Hüseyn Ermatov: “Biz hələ böyük yolun başlanğıcındayıq”

Türk Dövlətlərinin Əməkdaşlıq Günü 2009-cu il oktyabrın 3-də Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının əsasını qoyan Naxçıvan Sazişinin imzalanmasından sonra təsis edilib.
Dörd əsas təmələ – ortaq tarixə, dilə, kimliyə və mədəniyyətə söykənən Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) iştirakçı ölkələr arasında həmrəyliyin və əlaqələrin dərinləşməsinə xidmət edən mühüm regional platforma rolunu oynayır.
Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkiyə, Türkmənistan və Azərbaycan rəhbərlərinin bir araya gəldiyi Naxçıvan Zirvə toplantısı vacib qərarların qəbulu ilə tarixə düşüb. Ölkələrarası əməkdaşlığın daha da genişləndirilməsi üçün yeni təşəbbüslərin irəli sürüldüyü Naxçıvan sammitində Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının təsis edilməsinə dair Sazişin və Naxçıvan Bəyannaməsinin imzalanması tarixi addım kimi yaddaşlara həkk olunub.
TDT-nin qarşısına qoyduğu hədəflərə çatması və fəaliyyətini səmərəli şəkildə davam etdirməsi məqsədilə bir sıra mühüm qurumlar təsis edilib. Bunların sırasına Dövlət Başçıları Şurası, Xarici İşlər Nazirləri Şurası, Ağsaqqallar Şurası, Baş Katiblik, Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti Təşkilatı (TÜRKSOY), Türk Dövlətləri Parlament Assambleyası (TÜRKPA), Beynəlxalq Türk Akademiyası, Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu, Türk Ticarət və Sənaye Palatası, Türk Biznes Şurası daxildir.
Türk Dövlətləri Təşkilatı ortaq kök, dil, tarix və mədəni dəyərlərlə bir-birinə bağlı olan türk dövlətləri arasında həmrəyliyin və strateji tərəfdaşlığın rəmzidir. Azərbaycan qardaş türk dövlətləri ilə birlikdə Türk dünyasının birliyinin möhkəmləndirilməsi, əməkdaşlığın genişləndirilməsi və ortaq gələcəyimizin daha da gücləndirilməsinə sadiqdir. Birliyimiz gücümüz, həmrəyliyimiz gələcəyimizdir.
Türk dünyasının gələcəyi siyasi, iqtisadi, mədəni və rəqəmsal müstəvidə sarsılmaz inteqrasiya, elmi-texnoloji əməkdaşlıq və ortaq dəyərlərin reallaşdırılması üzərində qurulur. Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələrinin vahid geoiqtisadi məkana çevrilməsi qlobal miqyasda güclü və müstəqil söz sahibi olmağa şərait yaradır. Özbəkistan və Azərbaycan bu prosesdə hansı rol oynayır?
Mövzu ilə bağlı suallarımızı Azərbaycan-Özbəkistan əlaqələrinin, o cümlədən iki ölkə arasında dostluq və əməkdaşlıq münasibətlərinin inkişaf etdirilməsində fəal iştirak edən Özbəkistan Ali Məclisi Senatının üzvü, tanınmış ictimai xadim və "İşonç" və "İşonç-etibar"qəzetlərinin baş redaktoru Hüseyn Ermatov cavablandırıb.
- Hüseyn müəllim, Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) son illərdə keçdiyi yolu necə qiymətləndirirsiniz?
– Şübhəsiz ki, müsbətdir. Baxmayaraq ki, tarixi perspektivə baxsaq, mənə elə gəlir ki, biz hələ böyük yolun başlanğıcındayıq. Türk dövlətlərinin yaxınlaşmadan, birlikdən, hərəkətlərin ardıcıllığından ciddi şəkildə danışması artıq çox böyük əhəmiyyət kəsb edir. Nisbətən yaxın vaxtlara qədər bu gün dövlət başçıları səviyyəsində müzakirə olunanların çoxu daha çox ziyalıların, tarixçilərin, mədəniyyət adamlarının arzusu kimi qəbul edilirdi. İndi bu fikirlər praktik siyasətə daxil edilib.
Ancaq birlik, mənim fikrimcə, həmişə əməllə yoxlanılır. Çox yaxşı sənədlər imzalamaq, tarixi bəyannamələr qəbul etmək, güclü çıxışlar etmək olar. Bütün bunların əsl dəyəri tənzimləmələr həyatda işləməyə başlayanda aydın olur.
Bu münasibətlərin səmimiliyi də mənim üçün çox önəmlidir. Türk xalqlarının dərin tarixi yaxınlığı var, ancaq keçmişi xatırlamaq kifayət deyil. Biz şadıq ki, bu proses başlandı. İndi vacibdir ki, dövlət rəhbərlərimizin qarşıya qoyduğu məqsədləri cəmiyyət başa düşsün və dəstəkləsin. Axı sabit bir yaxınlaşma yalnız yuxarıdan həll yolu ilə qurula bilməz. İnsanlar onun faydalarını gündəlik həyatlarında hiss etməlidirlər.
Buna görə növbəti mərhələ tənzimləmələri daha sürətli praktik müstəviyə çevirməkdir. Həqiqi ortaq layihələr, insan əlaqələri, öyrənmək, işləmək, səyahət etmək, ortaq bir iş yaratmaq imkanları nə qədər çox olarsa, birliyin yüksək sözlərə ehtiyacı o qədər az olacaqdır. Təbii olacaq.
- Hansı birgə layihələr türk dövlətləri arasında etimadı daha da möhkəmləndirə bilər?
– Dövlətlərarası münasibətlərdə, əlbəttə ki, praqmatizm və qarşılıqlı fayda böyük rol oynayır. Bu tamamilə təbiidir. Hər bir dövlət öz iqtisadi dayanıqlığından, vətəndaşların təhlükəsizliyindən və rifahından məsuldur.
Ancaq türk dünyasının daha bir dayağı var-ortaq tarixi köklər və yaxın xalqların maraqları. Mənə elə gəlir ki, bu komponent də mötərizədən çıxarıla bilməz. Bu gün dövlətlərimizin iqtisadi imkanları fərqlidir. Bu reallıqdır. Buna görə birgə əməkdaşlıq mexanizmləri elə qurulmalıdır ki, bir iştirakçının inkişafı başqalarına da imkanlar açsın.
Daha güclü iqtisadiyyatı olan ölkələr tərəfdaşlara öz potensiallarını gücləndirməyə kömək edə bilər – infrastruktura, təhsilə, müasir istehsala, texnologiyaya, mütəxəssis hazırlığına investisiya qoymaq. Nəticədə hamı bundan faydalanır, çünki güclü qonşu zəif qonşudan daha dəyərlidir.
Bəlkə də kiməsə bu yanaşma milli marağın klassik anlayışından kənara çıxacaq. Ancaq türk xalqlarının tarixi asan deyildi. Bir çox dövrlərdə taleyimiz böyük xarici güc mərkəzlərindən asılı idi. Bizi sərhədlər, siyasi sistemlər, əlifbalar, bəzən hətta bir-birimiz haqqında fikirlər ayırırdı. Buna görə bu gün bir-birini dəstəkləmək qabiliyyəti xüsusi dəyər qazanır.
- Beynəlxalq nüfuzun möhkəmləndirilməsi üçün TDT-yə nə lazımdır?
– Mən ümumiyyətlə təşkilatın beynəlxalq statusunu öz məqsədinə çevirməzdim. Axı beynəlxalq nüfuz real nailiyyətlərlə gəlir. Əgər Türk Dövlətləri Təşkilatı gənclərə keyfiyyətli təhsil almağa, alimlərə birlikdə işləməyə, sahibkarlara yeni bazarlara çıxmağa, ölkələrə nəqliyyat marşrutlarını və iqtisadi əlaqələri inkişaf etdirməyə kömək edirsə, onda onun çəkisi öz-özünə artacaq. Dünya hər şeydən əvvəl yaratmağa qadir olanlara hörmət edir.
Tarixə baxın, insan enerjisini, biliyini, elmi axtarışını və yetkin düşüncəsini necə birləşdirəcəyini bilən cəmiyyətlər irəliləyirdi. Bu gün dövlətin gücü əsasən cəmiyyətinin nə qədər savadlı olması və yeni bilik və fikirlər yaratmağa nə qədər qadir olması ilə müəyyən edilir. Cəmiyyət düşünməyi, öyrənməyi, mübahisə etməyi, araşdırmağı, səhvlərdən nəticə çıxarmağı bilirsə, çox çətin vəziyyətlərdə belə ağlabatan həll yolları tapmağa qadirdir.
Buna görə TDT-nin gələcəyini ilk növbədə insan kapitalının keyfiyyəti, elm, təhsil və cəmiyyətlərimiz arasındakı qarşılıqlı əlaqə ilə əlaqələndirərdim. Başqa bir quruluş yaratmaqdan və ya başqa bir sənəd qəbul etməkdən daha uzun bir yoldur. Ancaq strateji mənada ən etibarlıdır.
- Azərbaycan, Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstan birgə investisiya mexanizmləri və fondları yaradır. Nə qədər təsirli ola bilərlər?
- Hər şey bu mexanizmlərin ayrı-ayrı qruplara və ya şirkətlərə deyil, dövlətlərin və bütövlükdə bölgənin inkişafına fayda verən layihələri dəstəkləyə biləcəyindən asılı olacaq.
Vəziyyəti on il əvvəl xatırlasaq, bəzən Orta Asiyada tamamilə fərqli bir atmosfer hiss olunurdu. Hər bir ölkə ilk növbədə öz üstünlüklərini vurğuladı, həll olunmamış məsələlər, qarşılıqlı inamsızlıq, rəqabət var idi. Nisbətən qısa bir tarixi dövrdə çox şey dəyişdi.
Prezidentimiz Şavkat Mirziyoyevin siyasi kursu Mərkəzi Asiyada atmosferi bir çox cəhətdən dəyişdi. Bölgə ölkələri ümumi həll yolları axtarmağa və bir çox məsələni ümumi gündəm kimi qəbul etməyə başladılar. Bölgənin bir çox probleminin ümumi olduğu və su, nəqliyyat, iqtisadiyyat və ya təhlükəsizlik olsun, birlikdə həll edilməsi lazım olduğu aydın oldu.
Bu gün bölgə aparıcı dövlətlərlə, beynəlxalq təşkilatlarla və siyasi birliklərlə getdikcə daha çox danışıqlar aparır. Regional səsin ortaya çıxması artıq ciddi bir nailiyyətdir.
Birgə investisiya fondları bir-birinin ümumi inkişafı və dəstəyi üçün yaxşı bir vasitə ola bilər. Əsas odur ki, onlardan real gəlir – yeni müəssisələr, yollar, iş yerləri, təhsil və inkişaf üçün imkanlar yaransın. İnsanlar nəticəni görür və hiss edirsə, bu cür mexanizmlər həqiqətən işləyir.
- Bu yaxınlarda Bakıda TDT-yə üzv dövlətlərin təhlükəsizlik şuraları katiblərinin beşinci iclası keçirilib. Eyni zamanda "ADEX-2026" 6-cı Azərbaycan Beynəlxalq Müdafiə Sərgisi çərçivəsində təşkilata üzv dövlətlərin müdafiə sənayesi qurumlarının rəhbərlərinin ikinci iclası keçirilib. Türk ölkələri mövcud qeyri-sabit dünyada ümumi təhlükəsizliyi necə qurmalıdırlar?
- Burada digər bölgələrin təcrübəsinə baxmaq faydalıdır. Bir vaxtlar Avropa dövlətləri təhlükəsizliyin birgə təmin edilməsinin daha səmərəli olduğu qənaətinə gəldilər. Üstəlik, onların bir çoxunun özləri ciddi iqtisadi, siyasi və hərbi mənbələrə sahibdirlər.
Müasir dünya getdikcə daha az proqnozlaşdırılır. Biz görürük ki, yerli münaqişə beynəlxalq böhrana nə qədər tez çevrilə bilər, hərbi, iqtisadi, enerji, informasiya və texnoloji təhlükəsizlik bu gün nə qədər sıx bağlıdır.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Özbəkistana dəfələrlə səmimi və qardaş münasibət göstərib və mənə elə gəlir ki, xalqlarımızın əsl yaxınlığı məhz bunda özünü göstərir – çətin anlarda bir-birini dəstəkləməyə hazır olduqda. Tarix ümumiyyətlə bizə çox ayıq bir şey öyrədir-dostluq çətin anlarda xüsusilə aydın görünür.
Son illərdəki münaqişələr göstərdi ki, beynəlxalq münasibətlər son dərəcə tez dəyişə bilər və xarici təminatlar kritik anda həmişə kifayət deyil. Buna görə dövlətlər əvvəlcədən məsləhətləşmə, koordinasiya və qarşılıqlı dəstək mexanizmlərini qurmalıdırlar.
Əlbəttə ki, tamhüquqlu bir ümumi təhlükəsizlik sisteminin yaradılması uzun və mürəkkəb bir prosesdir. Burada tələsmək, emosional və ya mövcud vəziyyətin təsiri altında hərəkət etmək olmaz. Ancaq düşünürəm ki, yaxın gələcəkdə türk dövlətləri bu sahədə daha çox birgə həll yolları axtarmalı olacaqlar. Dünya özü bizi bu söhbətə sövq edir.
- Nə vaxtsa TDT üzvləri arasında vahid hərbi ittifaqın yaradıla bailəciyinə necə baxırsız?
- Kollektiv müdafiə və qarşılıqlı müdafiə mexanizmindən danışırıqsa, mənim fikrimcə, təhlükəsizlik sahəsində daha sıx əməkdaşlığa ehtiyac var. Ancaq bu cür şeylər bir gündə baş vermir.
Hər şeydən əvvəl məqsədlərin vahid anlaşılması lazımdır. Dövlətlər özlərini hansı təhdidlərdən qoruyacaqlarını, ümumi məsuliyyət sərhədinin harada olduğunu, hər bir iştirakçının hansı öhdəlikləri götürməyə hazır olduqlarını aydın şəkildə təqdim etməlidirlər. Yəqin ki, daha inkişaf etmiş məsləhət mexanizmləri, təhdidlərin birgə təhlili, məlumat mübadiləsi və ixtisaslaşdırılmış strukturların qarşılıqlı əlaqəsi ilə başlamaq lazımdır. Forma fərqli ola bilər. Və bunu dövlətlərin özləri milli maraqlarına və ümumi vəziyyətinə görə müəyyənləşdirməlidirlər.
Belə bir mexanizmin nə adlandırılacağı deyil, ölkələrin çətin anda birlikdə hərəkət etməyə və bir-birlərinə dəstək olmağa nə qədər hazır olacağı vacibdir. Məhz o zaman aralarındakı münasibətlərin nə qədər güclü olduğu aydın olur.
- Ümumi əlifba və dil yaxınlaşması məsələsi uzun illərdir müzakirə olunur. Amma hələlik bir nəticə əldə olunmayıb.
- Çünki dil çox incə bir vasitədir, insan ünsiyyətinin çox mühüm vasitəsidir. Yalnız inzibati üsullarla idarə edilə bilməz. Uzun müddət türk dilləri müxtəlif tarixi, mədəni və siyasi şəraitdə inkişaf edib. Lüğət, tələffüz, yazı dəyişdi, öz ədəbi ənənələri formalaşdı. Bütün bunlar nəzərə alınmalı və hörmət edilməlidir. Buna görə ümumi bir qrafik bazanın yaradılmasına tələsmədən yanaşmaq lazımdır.
Ümumi əlifba hər bir dilin xüsusiyyətlərini qorumalı və eyni zamanda türk xalqlarının bir-birini daha asan oxumasına və anlamasına kömək etməlidir. Bunun üçün ciddi tədqiqatlar, güclü dilçilərin, dil tarixçilərinin, yazı mütəxəssislərinin iştirakı lazımdır. Bu cür qərarlar təbii olaraq yetişməlidir.
Ümumi əlifba ideyası mütləq vacibdir. Xalqlarımız arasında ünsiyyəti xeyli asanlaşdıra bilər, ədəbiyyatı, mədəniyyəti, elmi və ictimai mətnləri daha da yaxınlaşdıra bilər. Ancaq bir əlifba kifayət deyil. Keyfiyyətli tərcümələr, birgə media layihələri, nəşriyyat proqramları, təhsil mübadiləsi, filmlər və elmi nəşrlər lazımdır. Bir-birimizin əsərlərini nə qədər çox oxusaq, ölkələrimizin mədəniyyəti, musiqisi və müasir həyatı ilə tanış olsaq, bu yaxınlaşma bir o qədər təbii olacaqdır.
- Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bu yaxınlarda Özbəkistana səfər edib. İki ölkə arasındakı münasibətlərin hazırkı səviyyəsini necə qiymətləndirirsiniz?
- Son altı ildə Azərbaycana on dəfəyə yaxın səfər etmək, müxtəlif tədbirlərdə iştirak etmək, insanlarla görüşmək şansım oldu. Və hər dəfə Özbəkistana qardaş münasibəti məni həqiqətən təsirləndirdi, sevindirdi.
Söhbət hətta rəsmi tədbirlərdən də getmir. Bəzən sadə insan şeyləri daha çox danışır-intonasiya, isti yaddaş, bir insanın ölkəniz haqqında danışması. Azərbaycanda özbək xalqına və Prezidentimizə çox isti münasibət göstərilir. Orada xatırlayırlar ki, çətin anlarda Özbəkistan yaxın idi. Bu yaxınlığın xüsusi rəmzi Prezident Şavkat Mirziyoyevin təşəbbüsü ilə Füzulidə tikilmiş və Azərbaycan xalqına hədiyyə edilmiş Mirzə Uluqbəy adına məktəb olub. Mənə elə gəlir ki, bu çox dəqiq və insan jestidir. Məktəb həmişə gələcəyə yönəlib-orada uşaqlar böyüyür, yeni nəsil formalaşır. Və bu cür hərəkətlər insanların yaddaşında bir çox rəsmi sözlərdən daha uzun müddət qalır.
Məhz bu cür hərəkətlərdə əsl qardaşlıq özünü göstərir. Xüsusilə vacibdir ki, ortaq tarix və mədəniyyətlə bağlı olan xalqlarımız bu gün bir-birini daha da yaxınlaşdırır və yenidən kəşf edirlər.
Bu münasibətlərin potensialı çox böyükdür. Ticarət, investisiya, sənaye, logistika, təhsil, elm və mədəniyyət sahələrində əməkdaşlıq üçün geniş imkanlar var. Özbəkistanın Azərbaycanı dinc, sabit və firavan görməsi vacibdir. Səfər illərində dəfələrlə əmin oldum ki, ölkəmizə də eyni istilik və səmimiyyətlə yanaşırlar.
Məhz bu qarşılıqlı etimadı münasibətlərimizin əsas dəyərlərindən biri hesab edirəm. Bu, illərlə inkişaf edir və iki ölkə və xalqın daha da yaxınlaşması üçün möhkəm zəmin yaradır.
- Azərbaycan Şərq ilə Qərbi birləşdirən əsas nəqliyyat qovşağına çevrilib. Əhəmiyyətli iqtisadi potensiala malik Mərkəzi Asiya dövləti olan Özbəkistan Avropa bazarlarına çıxış imkanlarını genişləndirməkdə maraqlıdır. Azərbaycanın iştirakı ilə bu maraq necə reallaşdırıla bilər?
- Azərbaycan artıq bu gün Özbəkistan üçün Avropaya nəqliyyat marşrutunun mühüm əlaqələrindən biridir. Ölkəmiz üçün etibarlı nəqliyyat dəhlizləri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Özbəkistan dünya okeanına çıxmaq üçün ən azı iki dövlətin ərazisini keçməli olan iki ölkədən biridir. Buna görə etibarlı tərəfdaşlar və davamlı marşrutlar bizim üçün xüsusilə vacibdir.
Bu gün Özbəkistanın Avropa İttifaqı ölkələri ilə ticari-iqtisadi əlaqələri genişlənir. Bununla yanaşı, Xəzər dənizindən keçən marşrutların əhəmiyyəti də artır. Bu istiqamətdə Azərbaycanın imkanları Özbəkistan üçün çox mühüm rol oynayır.
Eyni dərəcədə vacibdir ki, Azərbaycan rəhbərliyi bu əməkdaşlığı bundan sonra da inkişaf etdirməyə hazırdır. Bu açıqlığa görə Prezident İlham Əliyevə və Azərbaycan xalqına səmimi təşəkkürümü bildirmək istəyirəm.
Nəqliyyat dəhlizləri yalnız yük daşımaq qabiliyyətindən daha çox şey verir. Onlar yeni bazarlar açır, biznesin, logistikanın və istehsal əlaqələrinin inkişafına töhfə verirlər. Məhz buna görə Azərbaycanla əməkdaşlıq Özbəkistan üçün xüsusi strateji əhəmiyyət kəsb edir. Bu, mühüm tranzit tərəfdaşdır, dəniz kommunikasiyalarına və daha sonra Avropa bazarlarına etibarlı çıxışdır. Ölkələrimiz arasında etimadın yüksək səviyyədə olması isə möhkəm zəmin yaradır ki, bu imkanlar hər iki ölkənin inkişafı üçün tam işləsin.
– TDT üzvü olan dövlətlər hansı sahələrdə əməkdaşlığı xüsusilə fəal inkişaf etdirməlidirlər?
- Əsas istiqamətdən danışsaq, ilk növbədə təhsil, elm və maarifçilik deyərdim. Cəmiyyətin və dövlətin gələcəyi əsasən onlardan asılıdır. Prezident Şavkat Mirziyoyev Özbəkistana genişmiqyaslı bir məqsəd qoydu - Üçüncü İntibahın təməlini qoymaq. Atalarımız artıq bu torpaqda böyük elm, mədəniyyət və intellektual inkişaf mərkəzləri yaradıblar. Əl-Xorazmi, əl-Fərabi, Biruni, İbn Sina, Ulugbek adlarını çəkdiyimiz zaman hər birinin arxasında güclü bir intellektual mühitin – məktəblərin, kitabxanaların, elm mərkəzlərinin, mübahisələrin, axtarış və biliklərə hörmət olduğunu xatırlamaq vacibdir.
Məhz bu kontekstdə mən İslam sivilizasiyasının yaratdığı Mərkəzdə dərin simvolik məna görürəm. Şübhə etmirəm ki, möhtərəm Prezidentimiz belə bir irimiqyaslı layihənin həyata keçirilməsi barədə qərarı ölkə və gələcək nəsillər üçün əhəmiyyətini dərindən dərk etdikdən və hərtərəfli təhlil etdikdən sonra qəbul edib.
Digəri də vacibdir. İslam sivilizasiyasının Mərkəzi yalnız dünyanın hər yerindən turistlərin gələcəyi bir təhsil məkanı kimi yaradılmır. Dünyanın yüzdən çox aparıcı tədqiqat və analitik mərkəzləri ilə müxtəlif istiqamətlərdə əməkdaşlığı inkişaf etdirən böyük bir elmi və intellektual platformaya çevrilir. Əslində, söhbət tarixi irsin elm, təhsil və beynəlxalq intellektual mübadilə yolu ilə davam etdirildiyi müasir bir mühitin formalaşmasından gedir.
Buna görə də əminəm ki, dövlətimizin başçısının irəli sürdüyü Üçüncü İntibah ideyası təkcə Özbəkistan üçün vacib deyil. Bu, bütün türk dünyasının böyük ümumi nailiyyəti, xalqlarımızın birliyinin, mənəvi yaxınlığının və birgə quruculuq işinin nəticəsi ola bilər.
Bu gün yalnız bu irsi xatırlamaq deyil, həm də bu ənənəni yeni bir səviyyədə davam etdirmək vacibdir. Bunun üçün türk dövlətləri elmi və təhsil potensialını daha fəal birləşdirməlidirlər – birgə proqramlar, tələbə və müəllim mübadiləsi inkişaf etdirməli, universitetlər və elm mərkəzləri arasında əlaqələri möhkəmləndirməli, gənc alimlərə dəstək verməli, ən yaxşı kitabları tərcümə etməli, peşəkar ünsiyyət və birgə tədqiqat üçün daha çox məkan yaratmalıdırlar.
Müasir dünya elminin nailiyyətlərini yaxşı bilmək, yeni texnologiyalara açıq olmaq və eyni zamanda öz mədəniyyətimiz və ənənələrimizlə əlaqə saxlamaq bizim üçün vacibdir.
İntibah cəmiyyətin yenilənməsi, intellektual oyanışıdır. Təhsilin, istedadın, elmi axtarışın və yaradıcı işin qiymətləndirildiyi yerdən başlayır, burada bir gənc özü üçün bir perspektiv görür və ölkəsi üçün faydalı ola biləcəyini başa düşür.
Mənə elə gəlir ki, məhz burada türk dünyasının bu gün böyük imkanları var. Xalqlarımızın zəngin irsi, güclü intellektual potensialı və ümumi istəkləri var. İndi bu enerjini irəli aparmaq vacibdir. XXI əsrin türk dünyasını yeni ideyalar, kəşflər, güclü şəxsiyyətlər və yaratmaq qabiliyyəti ilə tanımaq. Məhz bundan sonra yaxınlaşmağımızın əsas əsaslarından birini görürəm.

Cavid