Asiya ilə Avropa arasında ticarət marşrutlarının yenidən formalaşdığı bir dövrdə Orta Dəhliz yalnız nəqliyyat xətti olmaqdan çıxaraq Avrasiyada iqtisadi əlaqələndirmənin mühüm elementlərindən birinə çevrilir. Çindən başlayaraq Mərkəzi Asiya, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanan Trans-Xəzər beynəlxalq nəqliyyat marşrutu müxtəlif nəqliyyat sistemlərini vahid şəbəkə daxilində birləşdirir. Bu transformasiyada Azərbaycanın mövqeyi yalnız coğrafi üstünlükləri ilə izah edilə bilməyəcək bir xarakter qazanır. Bakı liman, dəmir yolu, avtomobil yolu, dəniz nəqliyyatı, logistika və rəqəmsal infrastrukturu birlikdə inkişaf etdirərək dəhlizin fəaliyyətində daha mərkəzi rol əldə edir.
Azərbaycan tərəfindən son dövrdə sürət qazanan nəqliyyat və əlaqəlilik strategiyası bu transformasiyanın aktual ölçüsünü konkret şəkildə ortaya qoyur. 15 sentyabr 2026-cı ildə açıqlanan məlumatlara görə, Azərbaycanın əsas hissəsindən Ermənistan sərhədinə qədər uzanan avtomobil yolunun təxminən 95 faizi, dəmir yolunun isə 75 faizi tamamlanıb. Hər iki layihənin Azərbaycan hissəsinin 2027-ci ilin birinci yarısında başa çatdırılması planlaşdırılır. Bu inkişaf Orta Dəhlizin yeni bağlantılarla tutumunu və əhatə dairəsini genişləndirmə prosesinin konkret göstəricilərindən biri kimi diqqət çəkir.
Zəngəzur bağlantısında əldə edilən irəliləyiş də Orta Dəhlizin yeni mərhələsinin mühüm elementlərindən biri kimi önə çıxır. Azərbaycanın əsas hissəsindən Ermənistan üzərindən Naxçıvana uzanacaq təxminən 42 kilometrlik hissənin Orta Dəhlizin yeni marşrutlarından biri kimi qiymətləndirilməsi bu xəttin yalnız regional nəqliyyat baxımından deyil, Asiya ilə Avropa arasındakı ticarət bağlantısının şaxələndirilməsi baxımından da əhəmiyyət daşıdığını göstərir. Bu bağlantının tamamlanması Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat imkanlarını genişləndirərkən Orta Dəhlizin Türkiyə istiqamətində çıxışını da gücləndirəcək. Beləliklə, Azərbaycanda davam edən avtomobil yolu və dəmir yolu investisiyaları daha geniş beynəlxalq nəqliyyat şəbəkəsinin bir-birini tamamlayan hissələrinə çevrilir.
Azərbaycanın tranzit rolundan mərkəzi mövqeyə
Azərbaycanın Orta Dəhlizdəki rolu yalnız tranzit keçidi təmin edən ölkə mövqeyi ilə məhdudlaşmır. Bakı marşrutun infrastrukturundan tariflərinə, liman tutumundan dəmir yolu bağlantılarına və rəqəmsal nəqliyyat sistemlərinə qədər dəhlizin fəaliyyətinə təsir göstərən əsas aktorlardan birinə çevrilir. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Ələt Limanı, Xəzərdə dəniz nəqliyyatı imkanları və dəmir yolu şəbəkəsinin modernləşdirilməsi Azərbaycanın Orta Dəhliz üzərindəki fiziki imkanlarını gücləndirən əsas elementlər sırasında yer alır.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin açıqlamaları da bu yanaşmanın uzunmüddətli çərçivəyə əsaslandığını göstərir. Əliyev Azərbaycanın liman, gəmiqayırma müəssisəsi, dəmir yolu, gəmi donanması və digər logistika infrastrukturuna əhəmiyyətli investisiyalar yatırdığını, Orta Dəhlizin Azərbaycan üzərindən keçən yük həcminin son üç ildə təxminən 90 faiz artdığını bildirdi. Eyni açıqlamada 2030-cu ilədək dəhlizin yükdaşıma qabiliyyətinin 2021-ci illə müqayisədə üç dəfə artırılması və tranzit müddətinin yarıya endirilməsi hədəfləri ortaya qoyuldu.
Dəhlizin iqtisadi ekosistemə çevrilməsi
Orta Dəhlizin yeni mərhələsində əsas məsələ yalnız yeni dəmir və avtomobil yollarının inşa edilməsi deyil. Marşrutun sürətli, proqnozlaşdırıla bilən, rəqabətqabiliyyətli və əlaqələndirilmiş şəkildə idarə olunması da eyni dərəcədə əhəmiyyət daşıyır. Bu baxımdan daşınma tarifləri, gömrük prosedurları, liman tutumu, dəmir yolu koordinasiyası, rəqəmsal sənədlər və məlumat mübadiləsi dəhlizin rəqabət qabiliyyətinə birbaşa təsir göstərir.
15 sentyabrda Sofiyada keçirilən Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu üzrə işçi qrupunun iclasında konteyner daşımalarının və yük tariflərinin optimallaşdırılması məsələsi gündəmə gətirildi. Müzakirələrin məqsədi yük axınları üçün daha əlverişli şərait yaratmaq, daşımaların səmərəliliyini artırmaq və Orta Dəhlizin cəlbediciliyini gücləndirmək idi. Görüşün sonunda dəmir yolu daşımalarında əməkdaşlığın genişləndirilməsi, yükdaşımaların səmərəliliyinin artırılması və regional ticarət ilə logistikanın inkişaf etdirilməsinə dair protokol imzalandı.
Dəhliz üzrə tələbin artması da bu transformasiyanın mühüm göstəricilərindən biridir. Qazaxıstan Dəmir Yollarının açıqladığı məlumatlara görə, 2026-cı ilin ilk səkkiz ayında Çindən Orta Dəhliz vasitəsilə keçən konteyner qatarlarının sayı illik müqayisədə 84 faiz artaraq 419-a çatıb. Eyni dövrdə ümumi tranzit konteyner daşımalarının həcmi 44 min 200 TEU səviyyəsinə yüksəlib.
Bu məqamda rəqəmsallaşma da xüsusi əhəmiyyət qazanır. Elektron sənədlərdən istifadə, gömrük orqanları arasında məlumat mübadiləsi və daşınma proseslərinin vahid rəqəmsal sistemlər vasitəsilə izlənilməsi sərhəd keçidlərində vaxt itkisinin azaldılması ilə yanaşı, marşrutun proqnozlaşdırıla bilməsini də artırır. Orta Dəhliz çoxsaylı ölkələri, limanları və nəqliyyat növlərini bir araya gətirdiyindən rəqəmsal uyğunlaşma fiziki infrastrukturun tamamlayıcı elementinə çevrilir. Buna görə Azərbaycanın nəqliyyat siyasəti yalnız dəmir yolu və liman investisiyaları əsasında deyil, həmçinin məlumat infrastrukturu və logistika xidmətlərinin inteqrasiyası baxımından da qiymətləndirilməlidir. Belə bir struktur Bakının dəhliz üzərindəki iqtisadi rolunu gücləndirməklə yanaşı, Mərkəzi Asiya, Qafqaz və Türkiyə arasındakı ticari əlaqələrin daha sistemli şəkildə fəaliyyət göstərməsinə töhfə verəcək. Ticarət şəbəkələrinin sabitliyini və davamlılığını dəstəkləyəcək.
Türkiyə bağlantısı da bu strukturun mühüm tamamlayıcı elementlərindən biridir. Azərbaycandakı infrastruktur investisiyalarının Türkiyədə həyata keçirilən dəmir yolu layihələri ilə inteqrasiyası Xəzərdən Anadoluya uzanan bağlantının güclənməsini təmin edir. Zəngəzur marşrutu üzrə həyata keçirilən işlər bu səbəbdən yalnız Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasındakı nəqliyyat baxımından nəzərdən keçirilmir. Marşrut Orta Dəhlizin Türkiyə və Avropa istiqamətindəki bağlantı imkanlarını genişləndirən yeni xətt kimi önə çıxır. Azərbaycan tərəfində dəmir yolu və avtomobil yolu üzrə işlərin yüksək icra səviyyəsinə çatması bu bağlantının orta müddətdə daha konkret xarakter almasını təmin edir. Türkiyə tərəfində Qars-Dilucu dəmir yolu xəttinin də 2029-cu ilin sonuna qədər tamamlanmasının planlaşdırılması bağlantının regional nəqliyyat şəbəkəsindəki mövqeyini gücləndirən digər inkişaf kimi ortaya çıxır.
Orta Dəhlizin iqtisadi ekosistemə çevrilməsi Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrini də dərinləşdirən zəmin formalaşdırır. Qazaxıstan və Özbəkistan başda olmaqla region ölkələri üçün Xəzərin qərbindəki bağlantının etibarlılığı Avropa bazarlarına çıxış baxımından əhəmiyyət daşıyır. Bakının nəqliyyat, logistika, enerji və rəqəmsal bağlantılar sahəsində həyata keçirdiyi investisiyalar Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasındakı iqtisadi axınların daha sistemli şəkildə fəaliyyət göstərməsinə töhfə verir.
Dəhliz boyunca inkişaf etdiriləcək logistika mərkəzləri, anbar sahələri, gömrük xidmətləri və ticarət platformaları daşımadan əldə edilən iqtisadi dəyərin ölkə daxilində daha geniş sahəyə yayılmasına töhfə verə bilər.
Nəticə və qiymətləndirmə
Orta Dəhlizin yeni mərhələsi Azərbaycan baxımından tranzit infrastrukturunun inkişaf etdirilməsindən iqtisadi dəhlizin müxtəlif elementlərinin birlikdə idarə olunmasına doğru irəliləyən transformasiyanı ifadə edir. 15 sentyabrda ortaya qoyulan 75 faizlik dəmir yolu və 95 faizlik avtomobil yolu üzrə irəliləyiş bu transformasiyanın aktual göstəricilərindən biridir.
Azərbaycanın qarşısında duran əsas imkan malik olduğu nəqliyyat infrastrukturunu daha geniş iqtisadi şəbəkənin mərkəzinə yerləşdirməkdir. Bunun üçün liman, dəmir yolu, avtomobil yolu, hava yükdaşımaları, rəqəmsal sistemlər, gömrük prosedurları və logistika xidmətlərinin bir-birini tamamlayan struktur daxilində fəaliyyət göstərməsi tələb olunur.
Bu baxımdan dəhlizin uğuru yalnız daşınan yükün həcmi ilə ölçülməməlidir. Sürət, xərc, tariflərin uyğunlaşdırılması, gömrük prosedurlarının asanlaşdırılması, liman tutumu, dəmir yolu bağlantıları və rəqəmsallaşma birlikdə qiymətləndirilməlidir. Azərbaycanın üstünlüyü bu elementlərin mühüm hissəsini eyni coğrafi və institusional çərçivədə bir araya gətirə bilməsi və Mərkəzi Asiya ilə Türkiyə arasındakı bağlantıda mühüm mövqeyə malik olmasıdır.
Bu prosesdə Zəngəzur bağlantısının istifadəyə verilməsi Xəzər keçidindən sonra Azərbaycan üzərindən Türkiyə istiqamətinə uzanan xəttin imkanlarını artıraraq Orta Dəhlizin şəbəkə strukturunu genişləndirəcək. Beləliklə, Bakının rolu keçid məntəqəsi olmaqdan çıxaraq koordinasiya və paylama imkanlarına əsaslanacaq.
Azərbaycanın Orta Dəhlizdəki çəkisi yalnız ərazisindən keçən yükün həcmi ilə deyil, marşrutun sürətini, xərclərini, bağlantılarını və xidmət keyfiyyətini formalaşdırmaq imkanları ilə də ölçüləcək. Buna görə Bakının Orta Dəhliz siyasəti nəqliyyat infrastrukturunu ticarət, logistika, rəqəmsallaşma və regional iqtisadi əlaqələrlə inteqrasiya edən kompleks iqtisadi yanaşma ortaya qoyur. Azərbaycanın iqtisadi dəhliz mərkəzinə çevrilməsi də məhz bu inteqrasiya prosesində məna qazanır.

Mehmet Gökhan Özçubukçu – Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) sədri –
Beynəlxalq Münasibətlər üzrə mütəxəssis (Türkiyə)
Xüsusi olaraq “Xalq Cəbhəsi” üçün