqeyindən ayrı qiymətləndirmək mümkün deyil. Müharibədən sonra Azərbaycan ərazi bütövlüyünün bərpası ilə yanaşı, müdafiə qabiliyyətini, hərbi texnologiyalarını və təhlükəsizlik yanaşmasını inkişaf etdirməyə yönəlmiş daha geniş siyasət həyata keçirir. Müdafiə sənayesi, hərbi təlim, texnoloji imkanlar, birgə hərbi təlimlər və hərbi-texniki əməkdaşlıq bu prosesin əsas istiqamətləri arasında yer alır. Buna görə də Bakının son dövrdəki addımları təhlükəsizlik siyasətinin yalnız mövcud imkanların qorunmasına deyil, yeni imkanların formalaşdırılmasına da yönəldiyini göstərir.
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi də bu dönüşümün əhəmiyyətini genişləndirir. Cənubi Qafqazda yerləşən və Xəzər dənizi vasitəsilə Mərkəzi Asiyaya açılan ölkə müxtəlif təhlükəsizlik mühitlərinin kəsişdiyi mövqedə yer alır. Bu vəziyyət Bakının müdafiə siyasətini yalnız milli təhlükəsizlik çərçivəsində deyil, ətraf regionlarla inkişaf etdirilən çoxtərəfli münasibətlər kontekstində də qiymətləndirməyi zəruri edir. Son dövrdə baş verən inkişaflar bu yanaşmanın hərbi təlimlərdən müdafiə sənayesinə qədər uzanan daha geniş müstəviyə keçdiyini göstərir.

Qarabağ müharibəsindən sonra Azərbaycanın dəyişən təhlükəsizlik mövqeyi

2020-ci ildəki İkinci Qarabağ müharibəsi Azərbaycanın regional təhlükəsizlik sistemindəki mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdi. Müharibədən sonra Bakı hərbi potensialını yalnız mövcud səviyyədə saxlamağa deyil, texnoloji transformasiya ilə birlikdə inkişaf etdirməyə yönəldi. Pilotsuz uçuş aparatları, elektron sistemlər, hava hücumundan müdafiə vasitələri, komanda-idarəetmə texnologiyaları və xüsusi təlim proqramları bu transformasiyanın tərkib hissələrinə çevrildi. Beləliklə, müdafiə siyasəti müxtəlif texnoloji və əməliyyat elementlərinin birlikdə nəzərdən keçirildiyi daha əhatəli struktura doğru inkişaf edir.
“Power of Unity–2026” təlimi bu transformasiyanın aktual nümunələrindən biri oldu. Sentyabrın 22-də başlayan təlim Azərbaycan, Türkiyə və Özbəkistandan hərbi qulluqçuların iştirakı ilə keçirildi. Fəaliyyətlər Qarabağ iqtisadi rayonunda, Xocavənddə yerləşən strateji hərbi təlim sahəsi və baza olan Gizilgaya Təlim Mərkəzində, Naxçıvan Muxtar Respublikasındakı Qarabağlar Təlim Mərkəzində və Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda yerləşən Böyük Zirə Təlim Sahəsində həyata keçirildi. Təlimin üç müxtəlif mühiti əhatə etməsi bölmələrin koordinasiyasının, birgə əməliyyat qabiliyyətinin və müxtəlif qüvvə və vasitələrin uzlaşdırılmasının inkişaf etdirilməsinə yönəlmiş yanaşmanı ortaya qoydu. Helikopterlərlə şəxsi heyətin daşınması və simulyasiya edilən terror qruplarına qarşı əməliyyatlar da təlimin praktiki aspektini göstərdi.
Təlimin əhəmiyyəti yalnız üç ölkənin eyni hərbi tədbirdə iştirak etməsi ilə məhdudlaşmır. Qarabağ, Naxçıvan və Xəzərin eyni təlim çərçivəsində istifadə edilməsi Azərbaycanın müxtəlif coğrafi şəraitləri təhlükəsizlik planlaşdırmasının bir hissəsi kimi nəzərdən keçirdiyini göstərir. Bu yanaşma birgə təlimlərin simvolik təmaslardan çıxaraq əməliyyat təcrübəsinin, koordinasiyanın və təlim standartlarının inkişafına xidmət edən mexanizmə çevrilə biləcəyinə işarə edir.
Bu çərçivədə Azərbaycanın təhlükəsizlik yanaşmasında diqqət çəkən digər məqam müdafiə qabiliyyəti ilə regional diplomatiya arasındakı əlaqənin güclənməsidir. Birgə təlimlərin müxtəlif ölkələrin şəxsi heyətini və texnoloji vasitələrini eyni məkanda bir araya gətirməsi təhlükəsizlik sahəsində təmasların davamlılığını artırmaqla yanaşı, qarşılıqlı təcrübə mübadiləsi üçün də zəmin yaradır.
Özbəkistanın bu prosesdəki mövqeyi də xüsusi diqqət çəkir. Mərkəzi Asiyanın mühüm dövlətlərindən biri olan Özbəkistanın Azərbaycandakı hərbi təlimdə iştirakı Bakı ilə Daşkənd arasındakı münasibətlərin yalnız iqtisadi və siyasi məsələlərlə məhdudlaşmadığını göstərir. Hərbi təlim, təcrübə mübadiləsi və texniki əməkdaşlıq kimi sahələrin gündəmə gəlməsi iki ölkə arasındakı münasibətlərin təhlükəsizlik ölçüsünün də institusional xarakter almağa başladığını göstərir. Buna görə də üçtərəfli təlim Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə qurduğu əlaqənin müdafiə sahəsindəki konkret nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər və bu əlaqənin davamlı xarakter qazandığını göstərir.
Sentyabrın 30-da Azərbaycan və Özbəkistan arasında 2027-ci ilə dair İkitərəfli Hərbi Əməkdaşlıq Planının imzalanması da bu prosesi tamamlayan inkişaflardan biri oldu. İki ölkə hərbi, hərbi təlim və hərbi-texniki sahələrdə əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsini müzakirə etdi. Beləliklə, birgə təlim vasitəsilə görünən üçtərəfli əməkdaşlıq ikitərəfli səviyyədə daha uzunmüddətli planlaşdırma ilə dəstəklənmiş oldu.

ADEX və yeni müdafiə ekosisteminin formalaşması

Azərbaycanın təhlükəsizlik imkanlarında baş verən transformasiya yalnız birgə hərbi təlimlərlə məhdudlaşmır. Sentyabrın 30-dan oktyabrın 2-dək Bakıda keçirilən ADEX-2026 sərgisi ölkənin müdafiə sənayesi və hərbi-texniki əməkdaşlıq sahəsindəki mövqeyini görmək baxımından mühüm platforma təşkil etdi. ADEX və Securex Caspian çərçivəsində 52 ölkə təmsil olunarkən, 30 ölkədən 277 şirkət və qurum sərgilərdə iştirak etdi. Sərgi ərazisinin genişləndirilməsi və yeni pavilyonun açılması da sərgiyə artan beynəlxalq marağı nümayiş etdirdi.
ADEX-in Azərbaycan baxımından əhəmiyyəti ölkənin yalnız müdafiə sistemlərindən istifadə edən aktor kimi deyil, müdafiə sənayesi imkanlarını inkişaf etdirən və beynəlxalq hərbi-texniki əlaqələrini genişləndirən ölkə kimi görünürlüğünü artırması ilə bağlıdır. Sərgidə pilotsuz sistemlərin, elektron texnologiyaların, komanda-idarəetmə həllərinin və müxtəlif müdafiə sistemlərinin nümayiş etdirilməsi müasir təhlükəsizlik mühitində texnoloji imkanların artan əhəmiyyətini ortaya qoyur. Özbəkistanın da sərgidə milli pavilyonla təmsil olunması iki ölkə arasındakı müdafiə münasibətlərinin təlimlərlə yanaşı, texnologiya və sənaye istiqamətində də inkişaf edə biləcəyini göstərir.
ABŞ, Almaniya və Böyük Britaniyadan bəzi iri şirkətlərin sərgidə ilk dəfə iştirak etməsi Bakının müdafiə sənayesi sahəsində müxtəlif ölkələrlə təmaslarını artırdığını göstərir. Beləliklə, müdafiə imkanlarının inkişaf etdirilməsi yalnız hərbi təlim və təlimlərlə deyil, texnologiya, istehsal, təchizat və məlumat mübadiləsi kimi sahələrlə birlikdə nəzərdən keçirilir.
Bu mənzərəni oktyabrın 2-də Şuşada keçirilən Azərbaycan–Gürcüstan–Türkiyə üçtərəfli müdafiə nazirləri görüşü də tamamlayır. Görüşdə hərbi əməkdaşlıq, birgə təlimlər və regional təhlükəsizlik məsələləri müzakirə edildi. Beləliklə, Azərbaycan bir tərəfdən Mərkəzi Asiya ilə əlaqəni gücləndirən hərbi əməkdaşlıqları inkişaf etdirərkən, digər tərəfdən Cənubi Qafqazdakı təhlükəsizlik koordinasiyasını davam etdirir.

Nəticə və qiymətləndirmə

Azərbaycanın 2020-ci il Qarabağ müharibəsindən sonra formalaşan yeni regional mövqeyi yalnız müharibənin nəticələri əsasında deyil, müdafiə imkanlarının yenidən qurulması və müxtəlif təhlükəsizlik əlaqələrinin inkişaf etdirilməsi baxımından da qiymətləndirilməlidir. Bakının son dövrdəki siyasəti hərbi potensialı texnologiya, müdafiə sənayesi, təlim, birgə hərbi təlimlər və hərbi-texniki əməkdaşlıqla birlikdə nəzərdən keçirən çoxşaxəli təhlükəsizlik yanaşmasına işarə edir.
“Power of Unity–2026” Azərbaycan, Türkiyə və Özbəkistan arasında birgə əməliyyat qabiliyyətinin inkişaf etdirilməsinə yönəlmiş aktual nümunə təşkil edərkən, Azərbaycan–Özbəkistan 2027-ci il Hərbi Əməkdaşlıq Planı bu münasibətlərin davamlılığına yönəlmiş institusional zəmin yaradır. ADEX-2026 isə bu hərbi əməkdaşlığın müdafiə sənayesi və texnologiya ölçüsünü tamamlayır. Cənubi Qafqazda Gürcüstan və Türkiyə ilə davam etdirilən üçtərəfli format da Azərbaycanın müxtəlif təhlükəsizlik mühitləri arasında əlaqə yaradan mövqeyini ortaya qoyur.
Bu çərçivədə Azərbaycanın təhlükəsizlik siyasəti yalnız milli müdafiə imkanlarının inkişaf etdirilməsi kimi deyil, Cənubi Qafqaz ilə Mərkəzi Asiya arasında yeni təhlükəsizlik əlaqələrinin formalaşması kontekstində də qiymətləndirilə bilər. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, Xəzər dənizinə çıxışı və regional əməkdaşlıq mexanizmlərindəki rolu ölkəni bu yeni təhlükəsizlik yanaşmasının mühüm bağlantı nöqtələrindən birinə çevirir. Qarşıdakı dövrdə müdafiə sənayesi, texnologiya, birgə təlim və hərbi təlimlərin daha çox institusionallaşması bu təhlükəsizlik əlaqələrinin əhatə dairəsini və davamlılığını müəyyən edən əsas amillərdən biri olacaq.

Mehmet Gökhan Özçubukçu (Türkiyə) – Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) sədri – Beynəlxalq Münasibətlər üzrə mütəxəssis
Xüsusi olaraq “Xalq Cəbhəsi” üçün